Astana – memleketshildiktiń jemisi
HIII ǵasyrda bizdiń dalamyz arqyly júrip ótken Plono Karpını jáne Gılom Rýbrýk syndy jıhangez dıplomattar, saıahatshylar osynaý saıyn dalanyń keńdigine, ondaǵy mal men kıiz úıdiń kóptigine tańdaı qaqqan. Arada jeti ǵasyr ótkende talaı tarıhty bastan keshken bul dala tórtkil dúnıege múlde basqa qyrynan tanylyp otyr. Bul jerde óz keleshegin ata-baba dástúrimen tyǵyz baılanystyrǵan, zamanǵa saı jańa jasampaz oılaryn iske asyrǵan qazaq degen halyqtyń ómir súrip jatqanyna kýá bolýda. Álem Uly Jibek jolynyń túıisinde, álemdik geosaıası múddelerdiń toǵysqan tusynda, dástúrli Shyǵys pen Batystyń, hrıstıan álem men ıslam órkenıetiniń bir-birine ótý aımaǵynda jasap jatqan bul eldiń zamanǵa saı jasampaz oılarǵa baı ekenin tanyp bildi. Sondaı jasampaz oılardyń biri hám biregeıi – Astana. Men Astanany kóshirý shyn máninde eldiń bas qalasyn qaıta qurý dep esepteımin. О́ıtkeni, óz kezinde Astanany kóshirý tek kóshirýmen ǵana bite salatyn jumys emes edi. Shyndap kelgende, bul táýelsiz eldiń jańa baıtaǵyn qalyptastyrýdyń alǵashqy qadamy ǵana bolatyn. Onyń ústine, Astanany qaıta qurý memleketti qaıta qurý, onyń zamanǵa saı bolmysyn qalyptastyrý edi. Eldiń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı-rýhanı ósýine uıytqy bolatyn bas qalany qaıta qurý syndy passıonarlyq ıdeıa túptep kelgende osynaý jas memlekettiń jigerli basshysyna tán bolatyn. Nursultan Ábishuly bul ıdeıanyń avtory jáne ony iske asyrýshy. Elbasynyń osynaý erik-jigeri táýelsiz memlekettiń býynyn bekitip, aıaǵynan tik turǵyza alatynyna, ony álemniń eń aldyńǵy qatarly elderimen ıyq tirestiretinine kózi ashyq, kóńili oıaýlar kámil sendi. Osy arqyly Elbasy óz eliniń de bıik senimine ıe boldy. Dúnıejúzi ózge eldermen terezesi teń turyp sóılese alatyn, batyl ári pragmatık basshysy arqyly qazaq halqyn qurmetteıtin, onyń ósip kele jatqan jastaryna senimmen qaraıtyn boldy.
О́z taǵdyrymdy elimizdiń jańa elordasymen baılanystyrǵan men úshin de sońǵy on jylda Astana qazaq halqynyń ótkeni men búginin, búgini men keleshegin jalǵastyrýshy rýhanı ortalyqqa aınaldy. Sol sebepten, qazaqtyń jańa astanasy týraly oılarymdy, ǵasyrlar qoınaýynan jeli tartqan tebirenisterimdi bútin bir kitapqa sıdyryp, «Máńgitas» degen atpen oqyrmanǵa usyndym.
Maǵan bul kitapty jazýǵa shabyt bergen qazaqtyń jańa ǵasyry, jańa ǵasyrda Elbasynyń buryn eshqaıda, esh ýaqytta bolmaǵan jańa bastamalary, jasampaz ıdeıalary boldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bizdiń kókiregimiz eldikke degen maqtanysh pen keler kúnge degen senimge, asqaq rýhqa toly boldy. Ol kezde biraz jas býyn, ulttyq elıta – ózimizden bir kóılek buryn tozdyrǵan zııaly aǵalarym qazaq eliniń jańa astanasyna jınalǵan edi.
