Shernııazdyń aǵy

Áýeli esiginiń aldyna baryp, úıine kirýge yńǵaılanǵanda, Baımaǵambet «Eı, sen kim ediń?» dep mensinbeı mu­ry­­nyn shúıirgen. Onyń Isataıdy aıt­qan­da jyny qurysatynyn bile tura taı­salmaı:

«...Beıbaq em, el erkesi, qońyr qazy,

Baıeke, tanymasań tanytaıyn,

Men edim Isataıdyń Shernııazy», – dep ózin tanystyrady.

Ári qaraı ekeýara sóz qaǵysý, arbasýy bastalyp ketedi. Sóz reti kelgende:

«Ar jaqta Arynǵazy dúmbirlegen,

Baıeke, eliń bar ma búldirmegen...

...Keshegi Isataıdaı asyl erdi,

Kápirge ustap berdiń til bilmegen.

Qazaqtyń qara jurtyn

byt-shyt qylǵan,

Tóre emessiń,

tóbetsiń dym bilmegen...»

– dep qaımyqpaı týrasyn aıtýyn erjúrektik demeske bolar ma, sirá?!

Ádildik jolynda shyndyqty betke aıt­qan aqyn, sheshen Shernııaz Jaryl­ǵas­­­­ulynyń ómirderegi men shyǵarmalary jóninde ǵalymdar Qajym Jumalıev pen Qabıbolla Sydıyqulynyń zertteý eńbekterinde birqydyrý kórinis tapqan. Aqyn Ilııas Jansúgirovtiń selbeýimen biren-saran óleńderi Tashkentte, Más­keý­­­de shyqqan kitaptarda basylǵan. Ár kezeńde orta mektepterdiń hrestomatııa­larynda, «XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaq aqyndarynyń shyǵarmalary», «Bes ǵasyr jyrlaıdy», «Aıtys» tárizdi jınaqtarda jarııalanǵandyǵy bolmasa, jeke jınaqtary jaryq kórgen emes.

Mine, osy olqylyqtardyń ornyn toltyrý maqsatymen ádebıet zertteýshisi, jazýshy Berqaıyr Amanshın aqyn Shernııaz Jarylǵasulynyń sońynda qalǵan ádebı murasyn túgendemekshi bolyp, onyń týǵan jeri Aqtóbe oblysynyń Oıyl óńirin aralap, tyń derekter izdes­tirdi. El ishindegi biletinderden tam-tumdap óleń-jyrlaryn, sóz qaǵy­sý­laryn, utqyr oı-pikirlerin qoıyn dáp­terine túsirdi. Biraq sol aımaqtan Shernııaz Jarylǵasulynyń ómirden ótken jerin, jambasy jerge tıgen beıitin taba almady. Kelesi kezekte jazda kóship-qonatyn, qys qystaıtyn atyraptaryn aralaý qalady. Kete rýynyń bir bólegi, onyń ishinde Shernııazdyń otbasy da bar aýyldyń sharýa baqqandary Elek, Qobda, Oıyl alqaptary men Kaspıı teńizine deıingi aralyqty tel jaılaǵan kórinedi. Ony aqyn «Bir qaqpaılarynyń» birinde, ıaǵnı jol júrip kele jatqanynda suraq qoıǵyshtap, qondyrǵysy kelmegen úı ıesine bergen jaýabynda: «Jaz jaılaýym surasań, Taısoıǵan, Búırek arasy. Qys qystaýymdy surasań, Jem, Saǵyzdyń salasy, Jer shamasyn surasań, Ara qonyp keledi, Júk salǵan jolmen qalashy...», dep tolǵaıdy.

