Almatynyń jeti qabaty: Tarıhı tanym

Almatyny otarlaýshylardyń alǵash­qy tobynyń aldynan orystildi áde­bıette turpaıy túrde «kamennye baby» dep atalatyn kók túrikterdiń tastan qa­shalǵan eskertkishteri sap quryp shyǵady.

Bul týraly Vernyı tarıhyn zerttegen V.Bartold bastaǵan ǵalymdar jazýdaı-aq jazdy. Ol kezdegi jas arheolog, keıingi professor A.A.Spısyn 1898 jyly Imperatorlyq arheologııalyq qo­ǵamnyń jazbalarynda «K voprosý o kamennyh babah» atty maqalasyn jarııalaıdy (t. H, vyp. 1-2, SPb., 1898). Avtor bul eńbeginde osy kúngi Alma­tynyń dál ortasyndaǵy – Úlken jáne Kishi Almaty, Esentaı ózenderiniń boıy­nan tabylǵan kók túrikterdiń tastan qashalǵan músinderiniń sıpattamalaryn jasaıdy. Eskertkishterdiń kóptigi sonshalyq, olardyń bir bóligi ekzotıka retinde Vernyıdaǵy qoǵamdyq baqqa, ashyq aspan astyna qoıylady.

Táýelsizdik jyldarynda arheologter F.Grıgorev, A.Zagorodnyı, Iý.Motov­tar­dyń 1995-1998 jyldarda qazirgi Almatynyń Ál-Farabı dańǵyly boıyn­da ornalasqan burynǵy «Alataý» keń­shary men Medeýge barar joldaǵy «Prosveshenes» demalys úıiniń mańynda túrik qaǵanaty kezeńine qatysty qala­shyq­­tardan kóptegen jádigerdi tapty.

Kók túrik sheberleri tek tastan ǵana emes, aǵashtan qashalǵan, teriden ılengen, júnnen toqylǵan, kıizden basylǵan, kúndelikti turmysqa qajetti tekemet, alasha, kilem, kıiz úı jabdyqtary, at ábzelderi men turmystyq zattar jasaǵan. Olardyń óner týyndylaryndaǵy zoomor­ftyq beıneler, oıý-órnekter men altyn, kúmisten quıylyp, asyl tas­tarmen kómkerilgen zergerlik buıymdar saq-úısin zamanyndaǵy qalyptasqan stıldiń jalǵasatynyn dáleldeıdi.

Almatynyń altynshy qabaty erte orta jáne klassıkalyq orta ǵasyrlarǵa qatysty. Orta ǵasyrlarda qazirgi Almaty alqabynda bir-birine jaqyn ornalasqan onǵa jýyq birneshe shaǵyn qala bolǵan. Olardyń eń úlkeni túrki derekkózderinde Almatý, Alımtý, keıde Almalyq dep atala bastady.

Hronologııalyq tártipti saqtap beri jyljıtyn bolsaq, Almaty men Almalyqtyń aty atalatyn taǵy bir irgeli eńbek – Uly moǵoldar ımperııasynyń negizin salýshy Zahır ad-dın Babyrdyń áıgili «Babyrnamesi» bolyp shyǵady.

«Babyrnameniń» 1493-1494 jyldarǵa arnalǵan taraýynda: «Soltústik jaqta erterekte Otyrar kitaptarynda atalatyn Almalyq, Almatý jáne Iаngı sııaqty qalalar boldy, biraq olar moǵoldar men ózbekterdiń shapqynshylyǵynan qırap, eldi mekender múlde qalǵan joq», dep jazady («Babýr-name», Tashkent, 1992, s. 20).

Árıne, Uly moǵoldar ımperııasynyń negizin salǵan padıshah, úlken oqymysty Babyr óz zamanyna qatysty oqıǵalar týraly ne jazsa da bilip jazǵany anyq. Ol «Babyrnamede» Almalyqpen qatar Almatý qalasynyń da atyn ataı­dy. Avtor jazyp otyrǵan 1493-1494 jyl­­darda úsh qala da mońǵol shap­qyn­shy­ly­ǵy kezinde birjolata qırap bitken.

Babyrmen zamandas deýge bolatyn taǵy bir tulǵa – úlken memleket qaı­ratkeri, ǵulama tarıhshy Muhammed Haıdar Dýlatı. Onyń XVI ǵasyrdyń al­ǵashqy jartysynda jazylǵan áıgili «Tarıh ı Rashıdı» eńbeginde de Almataý – Almatý qalasynyń aty atalady.

Dýlatı eńbeginde eki ret qatar ata­la­tyn bul qalanyń osy kúngi Almaty ekendigi týraly V.Bartold 1898 jyly jazǵan «Raboty po ıstorıı Sredneı Azıı» atty eńbeginde: «Ámir Temir 1390 jyly­ Moǵolstandy talqandaý jáne Ertis­ke qaraı qashqan Qamaraddındi qýǵyn­daý úshin taǵy da ásker jiberedi. Tash­kentten shyqqan qol Ystyqkólge jetip, odan ári Kók-tepe taýlarynan ótip, Arshatý taý joldary arqyly Alma­lyqqa keledi (bul Almaty qalasy bolýy múmkin, qazirgi Vernyı)», dep atap kórsetedi (Bartold, 2-tom, 1-bólim,
83-bet).

Almaty, Jetisý óńiri, Ońtústik Qazaq­stannyń ortaǵasyrlyq shaharlary men Uly Jibek joly boıyndaǵy kóne qalalardyń tarıhyn zertteýge asa zor úles qosqan belgili arheolog, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory, professor, akademık Karl Moldahmetuly Baıpaqov boldy.