Astanaǵa qyzmet babymen kelgen men de sol aǵalarymnyń qasynda birge júrip, birge turyp olardan kóp ónege, ulaǵat úırendim. Astana rýhy, jas táýelsiz memleketke degen ystyq ynta, keremet shabyt júrekterge nur quıar edi. Qazaq eliniń jańa astanasy, jasampaz oılar, ıgi bastamalar elimizdiń kemel keleshegine qanat qaqtyratyn. Osynaý ortada júrip, ár kúniń shabytqa, áserge tolar edi. Jańa, zamanaýı, zaıyrly, baqýatty memleketti qurýmen birge, onyń rýhanı bolmysyn aıqyndaýǵa degen qulshynystar qaıran qaldyratyn. Qazaq eliniń ıntellektýaldy elıtasy sol týraly oılap, sol týraly árekettenetin. Astanada keshki qyzmetten qaıtatyn ýaqyt bolǵanda da jumys bólmeleriniń shamy jarqyrap turar edi. О́ıtkeni, Memleket basshysy da talaı ýaqyttaryn qyzmet bólmesinde ótkizetin. Jas memleketti qalyptastyrýǵa, qurýǵa degen ynta-jigerde shek joq-ty. Qazaq halqynyń ıntellektýaldy múmkindigi endi ashylǵan edi. Talaı jyl otarshyldyq ústemdikten boı jazǵan ıntellektýaldyq serpilis edi ol. Endi óziniń ulan-baıtaq Saryarqasyna emin-erkin ıe bolyp, baýyryn erkin jazǵan jampoz, dúldúl erkindik edi ol.
Osyndaı serpilister kezinde, 2001 jyldyń mamyr aıynda elordaǵa Kúltegin eskertkishiniń Japonııada jasalǵan ǵylymı kóshirmesi jetkizildi. Búkil álem kóz tikken Astana endi bir sát kıeli kók túriktiń eldik rýhyna táý etip, danalarynyń ósıet sózderine uıydy. Bul dúnıeni dúbirge bólegen kóne ǵasyrlardyń jańa dáýirdegi jalǵasy edi. Sol kúngi eń basty oqıǵa Elbasynyń qolymen qoıylǵan alyp eskertkishtiń, kıeli eskertkishtiń, búkil túrik bas ıgen ustynnyń ornatylýy boldy. Eskertkishtiń ashylý saltanatynda Prezıdenttiń aıtqan jalyndy sózderi endi ǵasyrlardan-ǵasyrlarǵa, urpaqtan-urpaqqa jańǵyryp jetedi dep senemin. Osylaısha, Elbasynyń ózi de sol bir tarıhı shyǵarmanyń keıipkerine aınaldy. О́ıtkeni, ol bizdiń tarıhymyz ben eldigimiz úshin qanshama irgeli isterdi eńserdi. Sodan bastap kıeli ustyn tas turǵan jer kıeli tórge, búkil túrik baýyrlar kóz tikken orynǵa aınaldy. Maǵjan aqyn aıtqandaı, ol kúlli túriktiń qarashańyraǵy, alǵash kúl tókken, kóń salǵan qara mekeni, uıyq Otany! Demek, sol qarashańyraqtyń tútinin túzý ushyrý, alty alashqa jarshy bolý, olardyń báriniń basyn bir jerge toǵystyryp otyrý eń áýeli qazaqtyń ata-baba arýaǵy aldyndaǵy qasıetti boryshy edi. Sol maqsatta Elbasynyń bastamasymen Astanada Túrki akademııasy quryldy.
Astanaǵa ǵasyr basynda Kúltegin eskertkishi kelse, araǵa on jyl salyp Tonykók, Bilge qaǵan eskertkishteri de jetkizildi. Osy alyp, máńgilik tas ustyndar ózim qyzmet etetin Eýrazııa ýnıversıtetiniń bas korpýsyna qoıyldy. Onda halqymyzdyń eki myń jyldyq jazba tarıhyn, eldik tarıhyn pash etetin shaǵyn murajaı bar. Kólemi shaǵyn bolsa da men bul murajaıdyń keleshegine úlken úmitpen qaraımyn. Bul uly oılar men jasampaz jobalardyń basy ǵana. Keleshekte ýnıversıtet janynan stýdentterimiz ben jalpy kópshilikke, osynda atbasyn buratyn qonaqtarǵa arnap halqymyzdyń eldik tarıhynan syr shertetin úlken murajaı jasaqtalady dep senemin. Onda ýnıversıtet ǵalymdarynyń ǵylymı-zertteý nátıjeleri men jınalǵan eksponattary, ekspozısııalary qoıylatyn bolady.
