Sýret Atbasardaǵy I.Esenberlınniń ádebı-memorıaldyq mýzeıi qorynan alyndy
HH ǵasyrda el tarıhynyń aqtańdaqtaryn ashqan, halyqtyń tarıhı sanasyn oıatyp, ár romany ádebı-mádenı ómirde jańalyqqa aınalǵan belgili qalamger Ilııas Esenberlınniń de shyǵarmashylyqta joly bolǵanymen, ótken ǵasyrdyń 70-jyldary ádebıet Olımpinde myqtap ornyǵyp, nomenklatýralyq qyzmetter atqarǵanymen, eńbegin eleýde kemshindik kórgeni, tipti óz kezeńinde eńbeginiń ádil baǵalanbaǵany belgili.
Osy oraıda «ashynǵanda ashy daýysy shyqqan» qalamgerdiń ádildik izdep, shyndyq jolynda sharq uryp jazǵan hattary Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıvindegi I.Esenberlın qorynda (2144-qor) saqtalǵan. Hattardyń negizgi mazmuny Lenındik jáne KSRO Memlekettik syılyǵyna usynylyp, irikteýdiń barlyq kezeńinen súrinbeı ótip, qorytyndy kezeńde belgisiz sebeptermen laýreattar tiziminen syzylyp qala bergen jazýshynyń romandaryna jáne keıbir týyndylaryn jaryqqa shyǵarýǵa qatysty.
Sózimiz dáleldi bolý úshin tarıhqa úńilgen jón. Eń alǵashqy ret Ilııas Esenberlın 1971 jyly «Qaterli ótkel» romany úshin KSRO Memlekettik syılyǵyna usynyldy. Romandy qazaq ádebı sonymen qatar sol kezdegi odaqtyq basylymdar da joǵary baǵalaıdy. «Ogonek» jýrnalynyń 1971 jylǵy №38 sanynda jarııalanǵan «О́mir sabaqtary» («Ýrokı jıznı») atty maqalasynda S.Nıkıtın «Qaterli ótkel» romany – joǵary ar-ojdan turǵysynan jazylǵan sýretkerlik týyndy. Búrkittiń «Men óz qatemdi túsindim» deýi – roman keıipkeriniń ómirden alǵan sabaǵynyń nátıjesi ǵana emes, oqyrman úshin de obektıvti shyndyq turǵysynan estetıkalyq uǵym mánine ıe bolady» dep baǵa beredi. Alaıda sol jyly V.I.Lenın atyndaǵy saraıdy (qazirgi Respýblıka saraıy) jobalaǵan sáýletshiler tobyna KSRO Memlekettik syılyǵynyń berilýine baılanysty I.Esenberlınge syılyq berilgen joq.
1971 jyly 12 qarashada ótken Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń otyrysynda «Prostor» jýrnalynyń 1970 jylǵy №5, №6, №7 sandarynda orys tiline aýdarylyp jarııalanǵan I.Esenberlınniń «Han Kene» (túpnusqada «Qahar») romanyn 1972 jyly KSRO Memlekettik syılyǵyna usyný týraly usynysy qoldaý tabady. Romandy qoldap O.Súleımenov, M.Sımashko, N.Rovenskıı, S.Baqbergenov, Á.Sháripov, D.Snegın, J.Moldaǵalıev, I.Jarylǵapov sóz sóıleıdi. Nátıjesinde, on eki qujattan turatyn is jınaqtalyp, syılyqqa usyný qujattary Ádebıet, óner jáne sáýlet salasyndaǵy Lenındik jáne Memlekettik syılyqtar komıtetine joldanady (QR OMA, 2144-qor, 1-tizbe, 140-is).
Báıgege úkilep qosylǵan týyndy márege jetpeı, ádebıet jónindegi 1972 jyly KSRO Memlekettik syılyǵyna «Jandy sý» («Jıvaıa voda») poemasy úshin ózbek aqyny Ramz Babadjan, «Jyldarǵa qaraılaı» («Godam vsled») óleńder jınaǵy úshin bashqurt aqyny Mustaı Kárim ıe bolady.
