Sý máselesin saýatty sheshý qajet

Búgingi tańda jahandyq nómiri birinshi máselege aınalyp kele jatqan sý jaıynda biz Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Parasat» ǵylymı-tehnologııalyq holdıngine qarasty Geografııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Saıat ÁLIMQULOVPEN áńgimelesken edik. – Saıat Qurbanbaıuly, qazirgi kezde álemniń kóptegen elderi aýyz sýdyń tapshylyǵyn tartyp otyr. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy halyqqa Joldaýynda osy máselege kóńil bólip, sońǵy 60 jylda ǵalamsharda aýyz sýdy tutyný 8 esege óskenine mysal keltirdi. Osy júzjyldyqtyń ortasyna qaraı kóptegen elder sýdy ımporttaýǵa májbúr bolady degen boljam bar. Al Qazaqstanda tushy sýdyń tapshylyǵy bola ma? Mundaı tapshylyqty elimizdiń qaı óńirleri kóbirek tartýy múmkin? – Sońǵy jyldary ǵalamsharymyzdyń túrli aımaqtarynda sý tapshylyǵy oryn alýy múmkindigi týraly jıi-jıi aıtylýda. Tipti, sý resýrstary qazirgi ýaqytta geosaıasattyń quralyna da aınalyp bara jatyr. О́ıtkeni, sý – barlyq resýrstardyń ishindegi eń mańyzdysy, adamzat tirshiliginiń kepili. Álemde sý tapshylyǵyna, ishetin sýǵa jarymaı otyrǵan elder, halyq sanyna baılanysty BUU-dan bastap kóptegen halyqaralyq uıymdardyń baǵalaýlary jetip artylady. Geografııalyq ornalasýy, tabıǵı-sharýashylyq erekshelikterine baılanysty bizdiń elimiz úshin de sý máselesi únemi qadaǵalaýda ustaýdy qajet etedi. Máselege Elbasynyń qanyq ekeni belgili, ol siz aıtyp otyrǵan Joldaýda anyq aıtylǵan. Ol Joldaýdyń aldynda Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Geografııa ınstıtýtynda sý salasyn jan-jaqty qarastyrýǵa baǵyttalǵan iri ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama oryndaldy, basty nátıjelerin Elbasy Qaýipsizdik keńesinde tyńdady. Sý resýrstary degende, árıne, biz eń birinshi tushy sýlar jaıly, onyń ishinde jylda jańaryp, qalyptasyp otyratyn ózender, aǵyn sýlar – jańǵyrmaly sýlardy aıtamyz. Geografııa ınstıtýtynyń baǵalaýlaryna sáıkes, Qazaqstannyń sý resýrstary ortasha sýly jyldary 115,1 km³ quraıdy. Bul sýdyń 54,9 km³ ǵana elimizdiń aýmaǵynda qalyptassa, qalǵan 60,2 km³ shetelderdiń aýmaǵynan aǵyp keledi. Árıne, onyń bári tolyq aǵyp kelip jatqan joq. Máselen, sol 60,2 km³ ornyna bizge 44,3 km³ sý ǵana aǵyp kelýde, ıaǵnı, 15-16 km³ kórshi memleketter aýmaǵynda tutynylýda. Bul jaǵdaı, shetel asyp keletin ózender sýynyń jaıy elimizdiń sý resýrstary qaýipsizdiginiń basty faktorlarynyń biri. Jergilikti sý resýrstary da 6-6,5 km³ azaıǵan, tabıǵı jaǵdaıda qalyptasatyn 54,9 km³ sýdyń tutynýdan artylatyny – 47,0 km³. О́ńirlerge keletin bolsaq, elimizdegi 8 sýsharýashylyq alaptarynyń (SShA) 7-ýi – transshekaralyq bolyp tabylady, bireýi – Nura-Sarysý alaby ǵana túgeldeı ózimizdiń aýmaqta ornalasqan. Qazaqstannyń jergilikti sý resýrstarynyń, ıaǵnı óz aýmaǵynda qalyptasatyn sýdyń basym bóligi Ertis (25 km³ nemes 46 paıyz) jáne Balqash-Alakól (17,2 km³ nemese 31 