Búginde jyl saıyn ýnıversıtetimizde Kúltegin aptalyǵy jáne kóne túrki jazýynyń kúni atap ótiledi. Ol Kúltegin eskertkishiniń kelgen kúnin este qaldyrý, sol arqyly keler urpaqtyń jadyna osynaý uly esimdi sińirý maqsatynda qolǵa alynǵan shara. Kún ótken saıyn bul sharanyń mazmuny keńeıip, formasy ár alýandanyp keledi. Biraq basty jeli halqymyzdyń tarıhı tanymyn tereńdetip, keler urpaqtyń patrıottyq sezimin kúsheıtý bolmaq. Budan on bir jyl buryn aıtylǵan Prezıdent tapsyrmasy da sol maqsattan týyndaıdy. Uly oılar eki aıtylmaıdy.
Demek, táýelsiz elimizdiń tarıhyndaǵy osynaý aıtýly oqıǵa, Arqa tórine ornyqqan kıeli kók tastyń qudireti, jarqyrap artta qalǵan sol bir sáýleli kúnder qolyma eriksiz qalam aldyrdy. Qazaq eliniń jańa astanasyn, irgeli baıtaǵyn, alǵash irgesi qalanǵan kúnnen bastap Astanamen birge jasasqan adamdarynyń ór jigerin, keleshekke degen senimin, týǵan tarıhyna degen ynta-yqylasyn, eske alarlyq tarıhynyń jarqyn betterin aq qaǵazǵa órnektegim keldi. Joǵary da aıtqan kitaptyń sońǵy taraýlaryn jazyp jatqan kezimde elimizdiń táýelsizdigine naq jıyrma jyl tolǵan kúni Elbasy N.Nazarbaev Astananyń sol jaǵalaýynan «Máńgilik El» keshenin ashty. «Máńgilik El» – ol óz tarıhynda Eýrazııaǵa qanat jaıǵan alyp memleket qurǵan kók túrik babalarymyz armandaǵan eń asqaq, eń bıik murat edi. «Atamyz, babamyz qurǵan memleket» máńgilik bolsa eken degen izgi tilek edi. Osy izgi muratty tý qylǵan olar qıyn da, qıdaly sol bir zamanda «qara terin aǵyzyp, qyzyl qandaryn tamshylatyp» júrip, ózderi qurǵan memleketti bas-aıaǵy 290 jylǵa jetken eken. Bórili baıraq qyr dalada 290 jyl jelbiregen eken. Biraq keıin kele ol memleket zaman aǵymy men taǵdyr talqysyna shydas bermedi. Iá, ata-babalarymyz armandaǵan sol uly murat endi tek bizdiń zamanymyzda ǵana naqty iske asý múmkindigine ıe boldy.
Astana búginde elimizdiń tolyqqandy saıası, mádenı hám rýhanı ortalyǵyna aınaldy. Keleshekte ol elimizdiń qarjy-ekonomıkalyq ortalyǵy bolatyny aıdaı anyq. Bir sózben aıtqanda, Astana – memleketshildik jemisi.
Tursynhan ZÁKEN,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory.