Ol óziniń ár jyldarda jarııalanǵan eńbekterinde Almaty tarıhyna jıi oralyp, keıingi ashylǵan arheologııalyq derekter negizinde pikirin únemi jetil­dirip, tolyqtyryp otyrǵan. Ǵalym 1986 jyly jarııalanǵan «Srednevekovaıa gorodskaıa kýltýra Iýjnogo Kazahstana ı Semırechıa» atty monografııasynda Almaty tarıhyna qatysty: «Ile alqa­bynda Almalyq (Almatý) ornalasqan... HVI ǵasyrdyń basynda Almalyq (Almatý) túgeldeı qırap bitken. Bul qalany osy kúngi Almatynyń ornynda bolǵan qalashyqtardyń biri dep esepteýge bolady», dep ortaǵasyrlyq Almatýdyń búgingi Almaty ekendigin atap ótedi (37-bet).

Baıpaqov arada 12 jyl salyp ja­ryq kórgen «Srednevekovye goroda Kazahstana na Velıkom Shelkovom pýtı» atty monografııasynda taqyrypty tarata túsip, oǵan «Proshloe Almaty» degen shaǵyn taraý arnaıdy.

Ol Almaty damýynyń ortaǵasyrlyq kezeńi týraly: «Almaty óńiriniń kelesi damý kezeńi munda qalalar men eldi mekender ornyǵa bastaǵan feodalızm zamanynda oryn aldy. Bul – qalalyq mádenıet damı túsken VIII ǵasyrdyń sońy men H ǵasyrdyń aralyǵy», deı kelip, ony keıingi jyldarda júr­gizilgen arheologııalyq zertteýler men tabylǵan jádigerler negizinde qos qa­batqa jiktep: «Qalanyń qos qabat­tan turatyny anyqtaldy. Olardy jal­py topografııalyq kelbeti men keramı­ka­lyq materıaldaryna qarap, IH-HIII ǵasyrǵa jatqyzýǵa bolady», dep tuń­ǵysh ortaǵasyrlyq Almatynyń qos qa­battan turatyndyǵy jóninde kesimdi pikir aıtty (joǵaryda atalǵan eńbek, 179-bet).

Akademık K.Baıpaqov 2005 jyly jaryq kórgen «Drevnıe goroda Kazah­stana» atty eńbeginde óziniń buǵan deıingi jazbalaryndaǵy Almaty týraly piki­rin jınaqtaı kelip: «Jazbasha derek­terge, tabylǵan monetalarǵa jáne arheologııalyq materıaldarǵa súıene otyryp, qazirgi Almaty qalasy H-HI ǵa­syrlarda qalyptasty deýge tolyq negiz bar. Osylaısha, onyń tarıhyna keminde bir myń jyl boldy»,  degen naq­ty qorytyndyǵa keledi (Sonda, 73-bet).

Qazaqstannyń ońtústigi men Jetisý óńirindegi qalalar tarıhynyń úlken bilgiri sanalatyn akademık Baıpaqovtyń bul pikirimen kelispeý qıyn. X ǵa­syr­­da ómir súrgen anonım avtor jaz­ǵan­ áıgili «Hýdýd al-Alam» atty ensı­klopedııalyq eńbekte X ǵasyrda bir ǵana Tarazdyń ar jaq-ber jaǵyndaǵy Qulan, Merki, Atlah, Tuzyn, Balyq, Barhan, Sıkýl, Toń, Penshil jáne Talhır qalalarynyń aty atalady. О́kinishtisi, biz olardyń ornalasqan jerin bylaı qoıǵanda, keıbiriniń óz atyn da umytyp úlgerdik.

Akademık Baıpaqovtyń Almatynyń qos qabaty týraly pikirin taratyp aıtar bolsaq, onyń alǵashqy bóligi Qazaqstanda ıslam dini taraýynyń bastaý alar tusy – VIII ǵasyrda musylman shyǵysyndaǵy qala qurylysy men arhıtektýrasyna saı úlgide qalanyp, X ǵasyrǵa deıin jalǵasqan. Orta ǵasyrlar tusynda (XI-XIII ǵasyrlarda) Almaty dáýirlep, búkil Ortalyq Azııa, musylman shyǵysyna belgili qala dárejesine jetken. Onyń sol zamannyń aıtýly qaıratkerleri – Babyr men Dýlatı qalamyna ilinetini dál osy tus.

Endi akademık K.Baıpaqov joǵaryda aıtyp ótken monetalarǵa oralaıyq. Almaty tarıhyna qalam siltegenderdi ózine magnıtteı tartyp turatyn bul ǵajaıyp teńge de arnaıy toqtalýdy qajet etedi.

О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynda Almaty qalasy halqynyń sany mıl­lıon­ǵa jýyqtaǵan, álemdik deńgeıde tanylǵan eń ádemi qalalardyń qataryna endi. Dál osy kezde qalanyń ońtústik shekarasy sanalyp kelgen osy kúngi Ál-Farabı dańǵylynyń boıy men onyń joǵary jaǵynda qurylys jumystary qarqyn alady. Ortaǵasyrlyq Almatynyń eń saltanatty saraılary dál osy Ál-Farabı dańǵyly ótetin beldeýdiń boıynda – Úlken jáne Kishi Almaty ózenderiniń aralyǵynda ornalasty. Sol sebepti qala qurylysy órkendeýine baılanysty alańdardyń ár tusynan kóne Almatyǵa qatysty materıaldyq jádigerler molynan tabyla bastaıdy. Osy kúnge deıin Almaty tarıhyn zertteýshilerdi tań-tamasha qaldyrýmen kele jatqan kúmis baqyrlar Dostyq dańǵyly boıyndaǵy osy kúngi Áskerı akademııa (ol kezde Shekarashylar ýchılıshesi) mańynan shyǵady.