paıyz) sýsharýashylyq alaptaryna tıesili. Salystyratyn bolsaq, bul kórsetkish Aral-Syrdarııa SShA – 6 paıyzdy, Jaıyq-Kaspıı SShA – 5,8 paıyzdy, Esil SShA – 4,1 paıyzdy, Tobyl-Torǵaı SShA – 2,5 paıyzdy, Shý-Talas SShA – 2-2,5, paıyzdy, Nura-Sarysý SShA 2 paıyzdy quraıdy. Aral-Syrdarııa alabynda 3-3,5 km³ sý ǵana ózimizdiń aýmaqta qalyptasady. Qalǵan sýdyń bári Syrdarııamen aǵys boıymen joǵary ornalasqan elder aýmaǵynan keledi. Bul sýdy elimizdiń halqy eń tyǵyz ornalasqan Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystary paıdalanady. Qaı aımaqta sý tapshylyǵy baryn osydan-aq kórýge bolady. Ertis jáne Balqash-Alakól alaptarynda transhekaralyq sýlardyń azaıýy múmkindigin eskeretin bolsaq, elimizde sý tapshylyǵy qaýpi joq óńir joq deýge bolady. Sý tapshylyǵy degende biz, árıne, tek aýyz sýdy ǵana emes, jalpy elimizdiń ekonomıka salalarynyń, tabıǵı-ekologııalyq júıeleriniń sýǵa suranystaryn aıtyp otyrmyz. – 2011 jyly Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń sol kezdegi basshysy Nurlan Aldabergenov «Jer ústindegi jáne jer astyndaǵy sýlardyń qory bizge bar-joǵy 8 jylǵa ǵana jetedi» degen boljam aıtty. Bul boljam qanshalyqty shyndyqqa jaqyn? Elimizdegi jeras­ty sýlarynyń qory qanshalyqty deńgeıde zerttelip, rastalǵan? Olardyń halyqty sýmen qamtamasyz etýde qanshalyqty bolashaǵy bar? – Jalpy alǵanda, jer ústindegi sýlarǵa qatysty eki úlken qaýip bar. Birinshisi – klımattyq ózgerister, ekinshisi – shetelderden aǵyp keletin sý kóleminiń azaıýy. Negizgi faktor osy ekeýi. Qazirgi kezde «Klımattyń ózgerýimen sý resýrstary qalaı bolady?» degen suraqqa naqty jaýap joq. Tek klımattyq ózgeristerge baılanysty keıbir jerlerde sý kóbeıip jatyr, al endi bir jerlerde azaıyp jatyr degen boljamdar ǵana bar. Biraq, bir anyǵy, sońǵy kezderdegi klımattyq ózgeristerge sáıkes temperatýra kóterilip, jaýyn-shashyn aıtarlyqtaı ózgermegen jaǵdaıda, býlanýdyń ósýine baılanysty sý kólemi azaıýy tıis. Qazirgi kezde taýly aımaqtarda atalǵan azaıý kópjyldyq sý qorlary (negizinen muzdyqtar) esebinen qarymtalanyp otyr. Olardyń áleýeti sheksiz emes ekeni taǵy belgili. Biraq, soǵan qaramaı jer beti qorlary 8 jylǵa ǵana jetedi degenge, onyń qandaı kórsetkishter negizinde aıtylǵanyn bilmeı eshteńe aıtý múmkin emes. Ol tujyrym siz aıtqan kúıinde berilse – ol qurǵaq sóz. О́zen sýlary jylda jańǵyryp, qalyptasyp otyrady, ol birneshe jyldar boıy jınalatyn qor emes, jylda qalyptasqan sý tabıǵı aınalym tizbeginde shyǵyndalyp otyr. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, sý tapshylyǵy qaýpiniń negizgi eki faktoryn eskere otyryp, elimizdi sýmen qamtamasyz etýdiń tıimdi joldaryn iske asyrmasaq, tabıǵı-ekologııalyq nemese sharýashylyq júıelerdiń sý tutynysyn shekteýimizge týra keledi. Elimizdi sýmen qamtamasyz etýdiń túrli ssenarıılik boljamdary Geo­gra­fııa ınstıtýtynyń jańa atalǵan eńbekterinde tereń qarastyrylyp, zerttelgen. Sáıkesinshe, 2020 jyldarǵa