1976 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarmasy «Kóshpendiler» trılogııasyn Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń qoǵamdyq ǵylymdar salasyndaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵyna usynady. Ádebı ómir shejiresinde jazýshylardyń bul syılyqqa usynylýy birinshi ret emes. 1966 jyly Sábıt Muqanov Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqty Abaı men Shoqan jónindegi «Jarqyn juldyzdar» atty monografııasy úshin ıelengen bolatyn. Al «Kóshpendiler» bolsa osy mártebeli syılyqqa usynylǵan alǵashqy kórkem týyndy. Roman-trılogııa Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqty alǵan joq, syılyqqa 1977 jyly akademık jazýshy Ǵabıt Músirepov ıe boldy.
1979 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵy «Kóshpendiler» trılogııasyn Lenındik syılyqqa usynady. Sol jyly ótken Jazýshylar odaǵynyń proza jónindegi keńesinde sóz sóılegen keńes tóraǵasy Ázilhan Nurshaıyqov «Búginde óz úıinde Abaıdyń óleńder jınaǵy, M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasy, I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» roman-trılogııasyn jınamaǵan ári muny maqtan tutpaǵan qazaq otbasy, sirá kem de kem» deıdi. R.Toqtarov, J.Tilekov, A.Baıtanaev, M.Sımashko, B.Toǵysbaev, S.Baqbergenov, N.Rovenskıı, Q.Isabaev, S.Júnisov, M.Maǵaýın, K.Segizbaev, J.Altaıbaev, Á.Tarazı sóz sóılep, romandy biraýyzdan maquldaıdy. Keıinnen Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń 9 sáýirde ótken jıynynda da romannyń Lenındik syılyqqa usynylýyn qalamgerler qaýymy jappaı qoldaıdy (QR OMA, 2144-qor, 1-tizbe, 284-is).
Ádebıet, óner jáne sáýlet salasyndaǵy Lenındik jáne Memlekettik syılyqtar komıtetine joldanǵan usynymhatta KSRO Ǵylym akademııasynyń KSRO tarıhy jáne Shyǵystaný ınstıtýttary, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýty muqııat qaraǵannan keıin ǵana 1978 jyly «Sovetskıı pısatel» baspasynan shyqqan orys tilindegi aýdarmasy usynylyp otyrǵany aıtylady. Ánýar Álimjanov qol qoıǵan usynymhatta «trılogııanyń joǵary ıdeıalyq kórkemdigi ǵana emes, qazaq halqynyń ótken tarıhymen qalyń oqyrmandy tanystyrýǵa múmkindik beretin irgeliligi (hat mátininde «fýndamentalnost») men ǵylymı dáldigi baǵalanaryna senemiz» delingen (QR OMA, 2144-qor, 1-tizbe, 148-is).
1980 jyly 27 aqpandaǵy Ádebıet, óner jáne sáýlet salasyndaǵy Lenındik jáne Memlekettik syılyqtar komıtetiniń habarlamasynda báıgeniń kelesi kezeńine ótken ádebıet salasyndaǵy úsh týyndynyń bel ortasynda I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasynyń bar ekendigi habarlanǵan. Alaıda báıgeden shashasyna shań juqpaı kelgen shyǵarmany kómbege jaqyndaǵan tusta túrli qara nıet jandar aıaǵynan shalyp, túptep kelgende mártebeli syılyqqa ádebıet salasynan gazet redaktory Bachan Ramıshvılıdiń ómir joly týraly jazylǵan «Máńgilik zańy» («Zakon vechnostı») romany úshin grýzın jazýshysy Nodar Dýmbadze, óleńmen jazylǵan «Sana soty» («Sýd pamıatı»), «Alystaǵy sana» («Dal pamıatı») roman-dılogııasy úshin orys aqyny Egor Isaev ıe boldy.