Ǵylymı jurtshylyqqa sensasııany tuńǵysh jetkizgen Lenıngrad ýnıversı­teti shyǵystaný fakýltetin bitirgen jas ǵylym kandıdaty, shyǵystanýshy, nýmızmat V.N.Nastıch boldy. Ol 1979 jyly aty-jónin aıtýdy qupııa saqtaǵan almatylyq áıel (áskerı adamnyń zaıyby bolýy múmkin) ýchılıshe qurylysy júrgizilgen jerden eski teńgelerden turatyn qazyna tabylǵanyn (shamamen 10-12 kúmis baqyr) jáne ony áskerı qyzmetkerlerdiń teńdeı bólip alǵanyn jetkizedi. Álgi áıel oljasynyń qunyn baǵamdaý úshin ózine tıesili 2 kúmis teńgeni Nastıchke kórsetedi.

«Iesi» syılaý, satý, mýzeıge ótkizý­den úzildi-kesildi bas tartqan soń, jas ǵalym eki teńgeniń de jazbalyq jáne sýrettemelik sıpattamasyn jasap, sonyń negizinde jazylǵan «Novye fakty ız ıstorıı monetnogo proızvodstva ı denejnogo obrashenııa v Iýjnom Kazahstane» degen maqalasyn 1983 jy­ly­ jarııalaıdy.

Nastıchtiń bul teńgelerdiń Almaty qalasynda shyǵarylýy múmkin ekendigi jó­nindegi ustanymy K.Baıpaqov bas­taǵan ǵalymdar tarapynan qyzý qoldaýǵa ıe bolyp, Almaty tarıhy bultartpas myqty jádigermen tolyǵady.

Arada on jyl ótip, V.N.Nastıch Máskeýde Shyǵystaný ınstıtýtynda qyzmet atqaryp júrgende almatylyq nýmızmat V.V.Dýbının oǵan áldebir kúmis teńgeni kórsetedi. Ol bul teńgeni bir kezderi Almaty qalasynda qyzmet atqarǵan áskerı adamnan alǵandyǵyn jáne onyń qolynda dál osyndaı taǵy eki teńgeniń bolǵandyǵyn jetkizedi. Árıne, Nastıch bulardyń bir kezderi Almatyda ózi kórgen qos baqyrmen egiz qozydaı uqsas ekendigin birden baıqaıdy.

Arada taǵy da jyldar ótkende Nastıchke Frýnze (qazirgi Bishkek) qalasynan kelgen jergilikti ólketanýshy G.I.Velıchko jolyǵyp, oǵan Almatydan 150 shaqyrym jerdegi Qordaı asýynan kúmis baqyrlardan turatyn úlken olja tabylǵanyn habarlaıdy. Onyń «ıeleri» qazynany qymbat baǵaǵa satý úshin izin jasyryp úlgeripti. Biraq ólketanýshy Velıchko ony Nastıch jazbalaryndaǵy teńgeniń sýretimen salystyra kelip, birqatar belgileri men tańbalarynyń uqsastyǵyn anyqtaıdy.

Taǵy biraz ýaqyt ótip, 1990 jyl kel­gende Nastıchke máskeýlik A.A.Koıfman ońtústik jaqtan tabylǵan (ózi Qazaqstan nemese О́zbekstan dep shamalaıdy) eki teńgeni kórsetedi. Bul baqyrlardyń bu­ǵan deıin ózi sıpattap jazǵan kúmis teńgelerge óte uqsas ekendigin baıqaǵan Nastıch olardy muqııat zertteýge kirisedi. Onyń alǵashqysy ábden mújilip, jazý­lary óship, shekilgen tańbalary kómes­kilenip qalsa da, ekinshisiniń jazýlary da, tańbalary da kózine ottaı basylady.

Ol jazýdy oqýǵa kirisedi. Kúmis teń­geniń basqy betiniń (avers) shet jaǵyna boılaı dóńgeleı syzyq júrgizilgen. Onyń boıynda alty injý tastar beı­nelenip, syzyq boıyna kýfa jazýy­men «Ál-múlký Allahý ál-ýahıdı ál-ka­har», dep jazylǵan. Mundaǵy tórt sózdiń – múlik, allah, ýahıd jáne kahar tórteýi de sol kezdegi almatylyqtarmen qatar búgingi qazaqtardyń bárine de túsinikti sózder. Alladan basqa sózder musylman halyqtarynyń bárinde der­lik kisi esimderinde kezdesedi. Sóı­lem tutastaı alǵanda «Dúnıe Jal­ǵyz, Qaharly Allaǵa tıesili», dep aý­darylady. Mundaǵy «ýahıd» pen «kahar» – Alla Taǵalanyń 99 sıpattarynyń biri. Teńgede olardyń dál ortasyna «baqyt baılaýy» órnegi qabattasa túsirilgen.

