Negizi, án degen jan ǵoı, jannyń sózi, júrektiń sazy, ómirdiń ıisi án degen. Sondyqtan daýysy qalypqa túsken oryndaýshylar ándi joǵary deńgeıde oryndap shyqqanymen, júrekke jetkize almaýy ábden kádik. Qyrnalyp-jonylǵan daýys shyrqap-aq jóneledi-aý. Min joq. Alaıda bir nárse jetispeı-aq turady. Oǵan bola olardy kinálaıyn dep turǵan joqpyn. Al neǵurlym tabıǵı, neǵurlym jabaıy shyqqan ómirsińdi daýys bolmysyna qaraı ári-sári kúıge salmaı qoımaıdy.
Erlan Tóleýtaıdyń «Temirtasty» salǵandaǵy myna daýysy qaı-qaıdaǵyny qozǵap, qabarjytyp-aq tastady. Dańǵaıyr Birjan muńynyń shet-pushpaǵyn sezindirgendeı kúıge bóleıdi. Ándi tyńdaı-tyńdaı Birjan týraly oılap kete bergenim sodan shyǵar. Kókeıimdi qaqqylap qarasam, sońyna mynandaı týyndylar qaldyryp ketken qazaq ultynyń birtýar perzenti týraly bilerim shamaly-aq eken. Bes-alty, on shaqty ánin tyńdaǵan shyǵarmyn. Talasbek Ásemqulov pen Doshan Joljaqsynov túsirgen kınosyn kórgen shyǵarmyn. Ár jyldary ár jerlerden úzindiler oqyp bilgen shyǵarmyn. Basqa ne? Aıtpaqshy Asqar Súleımenovtiń «Adasqaǵynan» eptep tanysqanym bar sal ómirimen. Áýezovtiń «Abaı jolynan» ushyrastyrǵanmyn. Sonda da Birjan ómiriniń jalpy sýretinen maqrum sııaqtymyn. Jalǵyz-aq ánine osynshama qasiret syıyp turǵan júrek ıesiniń qaıǵy-qasiretin tanyp-bilý degen... «Kamzoldaı kelte pishken dóńgelenip, dúnıe óterinde shyr aınaldy» dep adamzat balasyna ǵana tán óshpes ókinish pen qamyryqty muńdy eki aýyz sózge syıdyryp ketken óner ıesiniń taǵdyry men muńyn tanytatyn kıno, shyǵarmashylyǵyn tanytatyn leksııa-konsertter, taǵysyn taǵylar bar ma? «Birjan sal» fılmi taqııamyzǵa tar kelip turǵan joq. Desek te... Eki serııaǵa, eki kitapqa, ol turmaq endigi zamannyń aqylyna syımaıtyn Birjannyń bar qaıǵy-qasireti osy «Temirtas» ánine syıyp turǵan joq pa? Netken aıaýly, aıanyshty, azbas-tozbas rýh pen sezim arqalap ótse de, azap pen mehnattan kóz ashpaǵan qasiretti tulǵa. Bilgenge Birjan ómiri qazaq taǵdyrynyń bútin bir dáýirnamasy. Talasbek Ásemqulov ssenarııin jazǵan «Birjan sal» fılminde sal-seriler qýyp kele jatqan bórini aq patshanyń jandaıshaptary atyp salady ǵoı. Osy tustaǵy astarly emeýrindi de sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Myna ánde de sondaı sumdyq tragedııa jatyr. Ánshiniń ánshisi sala alatyn qaıǵynyń qamyryǵy.
Qatelespesek, «Temirtas» – Birjannyń sońǵy áni. Aqtyq sózi. Attan aýyp, tizgini jat qolyna ótken Alashtyń azaly taǵdyry da anyq baıqalady. Baıǵabyl Jylqybaevtyń oryndaýynda jetken bul týyndyǵa Ahmet Jubanov ta keńinen toqtalǵan. «Birjan sal» kınosynda «Bul meniń qolyma túsken arqan emes», deıdi sal. Qazaqtyń erkindigine, aqyl-oıyna salynǵan tusaýly shynjyr. Aqyry qol-aıaǵy arqandalǵan dalanyń únpaz uly sol kisen salǵan jaranyń kesirinen ólgeni kimdi de bolsa beıjaı qaldyrmaýǵa tıis qoı.
«Birjan qazaqtyń ondaı «shylyǵyn» eskermeı, araz degen aýyldarǵa baryp, án salyp, qydyryp qaıtady. Qaıtyp kelgen soń aǵaıyn-týmalary ony ortaǵa alyp sabap, basyna zaqym keltiredi. Áńgimeniń basynda aıtylǵan Aznabaıdyń poshtabaıynyń qamshysynan bastap, Birjannyń basyna tıgen taıaqtyń osyndaı tragedııalyq saldary bolady. Oǵan dáleldiń biri – Birjannyń baılaýly jatqandaǵy bir shýmaq óleńi. Onda aýrýdyń qaldyǵy anyq aıtylady.
«Arqanyń túgel kórdim
kári-jasyn,
Umytpas qurby-qurdas
zamandasym.
Oılanam, aýrýymnyń túri
jaman,
Birjannyń kim ustar dep
dombyrasyn», deıdi.
Birjannyń baılaýly kezinde aýrýdan qaıtys bolǵanyn bir áńgimesinde Temirtas ta aıtqan kórinedi.
...О́zi ketkeli jatsa da, balalarynyń tilegin tilep, solardyń adam bolýyn oılap, onyń ishinde Temirtasty bólip aıtady. Solaı óleń-ánnen marjan tizgen sal Birjan úsh jyldaı baılaýly jatady. Arqan kesken jerdiń jarasy ulǵaıyp, asqynyp (gangrena bolyp), aqyry 64-ke kelgende, 1894 jyly qaıtys bolady», dep jazady Ahmet Jubanov.
«Aǵash úı ot jaqqanym
qobylan pesh,
Qudaı-aý, ǵapý etip kúnámdi kesh!
Temirtas, Asyl, Aqyq –
qaraqtarym,
Baılaýly arqandaǵy
qolymdy shesh»,
degen asyl rýhtyń jańǵyryǵy sanada dyńyldap áli tur.