qaraı, qazirgi kezdegi qalyptasqan úrdiste sý paıdalanýdy jalǵastyrmaı, tehnıkalyq turǵydan iske asyrýǵa múmkindigimiz bar, sý únemdeýdiń tehnologııalaryn engizý arqyly, al 2030 jyldarǵa qaraı únemdeýmen qatar sý resýrstaryn elimizdiń óńirleri boıynsha qaıta úlestirip, sýsharýashylyq alaptary arasynda sý baılanystaryn damytyp, respýblıkamyzdy sýmen qamtamasyz etýdiń ortaq júıesin iske asyrý qajet ekeni kórsetilgen. Jerasty sýlary boıynsha gıdrogeolog mamandardyń baǵalaýlaryna súıengen durys. 2013 jyldyń 1 qańtaryna deıingi málimet boıynsha, elimizdegi 1967 jer ýchaskesindegi 1552 jerasty sý kózderi barlanǵan. Soǵan sáıkes, belgilengen jerasty sýlarynyń qory 15,4 km³-di quraıdy. Árıne, bul jer beti sýlarymen baılanysty bóligi. Muny biz tolyq paıdalanatyn bolsaq, ózen sýy azaıyp ketedi. Iаǵnı, budan ol resýrstardyń bir-birimen tyǵyz baılanysty ekenin kóremiz. – Qazaqstandaǵy shaǵyn ózender men kólderdiń ahýalyna belgili bir monıtorıng jasala ma? Olardyń elimizdiń ekonomıkasyndaǵy áleýeti qandaı? – Qazaqstanda aýdany 1 gektardan joǵary 48 myńǵa jýyq, 1 sharshy km-den asatyn 3 myńǵa jaqyn kólder, 85 myńǵa tarta aǵyn sýlar bar. Olarǵa monıtorıng júrgizetin Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrligine qarasty «Qazgıdromet» RMK uıymy. Baqylaý beketteri ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynan keıin saıası-ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa baılanysty qatty azaıdy. Olar tek iri-iri kólderde ǵana saqtalyp qaldy. Mysaly, Balqashta sondaı 4 beket bar, 1-2 beketten Alakólde, Jaısańda, Shortandyda, Qorǵaljynda bar. Sondaı-aq, Aral, Qapshaǵaı, Shardara sııaqty iri bógender de bar. Barlyǵynyń sany 25-ten aspaıdy. Bir jaǵynan, barlyq kólderge baqylaý júrgizý qajet emes. Bálkim, qandaı da bir zertteýler arqyly árbir geografııalyq beldeýlerde nemese tabıǵı sharýashylyq ereksheligi birtekti aýdandardaǵy bir-bir kólge baqylaý júrgizgen durys shyǵar. О́zenderge keler bolsaq, kezinde bir ǵana Balqash-Alakól alabynda 800-ge jýyq gıdrologııalyq beketter bolǵan. Qazir olardyń sany Qazaqstan boıynsha 400-ge jetpeıdi. Sonymen qatar, sýarmaly eginshilik damyǵan aýdandarda ózenniń ózine ǵana emes, odan alynatyn kanaldarǵa da baqylaý kerek. Barlyq sýsharýashylyq sharalar sý resýrstarynyń baǵasyna táýeldi, qansha sý bar ekenin bilmeı, basqa eshbir jumystardy ári qaraı jobalap-josparlaý múmkin emes. – Azııalyq ólshemmen alyp qara­saq, Qazaqstandaǵy tushy sýǵa qatys­ty ahýal alańdatarlyq-aq. О́ıtkeni, biz bul máselege kelgende shyǵysta – Qytaıǵa, ońtústikte – Qyrǵyzstan, Tá­jikstan jáne О́zbekstanǵa, batysta – Reseıge táýeldimiz. Sebep – elimizdiń aýma­ǵyna aǵyp keletin iri ózenderdiń báriniń basy atalǵan elderden bas­talady. Transshekaralyq ózender máse­lesinde qandaı kúrmeýi qıyn túıt­kilder bar? – Bizdiń transshekaralyq alap­tar­dyń bárinde birlesken komıssııalar bar. Keıbiri eki jaqty, keıbiri memle­ket­aralyq. Mysaly, Aral alabynda Qyr­ǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan, Túr­ik­menstan, Qazaqstan arasynda. 