Almatyda soǵylǵan kúmis teńgeler

Teńgeniń artqy betiniń (revers) ortasynda tańba shekilip, dóńgelek sy­zyqtyń boıyna: «Dýrıba Hazıhı ál-dırhámý bıbıladı Almatý sanátá hfd», dep jazylǵan. Sózbe-sóz aýda­rylýy «dýrıbá» – shekildi, basyldy; «Hazıhı» – mynaý, osy; «dırhám» – dır­hám; «bıbalad»: bı – sóz aldyndaǵy demeýlik, «balad» – el, aımaq, qala; «Almatý» – arab tiline tán sózdiń asty-ústine túsiriletin belgi-harakatsyz jazylǵandyqtan, bul sózdi «Almatý» nemese «Almatı» nemese «Almaty» dep oqýǵa bolady; «sanata» – datasy, shyǵarylǵan ýaqyty dep aýdarylady.

Dıametri 22 mm, salmaǵy 1,87 gramm ǵana bolatyn osy bir kishkentaı ǵana kúmis baqyrdyń Almaty tarıhynda alar orny baǵa jetkisiz bolyp shyqty.

Mundaǵy «balad» sózi osy kúngi arab tilinde «el» degen maǵynany berse de, orta ǵasyrda úlkendi-kishili, keıde táýelsiz, keıde vassal, keıde qala, endi birde tutas óńir men aımaq, keı jaǵdaıda derbes qala-memleket degen maǵynada da qoldanylǵan. Sondyqtan «balad» sózin qala degen maǵynada qabyldaýǵa ábden bolady. Al teńgedegi Almatý, Almatı, Almaty sózi qapysyz, óziniń bastapqy maǵynasynda oqylady.

Teńgeniń shyǵarylǵan datasynyń arab áripterimen berilýi de shyǵysta­ný­shylar úshin ábden túsinikti jaıt. Arab álipbıinde árbir áriptiń sıfrlyq tań­balanýy bar. Máselen, alǵashqy árip «álip­tiń» sandyq beınesi – 1. Qalǵan árip­ter de osyndaı sandyq balamaǵa ıe. Muny arabtanýshylar «ábjad» deı­di.­ Sondyqtan Nastıch teńgedegi data «hfd» áripterimen kórsetilgen dep pa­ıym­daıdy. Muny ǵalym musylman kún­tiz­besi men jyl sanaýynyń erek­she­li­gine sáı­kes hıdjra boıynsha 684-685 jyl­ (Grı­gorıan kúntizbesi boıynsha – 1286-1287 jyl) dep esepteıdi.

Sonda orys otarshyldary Vernyı bekinisin salýǵa kiriskende ondaǵy kóne Almatydaǵy teńge saraıynyń jumys istegenine tup-týra 568 jyl bolǵan eken.

Jetisý ólkesiniń otarlanýy týra­ly ǵy­lymı ádebıette az jazylǵan joq. Árı­ne, tóńkeriske deıingi eń­bek­ter, negizinen, otarlaýshy appa­rat­ sheneýnikteri avtorlyǵymen ja­zyl­ǵandyqtan, onda ımperııalyq astamshyl pikir ústem bolyp keldi. Solardyń ishinde eshbir ǵylymı ataǵy bolmasa da, Almatyda týyp, bar ǵumyryn Jetisý ólkesinde ótkizgen, keıin voıskovoı ataman (turaqty armııadaǵy maıormen shendes) dárejesine deıin ósken N.V.Ledenevtiń esimin erekshe ataýǵa bolady.

Reseı ımperııasynyń áskerı mınıstri Kýropatkın 1902 jyly Kazak áskeriniń bas basqarmasyna Reseı kazachestvosynyń tarıhy men jeńisterine arnalǵan arnaıy eńbek jazýǵa tapsyrma beredi.

Jetisý kazaktarynyń basshysy, gene­ral-maıor I.S.Volkovtyń párme­ni­­­men arnaıy shyǵarmashylyq top qu­ry­­­lyp, olar tez arada materıaldar jı­­naýǵa kirisedi. Solardyń bárin qo­ry­t­­yp, jınaqtaǵan Ledenev «Istoriıa Semı­rıachenskago kazachıago voıska» atty 879 bettik kólemdi eńbek jazyp, ony 1909 jyly Vernyıdyń ózinde bas­yp shyǵarady. Avtordyń qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyna qatysty jadaǵaı pi­kirlerin esepke almaǵanda, onyń Je­ti­sý ólkesiniń otarlanýyna qatysty ás­kerı adamnyń dáldigimen jazylǵan oqı­ǵa­lar men keltirilgen derekterin nazar aýdarýǵa ábden turarlyq dep bilemiz.

N.V.Ledenev óz eńbeginde 1853 jyl­­­dyń 2 shildesinde maıor Pere­myshls­kııdiń 460 adamnan quralǵan 110 at pen­ 300-den astam túıege júk artqan attyly-jaıaý jáne artıllerııalyq otrıady Qapaldan shyǵyp, osy kúngi Alma­tynyń ornyna kelgenin atap kórsetedi.

Olar tóńirekti túgel baıqastaý úshin Ile ózeninen ótip, Esik, Talǵar, Qaskeleń, Túrgen mańyn túgel súzip shyǵady. Jergilikti qazaqtarmen baı­lanys ornatyp, olardan ekspedısııa barysynda zoryǵyp, sýǵa ketip ólgen jylqy, túıelerdiń ornyna pulyn berip, mal satyp alady.