Baıtaǵymyzdyń bas brendi
О́tken kúnder men adamzat kúntizbesine jáne tarıh paraqtaryna kóz júgirtsek, álemde jıyrma bes memleket óz astanasyn aýystyrǵanyn bilemiz. Mundaı derekterdiń bir-ekeýine toqtala keter bolsaq, 1712 jyly I Petr Reseı astanasyn Máskeýden Sankt-Peterbýrgke kóshirgen. Al 1923 jyly Atatúrik Túrkııa astanasyn Ystambuldan Ankaraǵa aýystyrǵan. Álemdik tájirıbeler memleket astanalaryn aýystyrý qalpaqpen uryp ala qoıatyndaı ońaı is emes ekenin kórsetedi. Buǵan qanshama kúsh-qaırat, oı, jiger, maqsat tutastyǵy, shyǵarmashylyq-sáýlettik qarym-qabilet ketetinin shamalap, jobalap aıtýdyń ózi qıyn. Qazaqstannyń Alataý bókterindegi astanasyn Saryarqanyń samal tósine ákelip jaıǵastyrý isine de osyndaı ólshem turǵysynan kelýge bolady. Parlament Májilisiniń depýtaty Samıǵolla ORAZOVPEN áńgime osyndaı baǵytta órbidi.
– Samıǵolla Hamzauly, bıylǵy 6 shildede Astanany aýystyrý jónindegi tarıhı sheshimniń qabyldanǵanyna 20 jyl toldy. Osy dataǵa qatysty ne aıtar edińiz?
– Elimizdiń buǵan deıingi astanasy Almaty bir búıirde, ulan-baıtaq qazaq jeriniń batys jáne soltústik óńirlerinen tym shalǵaıda ornalasty. Al memleketimizdiń jańa elordasyn elimizdiń shekarasynyń kindik tusynda ornyqtyrý jóninde alynǵan sheshim – kóregendik pen alystaǵyny boljaı bilýdiń jáne strategııalyq oılaý júıesiniń keńdigi men tereńdigin kórsetedi. Shyntýaıtyna kelgende, bul tek respýblıka aýmaǵynyń ǵana emes, sonymen birge eýrazııalyq qurlyqtyń da bel ortasy bolyp tabylady. Alaıda, budan jıyrma jyl buryn qazaqstandyqtardyń kópshiligi dál bulaısha oılaı almady. Sondyqtan da bul sheshim olardyń bárin birdeı qýanta qoımady.
Jasyratyny joq, solardyń biri ózim edim. О́ıtkeni, dál sol kezeńde el ótpeli kezeńniń aýyrtpashylyǵyn bastan keship jatty. Iri óndiris oryndary men zaýyt-fabrıkalar jabylyp qaldy. Bul jappaı jumyssyzdyqtyń beleń alýyna ákelip soqtyrdy. Bıýdjet qyzmetkerleri aılar boıy jalaqylaryn ala almady. Dál osyndaı qystalań, almaǵaıyp shaqta astanany kóshirý jóninde sheshim alynǵany sol kezde birqatar otandastarymyz úshin aqylǵa syıymsyz kórinýin bir esepten túsinýge de bolatyn sekildi. Búgingi kúni, ıaǵnı arada jıyrma jyl ótken soń Elbasymyz kóregen, asa tapqyr ári batyl sheshim qabyldaǵanyna barsha qazaqstandyqtardyń kózi jetkenine eshqandaı kúmán joq.
– Astananyń damý qarqyny joǵary. Mundaı damý kórinisi respýblıka óńirlerinde de baıqalyp júr dep esepteı alasyz ba? Iаǵnı, óńirler Astanaǵa qaraı boı túzeı aldy ma?
– Astana óziniń aýmaqtyq tutastyǵy turǵysynan da, halyq sanynyń ósý kórsetkishi boıynsha da tez, qarqyndy damyp keledi. Bıylǵy sońǵy derekter men málimetter boıynsha, munda 800 myńnan astam adam turady. Jyl saıyn kóz aldymyzda qulpyryp, qaýlap, ósip kele jatqan jas elordamyz shyǵarmashylyq ushqyrlyq pen belsendiliktiń, kúlli Qazaqstan halqynyń áleýmettik-turmystyq deńgeıiniń ósýi men tutas el aýmaǵyndaǵy jasampaz jobalardyń nyshandyq kórinisi bolyp tabylady.