2010 jyldan beri Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy sarapshylar tobynda jumys istep kelemin. Osy jerde júrgende birneshe kúrmeýi qıyn máselelerdiń baryn kózimmen kórdim. Bul baǵyttaǵy jumystardyń túpki maqsaty – eki memleket ortaq sýdy qalaı paıdalanatynyn, qansha sýdy tabıǵatqa ekologııalyq turǵydan qaldyrý sııaqty máselelerdi sheshý. Ol úshin sý resýrs­tary, ekologııalyq qajettilikter tereń baǵalanýy kerek. Áleýmettik jaǵdaılar da bar. Osy aýmaqtarda qalyptasqan sýǵa degen suranysty eskere otyryp, qandaı da bir naqty sheshimge kelý kerek. Munyń bári ǵylymı-zertteýlerdi qajet etedi. Aıtaıyn degenim, osy baǵyttaǵy jumystardy uıymdastyrý bizde birshama kúrdelileý júredi. Birinshi túıtkil – qarjylandyrý júıesi. Qandaı da bir zertteý júrgizetin jumys tobyn nemese bir tehnıkalyq máseleni sheshetin jumystardy qarjylandyrý óte uzaqqa sozylady. Sebebi, konkýrs ótkizý kerek. Sol konkýrsqa qatysýǵa eshqandaı uıymdar qyzyǵýshylyq tanytpasa she? Mine, osy jerde kóp ýaqyt joǵaltamyz. Al Qytaı jaǵy budan esh utylmaıdy. Kerisinshe, olarǵa ýaqyttyń sozylǵany tıimdi. Nege? Mysalǵa, Qytaıdan bizge 20 km³-ge jýyq sý keledi. Bizden olarǵa baratyny – 3-4 km³ aınalasynda. Iаǵnı bul jerde bizdiń qyzyǵýshylyǵymyz joǵary bolýy tıis. Ekinshi túıtkil – Sý resýrstary komıtetinde kadrlar jetkiliksiz. Ǵalymdar ǵylymı turǵydan qanshalyq bilimdi bolsa da saıası suranystardy eskermeýi múmkin. Quzyrly komıtet memlekettik organ retinde osynyń bárin qadaǵalaıdy. Alaıda, meniń baıqaǵanym, sarapshylar tobynyń kezdesýine osy máselelerdi biletin 2-3-aq adam barady. Qalǵandary isti tereń bilmegendikten aralasýy qıyn. Al Qytaı eliniń Sý sharýashylyǵy mınıstrligine tikeleı qaraıtyn arnaıy jobalaý ınstıtýty bar, ıaǵnı qandaı turǵydan bolsa da quzyretti organnyń jumys kúshi jetkilikti. Taǵy bir úlken máseleniń biri – bizdegi birlesken komıssııanyń jáne sarapshylar tobynyń jetekshileri kóp almasady. Kóbinese olar bul salanyń mamany bolmaǵandyqtan birden taqyrypty tereń ıgere almaıdy. Endi ıgeremin degenshe aýysyp ketedi. Qytaı jaǵynan baıqalatyny, sarapshylar tobynyń basynda da, birlesken komıssııada da sý sharýashylyǵyn tereń biletin adamdar. Endi Qytaı men Qazaqstan ara­syn­daǵy sý bólisý týraly kelisim jó­ninde birer sóz. Jalpy, boljam boıynsha komıssııa bul isti 2015 jylǵa deıin aıaqtaýǵa áreket etýde. Biraq, ol jerde másele degen shash etekten. Sý bólisý degen bir ǵana qubyrdan aǵyp jatqan sýdy bólisý emes. Irili-usaqty transshekaralyq 24 ózen belgilengen. Kóbisi usaq ózender. Irileri – Ertis, Ile, Emel, Ileniń bir salasy – Tekes, Qorǵas. Bulardyń ishinde Qorǵas sekildi máselesi sheshilip jatqandary da bar. Biraq ol áli tolyq kelisilgen joq. Sodan keıin, 24 ózenniń ishinde shekara boıymen aǵatyndary, shekarany kesip ótetinderi bar. Mysaly, Tekes