Peremyshlskıı otrıad quramyndaǵy ınjener-porýchık  Aleksandrskıımen birge shilde-tamyz aılarynda qazirgi Almatynyń ortasynda qalǵan Kishi jáne Úlken Almaty ózenderi arasyn jan-jaqty zerttep, kóne zaman taıpalarynyń ejelgi qonystary bolǵan bul orynnyń jańa bekiniske óte qolaıly ekendigin anyqtaıdy. Muraǵatta maıor Peremyshlskııdiń 1853 jyldyń 8 ta­myzynda jazǵan baıanaty saqtalǵan. Onda Peremyshlskıı korpýs koman­dırine: «Osmotrev s ınjenerom-porý­chıkom Aleksandrovskım pervyıa ı vto­ryıa Almaty... predlojılı Almaty mestom býdýshego poselenııa, prı etom cherez zanıatıe etogo pýnkta vse lýchshıe kochevıa ı hlebopahotnye mesta Dýlatov býdýt ý nas pod rýkamı», dep jazady (Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik muraǵaty, 3-qor, 1-tizim, 7-is).

Baıanattyń eki tusyna erekshe nazar aýdarǵan jón. Birinshisi – bolashaq eldi mekenniń orny eshbir ózgerissiz «Almaty» dep berilgendigi, ekinshisi – bul ıen jatqan jer emes, dýlat rýynyń ejelden egin salyp, kóship-qonǵan qonysy ekendigi.

Bul týraly Ledenev te: «V konse ııýlıa ı nachale avgýsta Peremyshlskıı, s ınjener-porýchıkom Aleksandrovskım, osmotrel dolıný rek Bolshoı ı Maloı Almaty. Rekognossırovka ýbedıla nachalnıka otrıada, chto eta dolına, po ýdobstý dobyvanııa lesa, bolshomý kolıchestvý prekrasnoı, pererezannoı arykamı (orosıtelnye kanaly), zemlı ı obılııý senokosnyh mest, nesravnenno lýchshe dolıny rekı Issyk, posemý Peremyshlskıı, okonchatelno ýje ı reshıl ızbrat ımenno etý dolıný dlıa zalojenııa predpolojennogo ýkreplenııa, t. e. v býdýshem goroda Vernogo», dep jazady («Istorııa Semırechenskogo kazachıago voıska», Vernyı, 1909, s. 75).

Bolashaq Almatynyń qazyǵy osy kúngi Raıymbek dańǵylynyń Jetisý kóshesimen qıylysatyn tustan tóme­nirekte Kishi Almaty ózeniniń batys jaǵynda qaǵylyp, alǵashqy jerkepeleri qazyldy da, taýly ólkedegi qystyń qaharynan qaımyqqan otrıad malǵa da, qonysqa da jaıly Ile ózeniniń boıyna kelip, sol jerdi qystap shyǵady.

Kelesi, ıaǵnı 1854 jyldyń kókteminde otrıad Almatyǵa qaıtyp oralady. Bul tý­ra­­ly Ledenev: «Zıma s 1853 na 1854-ı­  ı ves 1854 god proshlı v Zaılııskom krae sravnıtelno spokoıno, nıkakıh bolee ılı menee znachıtelnyh ekspe­dı­­­sıı ne predprınımalos. Zaılııskıı otrıad, sostoıavshıı ı v 1854 godý pod nachalstvom prıstava prı kırgızah Bolshoı Ordy maıora Peremyshlskogo, ýsılennyı odnoı rotoı pehoty, zanıat byl ýstroıstvom v dolıne rekı Almaty Zaılııskogo ýkreplenııa, nazvannogo potom Vernym», dep jazady (Sonda, 76-77 better).

Jetisýǵa jiberilgen otrıadtyń eshbir kedergisiz, shyǵynsyz Almaty tóńiregine ornyǵýy Batys Sibir general-gýbernatory ári derbes Sibir korpýsynyń komandıri G.H.Gasfordtyń qazaq dalasyn otarlaýdy jedeldete túsý týraly maqsatyn nyqtaı túsip, ol 1853 jyldyń 26 qarashasynda sol kezdegi áskerı mınıstr, knıaz V.A.Dolgorýkov arqyly Imperator Birinshi Nıkolaıǵa Reseı ımperııasynyń Qazaqstannyń ońtústigi men Ortalyq Azııany otarlaýyna tirek bolatyn jańa forpost – Almaty bekinisin salý jóninde usynys-hat joldaıdy.

Biz bul qujatty uzaq izdep, Qazaqstan muraǵattarynan taba almadyq. Jetisý ólkesi Túrkistan gýbernııasyna qaraǵan­dyǵyn eskerip, О́zbekstanǵa da suraý salýǵa týra keldi. Izdegen qujattyń bir parasy qaǵaz ataýlyǵa muqııat qaraıtyn kórshi eldiń basty muraǵatynan tabyldy.

Korpýs komandıri – gýbernator Gasford shtabynan shyqqan qujattar

Imperator atyna jazylǵan hat áskerı mınıstrge deıin ondaǵy depar­ta­ment basshysyna keletini belgili. Osy tártipke saı mınıstrliktiń ınje­nerlik departamentiniń basshysy, general-adıýtant A.I.Feldman 1854 jyldyń 28 qańtarynda áskerı mınıstrge general-gýbernator Gasfordtan hat kelgendigi jóninde: «Komandır ot­delnago Sıbırskago Korpýsa hoda­taı­stvýet s Vysochaıshem soızvoleniı na vozvedenie vnove ýkreplenııa v Bolshoı Kırgızskoı ord, za r. Ilı, v ýrochıshe Almaty, ı o naımenovanıı predpolagaemogo ýkrpleniıa», dep baıandaı kelip, onyń departament ıns­pektorlary tarapynan muqııat qaral­ǵanyn, keıbir kemshin tustary bolsa da, usynysty maquldaýǵa bolatynyn atap ótedi.