Lenındik jáne Memlekettik syılyqtar komıtetiniń sol kezdegi múshesi bolǵan Shyńǵys Aıtmatov bul jóninde 1996 jyly 2 naýryzda Brıýsselden Qozykórpesh Esenberlınge jazǵan hatynda bylaı deıdi: «...Komıtet jumysyna KOKP Ortalyq Komıtetiniń jaýapty qyzmetkeri – Mádenıet bóliminiń ókili qatysyp, qadaǵalap otyrǵanyn kóp adam bile bermeıdi. Ol ádette baqylaýshy esebinde bolǵanymen, kóbine onyń pikiri sheshýshi ról atqaryp, sanasýǵa májbúr bolatynbyz... Birinshi kezeńnen ótip «Kóshpendiler» sheshýshi kezeńge, qupııa daýys berýge joldama aldy. Mine, osy sátte komıtet basshylyǵy, Máskeý tarapynan «Kóshpendiler» ekzotıkalyq týyndy, zaman shyndyǵyna saı kelmeıdi degen pikir aıtyldy. Osy oıdy qaqpaılaı engizip, komıtet basshylyǵy «Kóshpendilerdi» fınal aldynda daýys berýden alǵyzyp tastady» (QR OMA, 2144-qor, 2-tizbe, 190-is).
1980 jyldyń 20 qarashasynda ótken Qazaqstan Jazýshylar odaǵy hatshylyǵynyń otyrysynda I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasyn 1981 jylǵy KSRO Memlekettik syılyǵyna usyný máselesi qaralady. Jıyndy ashqan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy J.Moldaǵalıev óz sózinde: «I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasy aýqymdy rezonans týdyrdy, alaıda Lenındik syılyqty ala alǵan joq. Trılogııa daýys berýdiń sońǵy kezeńine deıin jetti. «Pravda» gazeti bastaǵan ortalyq jáne respýblıkalyq basylymdarda 150-den astam oń pikir jarııalandy. Komıtettiń keıbir múshelerimen sóılesken kezde aıtarlyqtaı qarsylyq bolmaǵanyn aıtty. Áıtse de osy zaman taqyrybyna jazylǵan erekshe laıyqty týyndylar bolǵandyqtan, I.Esenberlınniń romanyn keıinge shegerýge májbúr boldy. Degenmen bizge Lenındik syılyqqa usynylyp, joǵary baǵaǵa ıe bolǵan týyndyny KSRO Memlekettik syılyǵyna usynýǵa bolatynyn aıtty» deıdi (QR OMA, 2144-qor, 1-tizbe, 146-is).
Talqylaý barysynda Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń músheleri B.Tilegenov, D.Snegın, Q.Muhamedjanov, Sh.Murtaza, V.Ların, Q.Tursynqulov, S.Muratbekov qoldap sóz sóılep, romandy syılyqqa usynýǵa biraýyzdan daýys beredi. Bul joly da syılyqqa ábjil qımyldap, ortalyqpen jaqsy baılanysta bolǵan orys jazýshysy Vasılıı Belov áńgimeler men povester jınaǵy úshin, orys aqyny Mıhaıl Dýdın óleńder sıkli úshin, orys ádebıettanýshysy Vıtalıı Ozerov ǵylymı jınaqtary úshin, belorýs aqyny Pımen Panchenko «Boztorǵaı túneıtin meken» («Gde nochýet javoronok») óleńder jınaǵy úshin ıe bolady.
Shyǵarmashylyqta joly bolyp, qalamy qoldan túspeı óndirte jazǵan jazýshy shyǵarmalaryn basyp shyǵarý barysynda da kedergige ushyraıdy. Bul jóninde M.Maǵaýınniń, Q.Myrza Áliniń, Q.Jumadilovtiń estelikterinde I.Esenberlınniń árbir shyǵarmasy qıyndyqpen baspa betin kórgeni tolyǵyraq aıtylǵan.
Osy oraıda Ilııas Esenberlın KOKP Bas hatshysy L.I.Brejnevke «Muhıttan ótken qaıyq» romanyna arasha suraǵan alǵashqy hatty 1974 jylǵy 31 qazanda jazady. Hatty «Men ózińiz múmkindik berip, partııa qataryna qaıta qabyldaǵan adamnyń birimin. Sodan beri jıyrma jyl ótti. Osy aralyqta on kitabym baspa betin kórdi» dep bastaıdy. Demek, basqa túsken zobalańnan qutylyp, 1953 jylǵy 14 sáýirde abaqtydan aman-esen bosanyp shyqqan I.Esenberlın 1954 jyly tyń ıgerýdiń basy-qasynda bolýǵa kelip, Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp júrgen L.I.Brejnevti jeke tanýy da yqtımal. Bul oıymyzdy hatta odan ári jazylǵan «Meniń taǵdyryma ózińizdiń jeke qatynasýyńyzdy ómir boıy jadymda ustaı júre, «Muhıttan ótken qaıyq» atty roman jazdym. Bul roman atap aıtqanda, Sizdiń Qazaqstanda jumys istegen kezińiz, meniń halqymnyń taǵdyryna etene aralasýyńyz, meniń úlkendi-kishili zamandastarym haqynda» degen joldar rastaı túsedi.
– Alaıda, – deıdi I.Esenberlın óz hatyn jalǵastyryp, – Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy S.N.Imashev joldas qoljazbany alǵashqylardyń biri bolyp oqyp shyǵyp, shyǵarmashylyq járdem berýdiń ornyna basyp shyǵarý bylaı tursyn, keńes alý úshin jan balasyna oqýǵa berýge tyıym saldy. Onyń pikiriniń qate ekenine sene otyryp, romannyń bir danasyn ózińizge joldaımyn.
Buǵan qosa «Eskertpe. Romannyń bir danasyn Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy, KOKP Ortalyq Komıteti Saıası bıýrosynyń múshesi D.A.Qonaev joldasqa, ekinshi danasyn «Novyı mır» jýrnalynyń redaksııasyna joldaımyn» delingen (QR OMA, 2144-qor, 2-tizbe, 75-is).
Jazýshynyń bul áreketi nátıjesiz bolǵan sııaqty. Qansha tyrysqanymen, «Muhıttan ótken qaıyq» romany I.Esenberlınniń kózi tirisinde basylǵan joq.
Talaı ret joǵary dárejeli syılyqtarǵa usynylyp, taýy shaǵylǵan jazýshy ekinshi hatty 1980 jylǵy 7 mamyrda joldaıdy.
«Qurmetti Leonıd Ilıch!
Meniń asa kórnekti ádebı týyndy retinde 1980 jyly Lenındik syılyqqa usynylǵan «Kóshpendiler» atty trılogııama 150-den astam oń pikirler men resenzııalar basyldy, bul basqa usynylǵan ádebı týyndylarǵa arnalǵan resenzııalardyń bárinen de kóp» dep bastaıdy jazýshy óz hatyn. Máskeý, Lenıngrad, Gorkıı, Volgograd, Rıga, Donbass, Chıta, Tashkent, Frýnze, Selınograd, Qaraǵandy, Odessa jáne t.b. qalalar turǵyndary tarapynan trılogııanyń joǵary baǵa alǵanyn aıta kele, «Shyǵarmada Orta Shyǵys jáne Ortalyq Azııa óńiriniń taǵdyryna, ǵalamdyq saıasatqa kóptegen ǵasyr boıy yqpal etken halyq – qazaqtardyń kúrdeli hám erlikke toly tarıhy kórkemdik turǵyda jáne ótkir kósemsóz rýhynda baıandalady. Imperıalıstik Qytaı men órken jaıǵan Reseı arasynda Ortalyq Azııanyń ulan-baıtaq dalasyn mekendegen halyq tabandy ári batyl túrde Qytaı ekspansııasyna, onyń «Shyǵystan esken samal» saıasatyna qarsy turdy» dep sózin jalǵaıdy.