bizden Qytaıǵa aǵyp ótkenimen qaıtyp kelip, Ilege quıady. Bul de zertteýdi qajet etedi. Eki memlekettiń qajettiliginen bólek, ekologııalyq qajettilik degen bar. Qytaılarǵa bizge qaraı aǵatyn sýdy túgel paıdalanbaı, bizge jiberý kerektigin qalaı dáıekteımiz? Onyń ústine olardyń halqynyń sany da, ekonomıkasy tez ósip keledi. Desek te, olar tómenge ózen arnasymen ekologııalyq qajettilik úshin sý jiberýi kerek. Mine, biz osy baǵytta jumys istep jatyrmyz. Atap aıtarlyǵy, qazir tipti ózenderdiń qaısysynda qansha sý qalyptasatyny jóninde naqty málimet joq. Sonda sýdyń qansha ekenin bilmeı turyp, sý bólisý týraly ne aıtamyz? Osy máseleni birneshe ret kóterdik. Qazaqstan aýmaǵy boıynsha bizdiń baǵalaýlarymyz bar. Biraq, qytaılar ony qabyldamaıdy nemese biz olardikin qabyldamaımyz. О́ıtkeni, ol baǵalaýdyń qandaı ádistemelik turǵydan jasalǵanyn bilmeımiz. Sondyqtan, qazir eki jaqty komıssııada ózen sýlaryn baǵalaý týraly úlken jumys júrgizilýi tıis. – Byltyr EKOSOS jobasynyń jetekshisi Baqytjan Bazarbekov «10-20 jyldan keıin Ortalyq Qazaqstannyń halqy taza aýyz sýǵa zaryǵyp qalady» degen boljam aıtty. Buǵan ne aıtasyz? – Bul kisiniń boljamy N.Al­da­bergenovke qaraǵanda, sál aqıqatqa jaqyndaý. Alaıda, 10 jylda tartylyp qalady dep týra kesip-pishýge bolmaıdy. Sońǵy jyldardaǵy klımattyq úrdisterge qarasaq, temperatýra jy­ly­ǵan saıyn, jazyq aýdandarda sý azaıyp barady. Sonyń ishinde Nura-Sarysý alabynda bar-joǵy 1,14 km³ sý qalyptasady eken. Sonymen qatar, munda sýdy kóp qajet etetin ónerkásiptik aımaq ornalasqan. Kezinde Ertis-Qaraǵandy kanaly beker salynǵan joq. Alaıda, aldaǵy jyldarda Nura men Sarysý túgeldeı tartylyp qalady dep aıta almaımyn. Aıtalyq, tabıǵatta mol sýly nemese az sýly kezeńder bar. Ondaı kezeń bir-eki jyl emes, keıde uzaq merzimge sozylýy múmkin. Biraq, tabıǵı turǵydan alǵanda, eki ózenniń tartylyp ketý qaýpi bolmasa da, sýy azaıyp keledi. Eger biz bul máseleniń aldyn almasaq, jaǵdaı osy úrdispen kete beretin bolsa, aldaǵy 20 jylda Ortalyq Qazaqstannyń halqy taza aýyz sýǵa zaryǵyp qalýy ábden múmkin. – Shyǵys Qazaqstannyń eki iri ózeni – Ertis pen Ile basyn Qytaıdan alady. Qazirgi kezde 4 mln.-ǵa jýyq qazaqstandyqtardy sýmen qamtamasyz etetin Ertistiń sýyn qytaılar Shyńjańdaǵy jańa ónerkásip ortalyǵy – Qaramaıǵa buryp jatyr. Ertistiń sýy azaısa, Astanaǵa sý keletin Ertis–Qaraǵandy kanalynyń da sýy azaıady emes pe? Bul jerde Astanaǵa aýyz sýdan qaýip bar ma? Ekinshiden, Aspan asty eli Ilege ondaǵan sý qoımalaryn salyp, 60-qa jýyq gıdroenergetıkalyq qondyrǵylar ornatty. Iаǵnı, Ileniń sýy da jyldan jylǵa azaıýda. Otandyq ekologtar bul jaǵdaı Balqash kóliniń eki sý aıdynyna bólinip, onyń biriniń tartylýyna aparyp soǵady deıdi. Ol Aral teńiziniń taǵdyryn qaıtalaýy múmkin be? Balqash tartylsa Almatyǵa qaýip tónedi degenge ne deısiz? – Ertis alabynda óz aýmaǵymyzda 25 km³, Qytaı jerinde 7,5-8 km³ qalyptasatynyn joǵaryda aıttym. Osydan-aq bizde aýyz sý qajettilikterine degen esh qaýiptiń joǵyn baıqaýǵa bolady. Qaýip tek gıdroenergetıkada. Mysaly, bizde qalyptasqan sýdyń bári Buqtyrmadan joǵaryda emes, tómenirekte quıady. Iаǵnı birinshiden, Buqtyrmada gıdroenergetıkalyq qýattarymyzdy joǵaltamyz. Ekinshiden, Qytaıdan keletin sý azaıa beretin bolsa, Zaısannyń ekologııalyq ahýalyna jaǵymsyz yqpaly bolady. Úshinshiden, Ertistiń sýy azaıǵan soń, tómengi aǵystarynyń jazyq bóligindegi jaıylymdardyń ekologııalyq jaǵdaıy nasharlaıdy. Tórtinshiden, sýdy paıdalaný ony lastaýmen qatar júredi. О́ıtkeni, qytaılar sýarmaly eginshilikte óte kóp hımııalyq zattar paıdalanady. Árıne, bul «Astanaǵa zııany joq eken», «ekonomıkaǵa zııany joq eken» dep ol sýdan bas tartý degen sóz emes. Zııany bolady. Biraq ol tereń zertteýdi qajet etedi. Al Astanaǵa aýyz sýdan qaýip tónedi deı almaımyn. Sebebi, máseleniń mánisi ózimizde qalyptasatyn mol sýdy Astanaǵa jetkizýde, ony qalaı paıdalanýda jatyr. Qytaılardyń bizge bergen arnaıy derekteri boıynsha, olar Qaramaıǵa jylyna 360 mln. m³ sý alyp jatyr. Biraq, kanaldyń odan eki ese kóp sý alýǵa múmkindigi bar. Jalpy alǵanda, resmı derekterge sáıkes, sońǵy jyldary Ile men Ertis ózenderi alaptarynan qytaılyqtar 10 km³ (ár alaptan 5km³-ge jýyq) sý alynýda. Ol sýdyń qanshasy qaıda jiberilip jatqany belgisiz. Endi Ile men Balqashqa keleıik. Balqash kóline keletin sýdyń 80 paıyzy Ile ózenine tıesili. Árıne, Ileniń sýy azaısa, ol aldymen Balqashqa áser etetini sózsiz. Mysalǵa, kezinde Qapshaǵaı sý qoımasynyń zııandy áserin baǵalaı otyryp, Balqashtyń sýyn 341 metrden tómendetýge bolmaıtynyn dáleldegen bizdiń ǵalymdar Qapshaǵaıdyń jobalyq kólemin 28 km³-den 14 km³-ge deıin azaıtqan edi. Sebebi, ol jerden alatyn energııanyń paıdasynan ekologııalyq zııany birneshe ese joǵary ekeni belgili. Al 1995 jyldan bastap Qytaıda sý sharýashylyǵy qarqyndy damýda. Olardyń da Tekes ózeninde Qapshaǵaı degen úlken bógeni bar. Qash ózenine de 3-4 bógen saldy. Kóbiniń maqsaty – sýarmaly eginshilik, energetıka. Qytaıdyń 1995 jyldan bastap kúrt óskeni sol, buryn 1 km³ ǵana sý alyp kelse, qazir 5 km³-ge jetkizdi. Budan árıne Ileniń sýy azaıyp barady. Qatty alańdatarlyǵy, onyń tómengi atyrabynda da sý azaıýda. Ile ózeni atyraýynyń birshama bóligi Irannyń Ramsar qalasynda ótken halyqaralyq jıynda bekitilgen jer sharyndaǵy jyl qustarynyń ushatyn jolynda ornalasqan sýly-batpaqty jerlerdi qorǵaý jaıly «Ramsar tizimine» engizilgen. Sýǵa baılanysty halyqaralyq qujattardyń kóbine Qytaı eli qol qoımaǵandyqtan, naqty jaǵdaıda olardy paıdalaný kúrdeli. Qazir, árıne sońǵy 1986-1987 jyl­dardan bastalǵan sýy mol onjyl­dyq­tarda Balqash kóliniń deńgeıi turaqty 342 metrdiń aınalasynda. Biraq, ol sýlar taýdaǵy erigen muzdar, Ileniń atyraýyndaǵy kólderdiń kópjyldyq sý qorlary. Iаǵnı, klımatqa baılanysty alaptaǵy kópjyldyq sý qorlarynyń ózenderge odan ári Balqashqa almasýy arqyly biz Qytaıda 1995 jyldardan bastalǵan qarqyndy sý ıgerý sharalarynyń áserin tikeleı kórmeı otyrmyz. – Májilis depýtaty Andreı Bege­neev jańbyrdyń sýyn shetelder­degideı jınap alyp, tehnıkalyq qajet­tilikterge paıdalanýdy usyn­dy. Bul usynysqa qalaı qaraısyz? – Birinshiden, jańbyr sýy – ol jer betindegi sýdy qalyptastyratyn sý. Birshama bóligi býlanar. Býlaný – jer betindegi tabıǵattyń ekologııalyq qajettiligi. Onyń bárin ustap alsaq, qalaı bolady? Bul máseleniń bir jaǵy. Ekinshiden, qandaı da bir óńirlerde ol ekonomıkalyq, ekologııalyq turǵydan tıimdi bolýy múmkin. Ol fantastıkalyq nárse emes. Afrıkanyń kóp elderinde jaýyn sýymen qamtamasyz etý táji­rıbesi qoldanylady. Álemde qazir óz aýmaqtarynan ótip ketetin bulttardy jaýyn túsirý arqyly ustaý máselesi de qarastyrylýda. Bir qaraǵanda, qııal-ǵajaıyp bolyp kórinetini sózsiz. Mysaly, bizge soltústik-batys arqyly keletin ylǵaldy aýa massalarynyń 80 paıyzy bıik taýlarda ustalmaı ótip ketedi. Bulttardy túsirip alý eksperımentteri birneshe jyldardan beri AQSh-ta, Qytaıda jasalyp keledi. Qytaı sol tájirıbesin Amýrdyń boıynda kóp júrgizdi. Biraq, bul tehnologııalar áli adam 100 paıyz qadaǵalaıtyndaı ınjenerlik deńgeıge jetpegendikten, eksperımenttik turǵydan ǵana qarastyrylýda. Jaýyn sýlaryn paıdalaný – burynnan bar nárse. Afrıkanyń nóserli jaýyn tán aýdandarynda jıi qoldanylady. Sýdy tek nóser jaýǵanda jınap alasyń. Al bizde qalaı? Osy tájirıbeni aýyz sýdan tapshylyq kórip otyrǵan aýdandarǵa qoldanýǵa bola ma? Bolmaıdy. Mysalǵa, Mańǵystaý, Aqtóbeniń tómengi jaǵy, Syrdarııanyń tómengi bóliginde nóser jańbyr joq. Sondyqtan, bul usynys bizdiń tabıǵatymyzǵa saı kelmeıdi. Al, nóser jańbyry mol taýly aýdandarǵa qajeti joq. Sebebi, onda sý qory mol. – 2014 jyldyń 4 sáýirinde Pre­zı­denttiń №786 Jarlyǵymen Qazaq­stan­nyń 2014-2020 jyldarǵa arnal­ǵan sý resýrstaryn basqarý memle­ket­tik baǵdarlamasy bekitildi. Osy qujat­qa sáıkes, Úkimetke sý salasyn da­my­tý jónindegi uzaq merzimdi baǵdar­lama ázirleý tapsyryldy. Qorsha­ǵan ortany qorǵaý jáne sý resýrs­tary mınıstrligi ázirlegen osy qu­jat bizge bolashaqqa baǵdar jasap, sý­ǵa qatysty máselelerdi sheshýge kómek bere ala ma? – Qujatpen tanystym. Bir ǵana aıtatynym, bul qujatta qysqa merzimdi jos­parlar ǵana bar. Keńes odaǵy kezinde Sý sharýashylyǵy mınıstrliginiń 5-10 jyldyq josparlary bolǵan. Myna qujat sonyń deńgeıinde qalyp qoıǵan. Maǵan sondaı áser qaldyrdy. Uzaq merzimge is-qımyldardy jos­parlaý bul jerde kórinbeıdi. Bes jyldyq jospar degen ne? Mysaly, gıdrotehnıkalyq ımaratty jóndeý, sýarmaly alqapty qalpyna keltirý jáne t.b. Al, kelesi besjyldyqtaǵy máselelermen ol qanshalyqty baılanysty. Mundaı baǵdarlamanyń bizge qajettigi sózsiz. Biraq, sol árbir qysqa merzimdi baǵdarlamalardy bir baǵytta ózara kezekpen tyǵyz baılanysta iske asyrýdyń negizi bolatyn, memlekettiń uzaq merzimdi bolashaǵyna arnalǵan strategııalyq qujat qajet. Áńgimelesken Tólen TILEÝBAI. ASTANA.