Injener-general Feldman bolashaq bekinis týraly:

«1) Predpologaemae ýkreplenie býdet nahodıtsıa na lvam beregý rchkı nazvaniıa Almaty, v 3-h verstah ot podnojiıa Kýngeı Alatavskoı gornoı sepı, v 45 verstah ot r. Ilı /: schıtaıa po kratchaıshemý razstoıaniıý v 62-h verstah ot Kopalskago ýkrepleniıa.

2) Pýnkt etot, nahodıas v sredo­tochiı plodorodnoı Zaıliıskoı do­lıny, býdet slýjıt vo 1-h k ýpro­cheniıý porıadka ı spokoıstviıa v Bol­shoı ord; vo 2-h k priobreteniıý bol­shago vliıaniıa nadla v Hokand ı Tashkent; v 3-h k sblıjeniıý s dı­kokamennymı kırgızamı ı k ot­krytiıý chrez to torgovago pýtı v Koshkariıý», dep naqty derekter kel­tiredi (О́zbekstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik muraǵaty, 715-qor, 1-tizim, 15-is, 25-bet).

Baıandamada bolashaq bekinistiń geografııalyq sıpattamasy, aınalasy­nyń egin salý, mal ósirýge qolaılylyǵy, tóńiregindegi qurylysqa qajetti aǵash ataýlynyń moldyǵy jaıly tolyq maǵlumattar keltirilgen.

Almaty týraly zertteýlerde ara-tura bolsa da jańa bekinistiń «Vernyı» ataýyn ımperatordyń ózi qoıǵan degen derek ushyrasyp qalatynyn buryn da baıqaǵanbyz. Biraq olarda naqty qujatqa silteme jasalmaıtyn ári muraǵattyq qaınary anyq kórsetilmeıtin. Biz kópten izdegen deregimizdi osy qujattan taptyq. Hat sońyna áskerı mınıstr tómengideı rezolıýsııa soǵypty. Onda: «Rezolıýsııa: «Sobstvennoıý Ego Velıchestva rýkoıý napısano karandashom: «Soglasen. Ýkreplenıe nazvat Vernym. 4 fevralıa 1854 g. Knıaz Dolgorýkov», – dep jazylǵan.

Imperator óz qolymen osylaı dep jazdy degen áskerı mınıstr, knıaz Dolgorýkovtyń bul jazbasyna shúbá keltirý qıyn. «Vernyı» degen ataýdyń mánisi de ábden túsinikti: Reseıge adal, ımperatorǵa adal, ımperııa saıasatyna adal degen maǵyna.

Imperator buryshtamasy soǵylǵan hat sol kezde túrli sebeppen qyzmetinde bol­maýyna baılanysty derbes Sibir kor­pýsy shtabynyń bastyǵy general-leıtenant A.I.Iаkovlevtyń atyna kelip túsedi. Onyń: «Gosýdar Imperator, ızıavıv nyneshnago fevralıa Svoe sog­lasie na vozvedenie novago ýkrepleniıa v bolshoı Kırgızskoı orde v ýrochıshe Almaty, Vysochaıshe povelel nazvat eto ýkreplenie «Vernym», degen mazmundaǵy jedelhaty 24-jaıaý ásker dıvızııasynyń bastyǵyna, kóshirmeleri Shekaralyq basqarmaǵa, Nakaznoı ata­manǵa, Artıllerııalyq garnızon basty­ǵyna jáne Omby dalalyq provıant ko­mıssııasyna qosa joldanady (Reseı Federasııasynyń áskerı-tarıhı muraǵa­ty; 1449-qor, 1-tizim, 3-is, 3-4 better).

Osylaısha, tas qashap, qola quıyp, altynmen aptalyp, asyl tastarmen kómkerilgen ǵajaıyp óner týyndylaryn ja­saǵan, kúmisten teńge soqtyrǵan asyl ba­balarymyzdyń alty qabattan turatyn ar­daqty amanaty – Almaty qalasy patsha aǵzamnyń kóńil aýanymen súıkeı salǵan kelte sheshiminen keıin Vernyı atanyp, ejelgi qala ornyna onyń jetin­shi qabaty ornyǵa bastaıdy. Biraq jergi­lik­ti halyq qadym zamandardan beri «Almaty» dep ataǵan ásem ataý uzaq jyl­dar boıy Vernyımen qabattasa qol­danylady.

Imperatordyń ózi «Vernyı» dep at qoıyp, aıdar taqqan jańa meken tóń­keriske deıin qala mártebesine ıe bolsa da, arhıtektýralyq kelbeti jaǵynan stanısa deńgeıinde qalyp qoıdy.

Áýeli Kishi Almaty ózeniniń batys jaǵyna áskerı bekinis salynǵan soń kóp uzamaı ózenniń qarsy betinde Kishi Almaty stanısasy, al bekinisten oń­tústikke, ıaǵnı taýǵa qaraı Úlken Almaty stanısasy tústi. Ekeýiniń ortasynda osy kúnge deıin qala jurtshylyǵy «Tatarka» dep ataıtyn Tatar slobodkasy ornyqty.