Odan ári N.Dýmbadzeniń «Máńgilik zańy» romanyna syılyqtyń Grýzııadaǵy óreskel zańbuzýshylyqtardy kórkem sıpattaý turǵysynan berilýiniń oǵashtaý ekenin aıta otyryp, «Meniń trılogııam Lenındik jáne Memlekettik syılyqtar komıtetiniń birinshi talqylaýynan syılyqqa usynylǵan ózge on bir jumyspen birge tabysty ótti. Alaıda basqa on bir jumystyń bárine de syılyq berildi. Meniń trılogııamdy túsiniksiz sebeptermen Lenındik syılyqtyń statýsyn jáne barlyq etıka normalaryn buza otyryp, ádebıet salasynda syılyqtyń ekeý ekenin aıta otyryp, jabyq daýys berýge jibermedi... On ekinshi Lenındik syılyq taǵy da sol túsiniksiz sebeppen tizimde múlde bolmaǵan, qoǵamdyq talqylaýdan ótpegen vokaldyq týyndyǵa berildi» dep ádiletsizdikke ashynady. Hat sońynda ádiletti qalpyna keltirýge L.I.Brejnevtiń barlyq múmkindigi bar ekenin jazady (QR OMA, 2144-qor, 1-tizbe, 77-is).
Hatqa «Qurmetti Leonıd Ilıch Brejnev joldastyń hatshylyǵyndaǵy joldastar! Bul – renish haty, bolmasa syılyqtan qaǵylǵan jazýshynyń janaıqaıy emes, prınsıpti másele kóterip otyrǵan hat, osy sebepti de ony jeke L.I.Brejnev joldastyń ózine jetkizýlerińizdi, tipti bolmasa, oǵan baıandaýlaryńyzdy suraımyn. Jazýshy I.Esenberlın» dep jazylǵan qystyrma qaǵaz qosa tirkelgen.
Arhıv qujattaryndaǵy belgide hat KOKP Ortalyq Komıtetiniń poshtasyna tapsyryldy degen mór basylǵan. Demek, hat mekenjaıǵa jetkenimen, L.I.Brejnevtiń qolyna tııý-tımeýi neǵaıbyl. Joǵaryda qabyldanǵan sheshimge kúmán keltirip úırenbegen máskeýlik bıýrokrattar sozbalańǵa salyp, hatty is qaǵazdaryna tirkep, jaba salýy da múmkin. Al bul tusta L.I.Brejnevtiń dáýirleýi aıaqtalyp kele jatqan-dy. KSRO-ny tabany kúrekteı on segiz jyl basqarǵan kósem hatqa kóz salmaq túgili, esi kiresili-shyǵasyly, aýyr naýqas meńdegen halde bolatyn...
Osylaısha, basyn taýǵa da, tasqa da soǵyp, tóńireginen ádilettilik izdegen, qaıda barsa da bir «jańǵyryq» aldynan shyǵa bergen, «ish qazandaı qaınaǵanymen, kúresýge dármeni» qalmaǵan uly jazýshyny ómirlik jaǵdaılar tıtyqtatyp, tipti ishteı mújip jibergen de sekildi. L.I.Brejnevke jazǵan sońǵy hattan soń kóp uzamaı, jasyn tıgen qaraǵaıdaı jazýshy da mort synady, kelmestiń kemesine minip, fánı dúnıeden baz keship sala beredi. Medısınalyq anyqtamaǵa júginsek – júrek talmasy. Uly júrek toqtaýsyz kúresten tıtyqtap syr bergen sekildi...
Aıbol ARǴYNǴAZINOV