Biz keshegi keńestik dáýirde osynshama deńgeıdegi jyldamdatylǵan, buǵan qosa, sapalyq deńgeıi joǵary qurylys qarqyny men búkilhalyqtyq qoldaý kórinisteriniń onnan, tipti, júzden birine de qol jetkize almadyq. Bul – eldik pen memlekettik minez-qulyqtyń jáne otanshyldyq rýhtyń artýynyń kórinisi. Sonyń nátıjesinde sońǵy on jyl ishinde elimizde qaıtalanbas kórki men stıli bar zamanaýı jańǵyrtylǵan jańa qalalar salyndy. Qala sharýashylyǵy men ındýstrııasy boıynsha respýblıkada eń artta qalyp kelgen kentter adam tanymastaı ózgerdi.
Mysaly, keńestik kezeńde ınfraqurylymdyq júıeler boıynsha Qazaqstandaǵy eń artta qalǵan qala – Gýrev, ıaǵnı qazirgi Atyraý dep esepteletin. Al búgingi Atyraý, mundaǵy sáýlet óneriniń týyndylary qandaı? Aıtýǵa til jetpeıdi. Aıyrmashylyq jer men kókteı. Ekinshiden, elordasy Astana Qazaqstan halqynyń etnosaralyq qarym-qatynasyn odan ári jaqsarta tústi. Mundaı oń kóńil-kúı ahýaly el óńirlerine de sińisti bola bastady. Mine, sizdiń Astanadaǵydaı damý kórinisi respýblıka óńirlerinde baıqalyp otyr ma degen saýalyńyzǵa qaıtarar jaýabym osyndaı.
– Astananyń ósip-órkendeýi men kórkeıýi jáne odan ári damýy jónindegi shejireler men tutastaı táýelsizdik tarıhy bir-birimen tamyrlas. Bul uǵymdardy bir-birinen bólip qarastyrýǵa bolmaıdy. Aıtaıyn degenim, sizdiń buǵan deıingi qyzmetińiz Qazaqstannyń batystaǵy qaqpasy – Oral óńirimen tyǵyz baılanysty bolyp keldi. Endeshe, siz munda táýelsizdik jyldarynda atqarylǵan jumystar jóninde ne aıtar edińiz?
– Bul óńir Reseıdiń bes birdeı oblysymen shekaralas ornalasqanyn aıtyp ta, jazyp ta júrmiz. Keńes Odaǵy taraǵannan keıingi kezeń barlyq jerdegideı Aqjaıyq aımaǵy úshin de aýyr boldy. О́zgesin aıtpaǵanda, bul kezde aýyldaǵy áleýmettik-turmystyq nysandardy, feldsherlik-akýsherlik ambýlatorııalar men kitaphanalardy jáne klýbtar men mádenıet úılerin saqtap qalýdyń ózi úlken jetistik boldy. Bul oraıda burynǵy oblys basshysy, búgingi Parlament Májilisiniń tóraǵasy Qabıbolla Jaqypovtyń eńbegi men el-jurtqa kórsetken janashyrlyǵyn aıta ketkendi jón kóremin.
Sondaı-aq, osyndaı qıyn kezeńde Oral–Atyraý, Oral–Samara jáne Oral–Aqtóbe avtomobıl joldary qurylystary bastaldy. Nyshandyq turǵydan Jaıyq ózeni arqyly Eýropa men Azııa qurlyqtaryn jalǵastyratyn jańa kópir salyndy. Oblys ortalyǵy Oral qalasynda Qazaq drama teatry men muz sport saraıy jáne júzý basseıni ǵımarattary boı kóterdi. Tutastaı oblys aýmaǵynda gaz qubyrlaryn tartý jumystary keńinen qarqyn aldy.
Odan bergi kezeńde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa jergilikti atqarýshy organdar tarapynan jan-jaqty qoldaý kórsetilip, ár azamattyń ózine jáne qoǵamǵa paıdaly ispen shuǵyldanýyna múmkindikter jasaldy. Qazirgi naryqtyq qarym-qatynastar kezeńinde menshik ıesi ataný qoǵamdyq qundylyqtardyń qataryna kire alady. Áıtse de búgingi kúni otandastarymyzdyń arasynda osy qundylyqty adamı-psıhologııalyq turǵydan syılaý men baǵalaýǵa óreleri jete almaı júrgenderi de kezdesedi. Qazirgi kezde oblysta táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan tamyr tartatyn jumystar men jobalar óz jalǵasyn taýyp keledi.
– Astananyń bas sáýletshisi – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi ekeni belgili. Buǵan ne deısiz?
– Astana sáýletiniń bas tuǵyrnamasyn aldyn ala ázirlep bekitken Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi ekeni belgili. Osy qısynǵa súıensek, ózińiz aıtqandaı, Memleket basshysyn elordanyń bas sáýletshisi dep sanaýǵa tolyq negiz bar. Elordanyń bas josparynda eýrazııalyq kelbet pen bitim-bolmysty keskindeýge basa kóńil bólingeni búgingi kúni aıqyn baıqalady. Aıtalyq, mundaı baǵyttaǵy bas jospar men jobalardyń avtory retinde birinshi kezekte Amsterdamdaǵy Van Gog murajaıynyń, Kýala-Lýmpýr halyqaralyq áýejaıynyń, Osaka qalasynyń ulttyq-etnologııalyq murajaıynyń avtory, áıgili japondyq sáýletshi Kıse Kýrokavanyń esimin ataı alamyz.
Onyń bas jobasynda zamanaýı dızaınǵa basymdyq berilip, azııalyq úlgiler oryn aldy. Taǵy bir áıgili brıtandyq sáýletshi, haı-tek stılinde kóshbasshy bolyp tanylǵan Norman Fosterge Astanada álemdegi erekshe Beıbitshilik jáne kelisim saraıyn salý quqyǵy berildi. Búginde bul aıryqsha nysan astanalyqtar men barsha qazaqstandyqtarǵa «Dostyq úıi» ataýymen jaqsy málim. Buǵan qosa, ol «Han Shatyr» saýda, oıyn-saýyq ortalyǵyn turǵyzyp, ony halyq qoldanysy men ıgiligine usyndy. Astananyń qurylysyna óziniń súbeli úlesin qosqan áıgili sáýletshilerdiń qatarynda ortalyq konsert zalynyń avtory ıtalııalyq Manfredı Nıkolettı de bar.
Budan tup-týra on bes jyl buryn 1999 jyldyń shilde aıynda elordamyz IýNESKO-nyń «Beıbitshilik qalasy» syılyǵyna ıe bolyp, odan bergi aralyqta Astana Qazaqstannyń bas brendine aınaldy. Elimizdiń bolashaǵy men Astananyń bolashaǵy uǵymdary bir-birimen tórkindes, maǵynalas. О́ıtkeni, qazirgi ýaqytta álemdik qaýymdastyq Astana qalasyn Qazaqstandy jıyrma birinshi ǵasyrdyń jańa damý úlgisine baǵyttaı bilgen model retinde qabyldaı alady.
Búgingi áńgimemizdiń túıininde elordada turatyn nemese oǵan jıi at izin salatyn qazaqstandyqtar álemniń kórikti qalalaryna joldary túsken kezde onyń arhıtektýrasy men ajaryna asa tań qala bermeıtinin aıtqym keledi. О́ıtkeni, munda álemdik sáýlet óneriniń eń ozyq úlgileri boıynsha salynǵan ǵımarattar men nysandar jáne Halyqaralyq fýtbol federasııasy (FIFA) men Eýropa fýtbol qaýymdastyǵy odaǵynyń (ÝEFA) standarttaryna sáıkes keletin zamanaýı stadıondar men ózge de sport keshenderi barshylyq. Sondaı-aq, Astana boıynsha alynǵan arhıtektýralyq sheshimder buǵan deıingi úlgilerdi qaıtalamaýlarymen de erekshelene alady.
Elbasymyz – «Astana elimizdiń damýynyń sımvoly jáne Eýrazııa keńistiginiń jańa ordasy», degen bolatyn. Búgingi áńgimeni Nursultan Ábishulynyń elordamyz jóninde dál taýyp aıtqan osy anyqtamasymen aıaqtaǵandy jón sanaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Oral–Astana–Oral.