Ortaǵasyrlyq Almatynyń ústine salynǵan Vernyı qalasy Reseı ımpe­rııa­synyń Qazaqstannyń ońtústigin otar­laý jáne búgingi tórt birdeı táýelsiz memleket – Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájik­stan jáne Túrikmenstandy jaýlap alýda­ǵy basty forpost qyzmetin ım­pe­­­ra­tor qoıǵan ataýyna saı «adal» atqardy.

Aqıqatyn aıtar bolsaq, qýlyq-sumdyq, surqııalyqpen, ozbyrlyqpen, keıde jantúrshigerlik áskerı qyryp-joıýmen júzege asqan orys otarshyldyǵy týraly tóńkeriske deıingi lıberaldyq baǵyttaǵy orys ǵalymdary jazýdaı-aq jazdy. Otarshyldyq jaýyzdyǵyn óz kózimen kórip, ol týraly irgeli zertteýler jazǵan Alash qaıratkerleri Álıhan Bókeıhanov, Muhamedjan Tynyshbaev, Halel Dosmuhambetov, Jaqyp Aqbaev jáne Sanjar Asfendııarov sııaqty ult zııalylary túgeldeı repressııa tyrnaǵyna ilinip, atylyp ketti.

Reseı ımperııasynyń qanypezerlik­pen júrgizilgen otarshyl saıasatynyń bet-perdesin sypyryp, oǵan qarsy baǵyttalǵan Kenesary Qasymov bastaǵan qozǵalystyń ult-azattyq sıpatyn ashyp kórsetken qazaq tarıhshylary ekinshi býynynyń asa kórnekti ókili Ermuhan Bekmahanovtyń Máskeýden 1948 jyly shyqqan «HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaqstan» atty monografııasy býrjýazııalyq ásire ultshyldyq retinde tas-talqan etip synalyp, onyń avtory 25 jylǵa stalındik lagerge aıdaldy.

Budan keıingi kezeńde Qazaqstannyń otar­laný uǵymy «Qazaqstannyń Reseıge óz erkimen qosylýy» deıtin jańa konsepsııamen, al «Túrkistan ól­kesiniń otarlanýy» – «Ortalyq Azııa­nyń ıgerilýi» degen jasandy termınmen almastyryldy.

Orys otarshyldyǵynyń tigisin jat­qyzyp, ony aqtaý úshin V.Bartold sııaqty áıgili ǵalymdar tartylyp, ol Reseı ımperııasynyń Qazaqstan men Túrkistan ólkesin otarlaýdaǵy «ór­kenıettik, aǵartýshylyq mıssııasy» tý­raly shyndyqtyń aýylynan múlde alys jatqan jalǵan teorııany negizdeýge tyrysty.

Búgingi orys tarıh ǵylymynda Sibir men Kavkaz, Qazaqstan men Ortalyq Azııa­ny otarlaý uǵymy birjolata alyp tastalyp, onyń ornyna ıgerý (osvoenıe), keńeıtý (rasshırenıe) degen termınder qoldanyla bastady. Keıingi jyldary olardy geografııalyq determenızm negizinde jasalǵan frontır tezısi («Frontier thesis») almastyrdy. Amerıka men batys tarıh ǵylymynda kóp synalǵan frontır nemese «shekaralyq shep» teorııasy búgingi orys ǵylymynyń yńǵaıyna dóp keldi. Tipti «Amerıkalyq frontır» men «sibirlik shep» – órkenıet óristeriniń faktory» (Ageev A.D.) degen sııaqty «ǵylymı eńbekter» jaryq kó­rip, frontırleý máselesine qatysty túrli halyqaralyq konferensııalar ótkizilýde.

Qazirgi aǵylshyn tildi ǵylymı áde­bıet otarshyldyq, ıaǵnı kolonıalızm (colonialism) termınin birtindep kolonıal (colonial) sózimen almastyra bastady. Áýeli taǵdyry tálkekke túsip, otarshyldyq qamytyn kıgen ult, halyq, memleket sııaqty uǵymdarǵa anyqtaýysh retinde paıdalanylǵan bul sóz qazirgi saıasattanýda derbes termınge aınaldy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin birneshe ǵasyr boıy Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa sııaqty alpaýyt ımperııalarǵa otar bolǵan elder táýel­sizdik alyp, álemdi qursaǵan otar­lyq júıe kúıreı tústi. Osy kezde postko­lonıal (postcolonial) atty taǵy bir ter­mın paıda boldy.

Assosıasııalyq retpen qarar bolsaq, jańa termın «postmodern» sııaqty op-ońaı qabyldanady. Biraq onyń tasasynda otarshyldyqtyń mazmunyn myqtap ustap turǵan saıası ústemdik, ekonomıkalyq qanaý, mádenı jáne órkenıettik ekspansııa sııaqty negizgi uǵymdar qaǵaberis qalǵan.

Aqıqatyn aıtar bolsaq, saıası bıligi men qarjy-qarajat júıesi, áskerı-qorǵanys áleýeti túgeldeı Máskeý bıli­gindegi «azat elderdiń myzǵymas odaǵynda» bolǵan KSRO respýblıka­lary da otar elder qatarynda edi.

Keńes odaǵy qulaǵan soń táýelsizdik alǵan memleketterdiń jańa tarıhı kezeńi joǵarydaǵydaı «sóz jasaý» tásilimen «posttáýelsizdik» (post-independente) termınimen almastyryldy.

