Soǵys týraly shyndyq aıtyldy ma?

Osydan 18 jyl buryn Jeńistiń 60 jyldyǵy qarsańynda Volokolamsk qalasynda general Panfılov pen dańqty áskerbasy Baýyrjan Momysh­ulyna eskertkishiniń ashylý saltanatyna qatysýdyń sáti tústi. Qaıtar kúni Máskeý qalasynda ótetin Jeńis sherýine daıyndyqtyń barysy týraly «RIA-Novostı» agenttiginiń uıym­das­tyrýymen bolǵan baspasóz konferensııasyna qatystyq. Konferensııadan soń úziliste prezıdıýmda otyrǵan armııa generaly Tretıakka mynandaı suraq qoıdym: «Joldas general, soǵys týraly bar shyndyq aıtylyp bitti me?». Onyń janynda Keńes Odaǵynyń eki márte batyry, avıasııa marshaly Mysygo men armııa generaly Bopkov turǵan edi. Suraqqa alǵashqy bolyp marshal Mysygo túsinik bere kelip, «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bar shyndyǵy áli ashylǵan joq, odaqtastar kelisimi boıynsha bar shyndyq 2017 jyly ashylady», dep salqynqandy jaýap berdi. Nege 2017 jyl?

Kelisim nege solaı bolǵan? Oǵan sebep bireý, 2017 jyly jer betinde soǵysqa qatysqan birde-bir jaýynger qalmaıdy-mys. Soǵys tarıhy osy ýaqyt aralyǵynda saıasılanyp ketti. Soǵysty keńes ókimetiniń qol astynan shyqqan memleketterdiń árqaısysy óz yńǵaıyna qaraı kórsetýge tyrysyp baqty. Reseı tarapy iri áskerba­sy­lardyń ózderinen shyqqanyn aıtyp, qyzyl áskerdi fashıst agressııasyn toqta­týshy, Shyǵys Eýropany azat etýshi dep kórsetip keldi. Oǵan bárimiz ıla­nyp keldik. Biraq sońǵy ýaqyttary málim bolyp otyrǵan kóptegen fakti Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysqa degen kóz­qara­symyzdy ózgertýge májbúr etýde. Tipti jaý oǵynan qırap qalǵan Ýkraına soǵysta bolmaǵandaı. Máselen, fashıs­tik Germanııanyń ekpindi shabýylynan keńester jaǵynyń kúshimen aman shyqqan, soǵystyń dál apanynda turǵan Ýkraına, Moldova syndy birqatar memleket búgin «bul soǵys bizdiki emes edi» degendeı kózqarasty tanytyp otyr. Al túrki halyqtarynyń arasynda «fashıs­tik Germanııanyń kózdegeni slavıan tekti halyqtar, dálirek aıtqanda, orys­tar, al Gıtler túrki halyqtarynyń bas birik­­tirýine qarsy emes edi» degen pikir­­ler de ara-tura aıtylyp qalady. Eger qyzyl ásker Shyǵys Eýropa­ny fashıst basqynshylyǵynan azat etýshi bolsa, osyny nege eń aldymen sol Eýropa memleketteriniń ózderi moıyn­damaıdy degen de suraq týyn­daıdy. KSRO quramynda bolǵan Bal­tyq jaǵalaýy elderi (Latvııa, Lıtva, Estonııa) keńes odaǵyn ashyq basqyn­shy sanasa, Ýkraına, Belorýs, Gúrjis­tan, taǵy birqatar elde ol týraly pikir ekiudaı. Sonda kimdiki durys, kimdiki burys?

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qa­tysty tek Reseı ustanǵan pozısııa durys, basqa Shyǵys Eýropa mem­leketteri men joǵarydaǵy «baýyr­larymyzdyń» báriniki qate pikir deýimiz kerek pe? Joq! Jalpy, tarıhı oqıǵalarǵa qatysty mundaı daýly máseleler kóp­jaqty, arnaıy komıssııa qurylyp, olardyń sheshimi boıynsha ortaq kelisimge kelý arqyly jasalýy kerek. О́mirde ondaı tájirıbeler bar. Mysaly, 70-jyldardyń basynda-aq, Germanııa men Polsha memleketteriniń arnaıy komıssııasy bas qosyp, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys oqıǵalaryn óz mektepterinde qalaı oqytý kerektigin sheship aldy. Bir ókinishtisi, Reseı jaǵy mundaı qadamǵa barmady. Soǵystyń bitkenine 78 jyl ótse de Reseıdiń ózgeniń pikirimen sanaspaı, tek «meniki durys» degen ımperııalyq pıǵyly áli de órship tur. Odan zardap shegip otyrǵan taǵy sol Reseıdiń ózi.

Keńes ókimeti bılik qurǵan kezdegi oqý quraldarynda KSRO eń bir ádi­letti memleket bolyp kórsetiledi. Alaıda fashıstik Germanııa Batysta Chehoslovakııa men Polshany jaýlap jatqan kezde KSRO Fınlıandııa, Baltyq elderi, Ýkraına, Belorýssııany qyspaqqa alyp, óziniń basqynshylyq pıǵylyn kórsetkenin moıyndaǵysy kelmeıdi. Sondyqtan bolar, álemniń búgingi tarıhshylary bul qyrǵyn­dy «Uly Otan soǵysy» dep atamaı, «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys» dep atap keledi. Ýkraındar men Baltyq boıy elderi úshin fashıstik Germanııanyń qol astyna kirý men otarshyl orystyń tepkisinde qala berý eki bólek qubylys edi. Iаǵnı sol zamannyń alyptary qol astyna neǵurlym kóp aımaqty basyp qalýdy kózdedi. Tarıhshylardyń boljamynsha, eger Gıtler bastaǵan qarýly ásker KSRO-ǵa basyp kirme­gende, Stalın bastaǵan keńestik ásker­diń Germanııaǵa shabýyldaýy bolmaı qalmaıtyn jaǵdaı edi.

Eýropa elderi Stalınniń jaýyzdy­ǵy Gıtlerden kem bolmaǵandyǵyn, al Qyzyl áskerdiń basqynshy eke­nin aıtýdan tanǵan emes. Bul tipti bir adamnyń pikiri emes, resmı Pol­shanyń memlekettik ustanymy. Pol­­shada mektep oqýlyqtarynda da solaı dep jazylǵan kórinedi. Eger bul shyndyqqa janaspasa, resmı Reseı nege qarsylyǵyn bildirmeıdi? Jáne bul pikirdiń negizsiz emes ekenin, tarıhı faktilerdiń ózi rastap otyrǵanyn moıyndaý kerek. Bizge jetken tarıh betterinen Stalın men Gıtlerdiń kelisimimen taraptar bir-bi­rine shabýyl jasamaý týraly «Molotov-Rıbbentrop» paktisine qol qoıylǵandyǵy málim. Mine, osy paktide Germanııa men Keńes ókimeti Polshany bólshektep alý týraly da ýaǵdalastyq jasasqan kórinedi. KSRO men Germanııanyń ortaq shekarasy joq, olardyń arasynda eki memleket jatyr, al Polsha ornalasqan tus qana jalǵyz jol. Sonda, keńester memleketi óz eline beıbitshilik tilese, fashıs­termen soǵysyp jatqan Polshaǵa ne kómektesýi kerek te, ne jaý óz shekarasyna jetkenshe tas-túıin qamal jasap, bekinip otyrýy kerek emes pe? Biraq keńestik bılik olaı istegen joq. 1939 jyly 17 qyrkúıekte Qyzyl ásker ózderi nemispen jantalasyp kúresip jatqan polıaktyń jelke tusynan soǵyp, áskerin kúl-talqan etip, Germanııaǵa jol ashyp bergenin qalaı jasyramyz?

 Keńes tarıhshylary kópke deıin bul faktini tarıh betterinen jasyryp keldi. Keıin álem qaýymdastyǵynyń aldynda aqyry bul qateligin moıyn­daýǵa májbúr boldy. Reseılik tarıh­shylar «Molotov-Rıbbentrop» pakti­siniń bolǵandyǵyn, Qyzyl Áskerdiń Baltyq jaǵalaýy elderin 1939 jyldary jaýlap alǵandyǵyn moıyndaı kelip, munyń bári sol kezdegi zamanǵa saı memlekettiń qaýipsizdigi úshin júrgizilgen saıasat dep aıta bas­tady. Eger bul keńes odaǵynyń qaýipsizdigi úshin júrgizilgen qajetti shara bolsa, onda bul jaıttar osy kúnge deıin qoǵamnan nege jasyrylyp keldi? Joǵarydaǵy áskerbasylar osy jaıttyń basyn da qyltıtyp shyǵaryp qoıdy. Olardyń ásirese, Eýropaǵa boılaı kirgen keńes jaýyngerlerin toqtatpaǵanda, búgingi Eýropadan túk qalmaıtynyn aıtýy da beker emes edi.

Sóz oraıynda soǵys jáne beıbit­shi­lik máselesin de aıta keteıik. Ol saıası-quqyqtyq ilim oıshyldarynyń nazarynan da tys qalmapty. Solardyń biri – nemis áskerı ǵylymynyń teore­tıgi jáne tarıhshysy Karl Fılıpp Gotf­rıd Klaýzevıs. Dúnıe júzindegi 130-dan astam soǵys pen joryqty zerttep, úsh tomdyq kitap jazǵan osy ǵalym: «Soǵys ermek emes, ol jaı ǵana táýekel men sáttilik sanalatyn oıyn da emes, erkin shabyttyń da týyndysy emes, ol – eleýli maqsatqa jetýdiń quraly. Soǵysta kezdesetin baqyttyń búkil san alýan boıaýlary, nápsiniń búkil tolqýlary, erjúrektik, qııal, onyń mazmunyna kiretin shabyt, munyń bári qural retinde tek soǵystyń erekshe­likteri», dedi.

Klaýzevıstiń tujyrymdamasy boıyn­sha adamzat qoǵamyndaǵy soǵys barlyq halyqtyń taǵdyryna áser etedi. О́kinishke qaraı, ony «órkenıetti» degen elder bastaıdy. Ol ádette saıası jaǵdaıdan tutanyp, saıası saryndardan týyndaıdy. Ol – saıası akt. Ázirge bizge jetkeni – saıa­sı aktilerdiń týyndylary.

Ermek JUMAHMETULY,

jýrnalıst