Bul aıtylǵandardyń bári – Atyraý oblysynyń teriskeıindegi jer, sý ataýlary. Tabyn qyzben aıtysynda taǵy da: «... Surasań qys qystaýym men aıtaıyn,­ Aty­raý biz qystaımyz keń túbekti» deı­tini bar. Soǵan qaraǵanda, ózi týǵan aımaq­tan góri mal-janǵa qonys tańdap, Aty­raý atyrabyn kóbirek meken etken syńaı­ly. Sáti túsip, Aqtóbe óńirimen irge­les Qyzylqoǵa aýdanynyń Muqyr aýy­lyna baryp surastyrǵanynda Ber­qaıyr Sálimulynyń izdegeni aıaq as­tyn­­da tabyla ketedi. Túsken úıiniń dám­-tuzyn tatyp otyryp, bul jolǵy júri­siniń jaı-josyǵyn aıtqanynda, dastar­qandastarynyń biri, sol kezdegi «Gýrev» asyl tuqymdy qarakól qoı keń­­sharynyń jumysshysy, elý bes jas­taǵy Raqym Nursultanov bylaı deıdi:

– Osy mańda «Shernııazdyń aǵy» de­gen­­ jer bar. Ony maǵan budan jıyr­ma­ bes­-otyz jyldaı buryn áskerı qala­shyq­ Úsh­obadan kele jatqanymyzda keń­shar kas­­sıri Myrzaǵalı Dáýletbaev kór­se­tip edi.­ Attan túsip, aıat oqyp: «Bul jat­qan Kete­ Shernııaz degen kisi. Osy ara­ «Sher­nııaz­­dyń aǵy» dep atalady» dep­ aıtqany bar.­ Umytpasam basynda qul­py­tas bar tárizdi.

Bul áńgimeni estigen Berqaıyr Sálim­­­uly­ erteńinde-aq, ıaǵnı 1977 jyl­ǵy tamyzdyń 23-i kúni qasyna Raqym­men­ birge keńsharda issaparda júr­gen Qyzyl­qoǵa aýdandyq partııa­ ko­mı­tetiniń hatshysy Myńbaı Jaryl­qa­ǵa­nov, keńshardyń partorgi Aıtjan Tunǵatarovty ertip, áýeli Qaraqudyq jaılaýynda mal qamymen otyrǵan Myrzaǵalı qartqa soǵady. Ony da óz tobyna qosyp alyp, Kemerkóldiń jaǵa­syndaǵy qyratqa bet burady. Myrzaǵalı aqsaqal Berqaıyrǵa birden:

– Izdegendi taptym deı ber. Sol Sher­nııaz ol, – dep qýanyshty keıipte qal­ba­laq­ qaǵady.

Aıtqandaı, aınalasy appaq bor­ qulpytasqa kelip, jazýlaryn oqy­ǵa­nyn­da Beraǵań qatty qýanady. Taýdyń berik tasyna qashalyp jazylǵan jazýlar mújilmeı, jaqsy saqtalǵan. Onyń eki betinde segiz joldan turatyn: bir jaǵynda «Kıta rý ǵy aıdar taıfesı malaı bólimi Shernııaz Jarylǵas oǵly ofat­ 60 ıashynda», al ekinshi jaǵynda «1867 ıylde bu ta shne al qoıǵ... asqar ále­ myr... ...asıd aı... 3...» degen eski arab­sha jazýlar oqylady. Qaıtqan jyly­ ap-aıqyn kórinip tur, 1867 jyl, aıy,­ kúni de bar: asıd degeni shilde aıy,­ odan keıin 3 sany da jazylǵan. Demek, ómirden ótken kezi – 1867 jylǵy shil­de­niń 3-i. Qulpytastaǵy jazylǵan derek­ter­ Shernııaz Jarylǵasulynyń aty-jónin, rý jigin bas burǵyzbaı aıqyndap berip tur. Tas qoıǵandardyń biriniń esimi­ Asqar, ekinshisiniki Myr...-dan bas­ta­lady. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qa­ra­ǵanda, negizinen aq bordy erteden kele­ jatqan dástúr boıynsha ataqty tul­ǵa jerlengen jerdi ońaı tabý úshin, adas­tyrmas belgi retinde ádeıilip, jerge­ sińirip tógetin bolǵan. Sondyqtan sol­ aradaǵy qaýymdy jergilikti halyq «Sher­nııazdyń aǵy» dep atap ketken. Sher­nııazdyń ózi jyryna qosqan, jaz jaı­lap, qys qystaǵan Taısoıǵan, Búırek pen­ Jem, Saǵyz alqaptarynyń bir sheti osy­ ara.

Sóıtip, Shernııaz Jarylǵasulynyń ǵu­myrderekterinde buryn aıtylyp­ júr­gen onyń 1817 jyly týyp, 1881 jyly ólgeni týraly maǵlumat túbiri­men­ ózgertilip, durysy óz ornyna kel­ti­riledi. Osylaısha, qazaqtyń belgili aq­yn-jazýshysy, ádebıet zertteýshisi Berqaıyr Amanshınniń tabandylyǵy men izdenimpazdyǵynyń arqasynda taǵy bir tarıhı derek burmalaýdan qutqarylyp, basybútin naqtylanady. Demek Shernııaz Jarylǵasulyna mal-jaıynyń qamymen kóship-qonyp júr­gen­ shaǵynda Qyzylqoǵa óńirindegi sý­ly,­ nýly Kemerkóldiń jaǵasyndaǵy qy­ra­t­tyń basynan o dúnıelik mekeni buıyrypty.

Berqaıyr Sálimuly aqyn Qýandyq Shańǵytbaev, jazýshy Sátimjan Sanbaev jáne basqa da azamattarmen birge Qyzylqoǵa aýdanynda bolǵan saparynda Shernııaz Jarylǵasulynyń beıitin tapqanyn qýana baıan etip, qulpytasyna mal súıkenip, qulatpaýyna qamqor bolýdy muqııattap tapsyrǵan edi. Keıin Muqyrǵa jol túskende osy ótinishtiń qalaı oryndalǵanyn bilý úshin oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bas mal dárigeri, ataqty dombyrashy Ǵataý Ibishev, oblystyq ǵylymı-zertteý stansasynyń dırek­tory, ǵalym Samıǵolla Hamıev, ob­­lys­­­tyq mal tuqymyn asyldandyrý­ stan­sasynyń dırektory Amanǵalı Qal­ma­­ǵambetov, «Gýrev» asyl tuqymdy qara­kól qoı zaýytynyń dırektory Nur­mu­qanbet Abdýllın, zaýyt kásipodaq ko­mı­tetiniń tóraǵasy Orynǵalı Aıtý­ǵa­­nov, zaýyttyń bas mal dárigeri Bazar Jubanovtarmen birge aqynnyń jerlengen jeri «Shernııazdyń aǵy» atalǵan qyrat­taǵy qaýymǵa baryp, táý ettik. Shy­nynda da, alystan tóbeniń basynda aǵa­ryp kórinip jatady.

Aqyn-jazýshy, zertteýshi Berqaıyr Amanshın 1984 jyly 18 mamyrda 60 jyl­­d­­yǵyn atap ótý úshin Qyzylqoǵa aýda­­­­nynyń ortalyǵy – Mııalyǵa keldi. Sol saparynda bizge:

– «Gýrev» qoı zaýytynyń basshylaryna Shernııaz aqynnyń qulpytasyn mal súıkenip qulatyp, joıyp jibermesin, temir qorshaý salyp qoıyńdar dep ótinip edim. О́tinishim oryndaldy ma eken, baryp kórip qaıtqaısyńdar, – degen edi. Issaparmen basymyz Muqyrda toǵysqan bir top azamatty ertip, «Shernııazdyń aǵy» atalǵan jerge bardyq. Beıit temir sharbaqpen qorshalypty. Bir ókinishtisi, qulpytas sharbaqtyń syrtynda qalyp qoıǵan.

– Mynaý durys bolmaǵan eken. Beraǵań­ qulpytastaǵy jazý óship ketedi dep­ shyr-pyr bolyp, alańdap júr ǵoı, – dedik sharýashylyq basshysy Nurmuqanbet Abdýllınge.

– Biz beıitti qorshańdar dep túsindik qoı, – dep ókinishin bildirdi ol.

– Durystaýǵa ábden bolady, qulpy­tas­ty qosymsha qorshaý kerek, – dep aq­­kó­ńil Amanǵalı Qalmaǵambetov ádet­te­gi­sindeı jurttyń aldyn oraı sóılep, pi­kirin bildirdi.

Orynǵalı Aıtýǵanov pen Bazar Juba­­nov bas ızeı quptap, sharýashylyq bas­shy­syna kóz qyryn tastady. Keıin sáti túsip, bári ornyna keldi. Shernııaz aqynnyń týǵanyna 200 jyl tolýy Atyraý oblysynda atalyp ótil­gen­ kezde qabirdiń ústine aq ulý tas­­tan joǵary bóligi kúmbezdi kesene­ turǵyzyldy. Tikburyshty tórt qabyr­ǵada úsh buryshty keńistik qaldyrylǵan. Qabyr­ǵa­lar qazaqtyń ulttyq oıý-órnegimen bezen­dirilip, dombyra men qalqan beıne­len­gen keseneniń sáýletshisi Zańǵar Me­det­bek, al qurylysyn júrgizgen Oljas Demesin degen sheber. Qazir kesene qyr basynda menmundalap kórinip turady.

Árıne, Shernııaz aqyn mundaı qurmetke ábden laıyq sóz zergeri bola­tyn.­ Onyń «Baımaǵambet sultanǵa aıt­qanynan» basqa da óleń-jyrlary men aıtystary, tolǵaýlary men ter­me­­leri az bolmaǵan. Zamannan zaman­ ozǵanda edáýir bóligi iz-túzsiz joǵalyp, birsypyrasy ǵana búginge jetken. Qaharymen qara aspandy jerge­ tón­dir­gen Baımaǵambet sultanǵa jyrmen órnektep, taısalmaı jaýap qatýynyń bir emes, úsh túrli nusqasy bar. Olar – Alysh aqyn, Omarbek, Máshhúr-Júsip jınaǵan nusqalar. Báriniń de ara-tura ózgeshelikteri bolmasa negizgi uzyn-yrǵasy bir. Eń kóp taraǵany, bas-aıaǵy bútindigi, tutastyǵy jaǵynan oramdysy­ ­Alysh aqynnyń jınaqtap qaldyrǵan nusqasy delinip júr. Qolynda qylyshy bas kesýge ázir otyrǵan sultanmen shekisi, ilip-qaǵysy aqynnyń sirá, qaı­sar­ minezdiliginen habar berse kerek. Tipti­ Baımaǵambettiń «Meni maqta», «Meni­ jamandashy», «Qyzymdy maqta», «Hanym­dy jamanda» degen óktem buı­ryq­­taryna qaıtarǵan jaýaptarynyń qaı-qaısysynda da kekesin, mysqyldaý qy­lań­ beredi. Maqtap otyryp ta maqta­men­ baýyzdaıdy.

Myna bir «...Siz – suńqar, qara qarǵa – qalyń qazaq, Bolyp tur óle-ólgenshe sizdiń jemiń...» deýi ájýalaýdyń naq ózi ǵoı. Ondaı-mundaı qaǵytpa, shymshyma sultanmen tájikelesýdiń basqy jaǵynda da, orta tusynda da, aıaq sheninde de órip júr. Qas jaýynyń aldynda «Pa, shirkin, Isataı­­daı sabaz týmas», «Saǵynam aýyz­ǵa­­ alsam Isataıdy», «Isataı el erke­si,­­ el serkesi» dep batyrdy taısalmaı dárip­­teýi kózsiz erlik emeı, nemene?

Shejire bolyp týyp, talaı jerde qy­zyl­ tilmen ózine jol ashqan Shernııazdyń tol­ǵaýlary men termelerinde san qubyl­ǵan­ tirshiliktiń qaltarystary men arpalystary, túıtkilderi men qıturqylary ashy­lyp kórsetiledi. Keler kúnderge sabaq­­ bolar baǵdar da az kezdespeıdi. Asyp­-tasyǵan, astamshylyǵy, mekerligi mol­ Baısherkesh bolystyń aldynda sóı­le­­gende de:

«...Parqyn nege bilmeısiń,

Haram menen halaldyń.?!

Nashardy munsha jylatyp,

Aldyna kelse qaıtesiń,

Álpeshtegen balańnyń?» – dep ashy shyndyqty jaıyp salǵanda, bolys shirkin daǵdaryp qalady. «Tolǵa deseń tolǵaıyn», «Sóıleımin sózdi termelep» degen termeleri zamana únin beredi, eldi birlikke, tirlikke, erdi erlikke úgitteıdi.

«...Bárimizge aı ortaq,

Qaıyrly bolsa baı ortaq.

Jaqsy bolsa bı ortaq,

Kóp jasaǵan kóne ortaq.

Jaman adam ne kerek,

Jaqsynyń elge bári ortaq...»

 – degeni kim-kimge de oı salarlyq, taýyp aıtylǵan aıshyqty pikir?

«Aı, Qazy bı, Qazy bı», «Tostaǵandy qol­­ǵa alyp», «Aı, jigitter», «Sóz sóı­leı­min bólmelep», «Kól qylyp quıdym talaı­ sýdaı aǵyn» sekildi tolǵaýlary men ter­me­lerinde ómir shyndyǵynan, onyń kó­leńkeli tustarynan syr tolǵaıdy, sa­lı­qaly tujyrymdarǵa toqtalady. Al Isa­taı men Naýsha batyr týraly jyryn­da tarı­hı jaıtty ózinshe tásilmen búkpesiz ter­beıdi. Aqynnyń Tabyn qyzben aıtysy­ ilip-shalmaǵa toly, ázil-qaljyńy da­ jeterlik, tapqyrlyqtyń úlgisi bo­lar­lyq­ sheshendikpen shendes saıys. Tabyn Mara­baı Qulbaıulymen sóz qaǵysýy ushqyr­ oılylyǵyn kórsetedi.

Akademık Qajym Jumalıev 1958 jyly Almatydaǵy «Qazmem­­kór­­kem­á­deb­bas»­ baspasynan jaryq kór­gen­ «Qazaq eposy­ jáne ádebıet tarıhy­ máseleleri» atty­ kitabyna engen Sher­nııaz­ týraly­ zertteý eńbeginde Medebaı degen­ aqynnyń «neme» sózin qoldanamyn dep­ múki ketip, jeńilgenin jazady. Biraq­ Medebaı da, Marabaı da bir kisi sııaq­ty.­ Ekeýi de Shernııazǵa «neme» degen­ sózden ustalyp, súrinedi. Uqsas. Sirá,­ qaǵazǵa túsý, baspadan shyǵarý bary­sy­nyń­ birinde ketken qatelik bolar­ dep top­shyladyq. Sebebi qolda Mede­baı­dan qalǵan aıtys mátini joq. Bálkim, Mede­baı­ degeni Marabaıdyń jergilikti el-jurt­ arasyndaǵy ekinshi janama esimi bo­lyp júrmesin? Kim biledi? Basqa maǵ­lu­mat qolǵa ilikpedi.

Sóz joq, Shernııaz Jarylǵasuly – óz­ zamanynyń ótkir tildi, ozyq oıly aıtý­ly aqyndarynyń biri. Oǵan shúbá joq.­ Kishi júzdegi Isataı-Mahambet bas­ta­ǵan halyq kóterilisine qatynasqan deli­nedi. Ony ámbebap ǵalym Halel Dos­mu­ha­meduly óziniń «Shernııaz kim» degen maqa­la­synda «Shernııazdyń Isataıdyń jory­ǵynda bolýy sheksiz» (Tańdamaly. Almaty, «Ana tili», 1998, 104-bet) dep­ jazady. Biraq osy maqalanyń ári qa­raı­ǵy jalǵasynda: «Isataı ólip, qoz­ǵa­lys basylǵan soń Isataıǵa ergender­ úki­mettiń kárine tap bolǵan. Kóp adam­ jazalanǵan, qýylǵan-súrilgen. Sher­nııaz­ jazadan qutylý úshin tilin bezep,­ Baımaǵambet sultanǵa jaǵyp, aman­ qalǵan. Shernııaz amalsyzdan Baı­ma­ǵambettiń «surqyltaıy» bolǵan. Surqyl­taıdyń jumysy belgili ǵoı» dep ony basqa bir qyrynan kórsetedi. Bul aıtylǵandy akademık Qajym Jumalıev te «Shernııaz Jarylǵasuly» atty («Qazaq eposy jáne ádebıet tarı­hy máseleleri», I tom, Almaty, «Qaz­mem­kórkemádebbas», 1958.) taldaý maqalasynda, sondaı-aq, jazýshy Mereke Qulkenov pen arhıv muralaryn nası­­hattaýshy Zııada Ijanovtar da «Maham­bet ensıklopedııasyna» engizgen ózde­riniń maqalasynda (20-kitap, Alma­ty, «О́lke», 2004, 417-419-better) Sher­nııazdyń tókpe aqyn ekendigin, oǵan shek­ keltirmeıtindikterin aıta otyryp, kóleń­keli jaqtaryn da jarııadan tys qal­dyr­maıdy. Osyǵan oraı aıtylǵan ashy­ shyndyq pen tııanaqty tujyrymdar da bar.

Endi bir derekte (bul da Q.Jumalıev maqa­lasynda) Mahambetti ustaýǵa shyq­qan­ top quramynda bolyp, Mahambettiń izdep kele jatqan otrıadqa qarsy shyq­qa­nynda ony alystan tanyp, ánmen qaýipti bildirip, ol joly ustalýdan qutqaratyny keltiriledi. Árıne, dáýreni ozyp, qara boıynda dambaldan basqa túgi joq, qý kedeıdiń kúnin keship, sultannyń aldyna kelgen kezeńi bolsa da (bul «Baımaǵambet sultanǵa aıtqanynda» bar) Shernııazdyń han, sultanǵa jaǵynyp, sybaılas bolǵandyǵyn aqtap, jaqtaýǵa bolmaıdy. Ony bylaı qoıa turyp, tek shynaıy shyǵarmashylyq óresine júgingenimiz abzal dep esepteımin. Shernııazdyń bıliktegilerdi dáriptep jyr shyǵaryp, jádigoısigeniniń bólek aıtylǵan eń qurysa birer shýmaǵy aýyzeki kúıinde bolsa da búginge jetkenin estip, bilgen emespiz. Bul da sirá, biraz nárseni ańǵartsa kerek deımiz.

Endigi basty másele basqa. Shernııaz aqyn­nyń shyǵarmashylyǵy basy bútin túgen­delip, buqaraǵa túgel jetti me, zert­telip, zerdelenýi qaı deńgeıde? Másele osy suraqtarǵa jaýap tabý bolyp ­tur. Alaıda qaıtarylar jaýaptyń ońyp­ turǵany shamaly. Amalsyz bas shaıqa­tady. 2001 jyly «Atyraý aqyn-jazý­shylarynyń kitaphanasy» serııasy­me­n «Shernııaz» atty jınaq shyqty.

Dese de bul áli tolyqqandy, bas-aıaǵy­ túgendelgen óleń-jyrlary deý­ge kelmeıdi. О́ıtkeni Shernııaz Ja­ryl­­­ǵ­asulynyń shyǵarmashylyǵy men­ ómirderegin zerttep, tııanaqtap jınaq­ta­ǵan jazýshy Berqaıyr Amanshın aqyn­nyń ata-babalarynan bergi negizgi­ qonysy Aqtóbe oblysyndaǵy Oıyl­ óńirinde bolyp, Shernııaz jónin­de­gi dápterin jańa derektermen tolyq­tyr­ǵanyn jazǵan edi. О́kinishke qaraı,­ Berqaıyr Sálimuly qaǵazǵa túsir­gen­derin baspa betine shyǵara almaı ómir­den­ ótip ketti. Demek jazýshynyń qoıyn dáp­terleriniń birinde Shernııaz aqynnyń jańa­dan tabylǵan ádebı muralary bolýǵa tıis. Sol jazbalar kim­­niń qolynda, úıinde me, álde arhıvke ótkizildi me?

Aqyn Shernııaz Jarylǵasulynyń esimi­ el jadynda máńgilik ornyǵýǵa laıyq.­ Aqynnyń týǵanyna eki ǵasyr to­lýy­na­ oraı ótkizilgen basqosýda Muqyr aýy­lyndaǵy sport keshenine onyń atyn berý­ týraly usynys aıtylǵan edi. Biraq jer­gilikti turǵyndardyń mektepke aqyn­ esimin berý týraly ótinish-tilek eske­rýsiz qalyp keledi. Qazir sol aýyl­da mádenıet úıin salý qolǵa alyndy.­ Muqyrlyqtar mádenıet oshaǵyn Shernııaz aqynnyń atymen ataý máselesi sheshimin tapqanyn qalaıdy.

Tólegen JAŃABAIULY,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi

Atyraý oblysy