Termın jasaý turǵysynan qaraǵanda «post» prefıksin paıdalaný arqyly jasalǵan jańa uǵymda eshteńe turǵan joq sııaqty. Al saıası dıskýrs pen fılo­sofııalyq konnotasııa turǵysynan keler bolsaq, bir-birine múlde qarama-qaıshy «postkolonıaldyq» pen «posttáýel­sizdik» uǵymdary bir qatarda tur. Munyń alǵashqysynda azattyqqa umtylǵan halyqtardyń azapqa, kúreske toly tarıhy jatsa, ekinshisinde úmit pen senimge toly úlken bolashaǵy beınelengen.

Álemdegi AQSh, Ulybrıtanııa, Reseı, Germanııa, Fransııa sııaqty al­paýyt memleketter kúni keshege deıin orasan zor kólemdegi otar elderdiń ıesi boldy. Bir ǵana Ulybrıtanııanyń ıeliginde alyp Úndistan bastaǵan 50-den asa irili-usaqty elder bar edi.

Otarlaý áli tolastaǵan joq, ol qazir gıbrıdtik sıpatqa ıe. Búgingi otarshyldyq qarýmen emes, qarjy-qarajat kúshimen, tehnologııalyq basymdyqpen, sandyq-aqparat tilimen júzege asyrala bastady. Mundaı artyqshylyqtar alpaýyt memleketterdiń burynǵy otarlaryna «bizsiz ómir súre almaısyńdar» degen óktem pozısııasyn kúsheıte túsýde.

Munyń bárin mysalǵa keltirip otyr­ǵan sebebim: keıingi jyldary Reseıdiń úl­ken laýazymdy saıasatkerleri arasynda «Qazaq­standa memleket bolmaǵan, ony quryp bergen Reseı», «Qazaqstanda jer bolmaǵan, ony syılaǵan biz», «Almaty degen qala bolmaǵan, Vernyı qalasyn salyp bergen orystar», deıtin ne ǵylymǵa, ne saıasatqa, ne adamgershilik nor­malaryna múlde kelmeıtin qısyq, qyńyr, arandatýshylyq pikirler aıtyla, jazyla, taratyla bastady.

Bularǵa der kezinde tosqaýyl qoıý kerek: ashýmen, aıǵaımen emes, aqylmen, parasatpen, naqty tarıhı, ǵylymı derekter arqyly.

Otarshyldardyń «biz salyp berdik» dep dásersitip júrgen Vernyı qarasaq kóz toıatyn ásem tabıǵaty bolmasa, Reseıdiń kez kelgen gýbernııasynan aldyń­nan shyǵatyn súreńsiz, suryqsyz beket­terdiń biri bolatyn. Otyzynshy jyl­darda Qazaqstandy basqarýǵa kelgen L.Mırzoıan ony alǵash kórgendegi áse­rin: «Masqara, Almaty qalasy – surqaı d­erevnıa ǵana jáne ol soltústik Kavkaz­daǵy kez kelgen stanısadan áldeneshe ese suryqsyz kórinedi», dep jetkizedi (Levon Mırzoıan v Kazahstane. A., 2001, s. 24).

Álemniń kez kelgen túkpirindegi buryn Anglııa, Fransııa, Ispanııa, Portýgalııa sııaqty memleketterdiń otary bolǵan elderde «bul otarlyq dáýir arhıtektýrasy» dep maqtanyshpen kórsetetin ásem ǵımarattar men sándi saraılar az emes, al bizdiń Almatyda sondaı birde-bir eńseli ǵımarat joq.

Almatyny astana jasaǵan da, ony álem tanyǵan ásem qalalardyń birine aı­naldyrǵan da óz ákelerimiz ben aldyńǵy býyn aǵalarymyz.

Gomerdiń áıgili «Ilıadasynda» jyr­lanatyn Troıa qalasynan búginde bar bolǵany bir ǵana tómpeshik qalsa da, dúnıe júziniń eń áıgili arheologteri ony álemdik órkenıet tarıhynyń úzilmes úzigi retinde úzdiksiz zertteýmen keledi. Búgingi kúnge deıin onyń alǵashqysy neolıt zamanynan bastalatyn toǵyz qa­baty arshyldy. Árbir mektep oqý­shy­sy biletin Troıa – onyń jetinshi qa­baty ǵana. Biraq ǵylym úshin, tarıh úshin onyń ár qabaty erekshe qymbat, aıryqsha qundy.

Bizdiń Almatymyzdyń da Vernyıǵa deıin tómengi paleolıt, neolıt, qola ǵasyry, saq-úısin kezeńi, kók túrikter zamany men orta ǵasyrlar jáne Vernyı kezeńi sııaqty 7 qabaty bolǵanyn joǵaryda naqty tarıhı derektermen sanamalap óttik. Olardyń árqaısysy ár kezeńde iri ǵalymdar júrgizilgen areheologııalyq qazba jumystary barysynda tabylǵan naqty jádigerlermen dáleldengen jáne onyń bárin kózben kórip, qolmen ustaýǵa bolady.

Álem jurtshylyǵyna Troıanyń 9 qabaty qandaı qymbat bolsa, babalardan qalǵan asyl amanat – ár qazaqtyń júregine jol tapqan ardaqty Almatymyzdyń 7 qabaty da biz úshin sondaı ystyq, sondaı qundy. Este joq eski zamandardan búgingi kúnge aman jetken asylymyzdyń árbir synyǵyn, árbir úzigin uqyptylyqpen júıelep, óz ornyna qoıa bilýimiz kerek. Bul bizdiń býynǵa – paryz, keler urpaqqa – amanat.

Muhtar QUL-MUHAMMED,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi