Arada (1917 jyldyń qarasha-jeltoqsanynda) Túrkistan avtonomııasy, Alash avtonomııasy atty memlekettik qurylymdardy aıaqqa turǵyzýǵa tarıhı talap jasaldy. 1920 jyl 26 tamyzda bolshevıktik ókimet aıasynda Qazaq avtonomııasyn qurý jáne onyń jer kólemin belgileý jóninde dekret shyqty. Bul qujat Alash Orda kósemderi – Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Álimhan Ermekuly (aty-jónderi alǵashqy gazetter stılinde) syndy tulǵalardyń Lenınmen júrgizgen tikeleı kelissóziniń nátıjesinde dúnıege keldi. Sonymen 1917 jyly bastalǵan Azamattyq soǵysy aıaqtalǵan soń, 1922 jyldyń jeltoqsan aıynda Keńes sosıalıstik respýblıkalar odaǵy quryldy. Reseı ımperııasy joıylyp, federasııalyq qurylym dúnıege keldi.
Osyndaı kezeńde qazaq oqyǵandary ulttyq múddelerdi qorǵaýdyń tamasha úlgisin kórsetti. Han zamany ketip, orys bodanyna aınalǵan tarıhı kezeńde dástúrli bılik júrgizgen tuqymnan shyqqan oqymysty Álıhan Bókeıhan: «Han balasynda qazaqtyń haqysy bar edi, tiri bolsam qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn», – dep aıtyp qana qoımaı, isimen de ultqa qyzmet etkeni – sonyń dáleli. 1917 jyly qazaqtyń bilimdi degen búkil zııalylarynyń basyn qosyp, Alash partııasyn qurdy. Sheshýshi tarıhı kezeńde Alash Orda úkimetin jarııalap, turaqty qarýly kúsh te jasaqtaı bildi.
Keńes úkimeti 1919 jyly Alash qozǵalysyna qatysqandarǵa amnıstııa jarııalaǵanymen, 1928 jyldan bastap olardy qýdalaı bastady. Alashordashylarmen qyryqpyshaq bolǵan «qyzyl qazaq» alǵashqyda olardyń qor kúıge túskenine masaıraǵanymen, keıin – 1937-1938 jyldary ózderi de pushaıman hal keship, qarsylastarymen birge atylyp ketti.
«Beldeýsizden úı shyqpas, belgisizden bı shyqpas» demekshi, bul jerde alashordashylar jáne qyzyl qaıratkerlerdiń bilim aıyrmashylyǵy jer men kókteı bolǵanyn aıta ketýimiz kerek. Alash Orda úkimetiniń halyq keńesi músheleri 15 adamnyń bilim deńgeıi tómendegideı: Mysaly, Álıhan Bókeıhan 1894 jyly Sankt-Peterbýrg Imperatorlyq orman ınstıtýtynyń statıst mamandyǵyn aıaqtaǵan. Mustafa Shoqaı 1912 jyly Sankt-Peterbýrg Imperatorlyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen, ana tilinen tys aǵylshyn, fransýz, túrik, ózbek, orys tilderin bilgen. Muhametjan Tynyshbaıuly I Aleksandr atyndaǵy Peterbor temir jol transporty ınstıtýtyn 1906 jyly támamdaǵan. Ýalıthan Tanashuly 1909 jyly Qazan ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen, Halel Dosmuhameduly Sankt-Peterbýrg Imperatorlyq áskerı-medısına akademııasyn 1909 jyly úzdik dárejeli dáriger ataǵymen, altyn medalmen aıaqtaǵan. Aıdarhan Turlybaıuly 1902 jyly Sankt-Peterbýrg Imperatorlyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetin, Ahmet Birimjanuly Qazan ýnıversıtetiniń zań fakýltetin 1895 jyly altyn medalmen bitirgen, Halel Ǵabbasuly 1915 jyly Máskeý ýnıversıtetiniń fızıka-matematıka fakýltetin úzdik aıaqtaǵan, Sadyq Amanjoluly Qazan Imperatorlyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetin 1912 jyly aıaqtaǵan, Jahansha Dosmuhameduly 1910 jyly Máskeý ýnıversıtetiniń zań fakýltetin, Álimhan Ermekuly 1921 jyly Tom tehnologııalyq ýnıversıtetin, Baqtygereı Qulmanuly 1889 jyly Sankt-Peterbýrg Imperatorlyq ýnıversıtetiniń shyǵys tilderi fakýltetin úzdik aıaqtaǵan, Jaqyp Aqbaıuly 1903 jyly Sankt-Peterbýrg Imperatorlyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetin, Bazarbaı Mámetuly Qazan ýnıversıtetiniń zań fakýltetin 1917 jyly bitirgen. Otynshy Áljanuly Omby muǵalimder semınarııasyn 1894 jyly bitirgen.
Sanjar Aspandııaruly Sankt-Peterbýrgtaǵy áskerı-dárigerlik akademııany 1912 jyly bitirgen, Satylǵan Sabataıuly 1899 jyly Máskeýdegi Lazarev atyndaǵy Shyǵys tilderi ınstıtýtyn, Seıilbek Janaıdaruly 1913 jyly Sankt-Peterbýrg Imperatorlyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen.
Alashordashylar han-sultan, dáýletti otbasylardan shyqqan baǵlandar edi. Olar memlekettik jáne qoǵamdyq tulǵa deńgeıine kóterilgen, sonymen qatar aqyn, jazýshy, ǵalym bolǵan shetinen daryndy adamdar. Qazaqtyń «segiz qyrly, bir syrly» degen teńeýi solarǵa qarap aıtylǵan sekildi.
Qyzyl úkimettiń alǵashqy jyldaryndaǵy bul saladaǵy adam túsinbeıtin qaıshylyqty Ǵ.Músirepovtiń: «Oqyǵandyq ta min – baılyqtyń belgisi, oqymaǵandyq ta min – nadandyq belgisi», – degen sózinen kóremiz.
Al qyzyl qaıratkerler ókilderine kelsek, Álibı Jangeldın – Qazan muǵalimder semınarııasynda, Máskeý dinı akademııasynda shamaly ýaqyt oqyǵan, ózge din ókilderi ony «Nıkolaı Stepnov» dep te ataǵan. Keıin Máskeý akademııasynyń tarıh fakýltetinen oqýdan shyǵarylǵan, qazaqtyń alǵashqy bolshevıgi. Sultanbek Qojanov – Túrkistan respýblıkasynyń ishki ister komıssary 4 jyldyq orys-týzem bastaýysh mektebin, 3 synypty qala mektebin, Tashkent muǵalimder semınarııasyn bitirgen. Oqý-aǵartý komıssary Temirbek Júrgenov Ýfa jer sharýashylyǵy ýchılıshesine oqýǵa túsip, bitirmegen. Turar Rysqulov Pishpek aýylsharýashylyq mektebin aıaqtaǵan, Tashkent muǵalimder semınarııasyn bitirmegen. Sáken Seıfýllın 1913 jyly Omby muǵalimder semınarııasyna túsedi, biraq bitirgen-bitirmegeni týraly naqty derek joq. 1933 jyly QazPI-di támamdaǵan. Seıitqalı Meńdeshev – Qazan oqytýshylar semınarııasyn 1903 jyly aıaqtaǵan. Qazaq Ortalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan Eltaı Ernazarov tipti oqymaǵan. Ýgar Jánibekov revolıýsıoner, oqyǵan jeri týraly derek kezdespeıdi.
Bolshevıkterdiń basym bóligi – orta jáne kedeı ortadan shyqqandar edi. Keńes ókimetine sanaly túrde atsalysqan az aqsúıektiń biri – Baqytjan Qarataev (1860-1934) 1890 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin altyn medalmen bitirgen. 1926 jyly bolshevıkterden túńilgen B.Qarataev partııadan óz erkimen shyǵady.
Taǵy bir aqıqat nárse: bolshevık qazaq basshylary, qazirgi tilmen aıtqanda, mektep, ýchılıshe, tehnıkým deńgeıindegi ǵana bilimi bolǵanymen, arasynan týma talant, ózdiginen oqýyn molaıtqan, jeme-jemge kelgende ulttyq múddeni joǵary qoıǵan Turar Rysqulov, t.b. iri tulǵalar shyqqan. S.Seıfýllın, S.Qojanov, S.Meńdeshov, T.Júrgenov murasyn arnaıy zerttegen ǵalymdar atalǵan qaıratkerlerdiń ultqa sińirgen eńbekterin dáleldep júrgenin de atap ótkizgimiz keledi.
Álıhan Bókeıhan bastaǵan qazaq oqyǵandarynyń basyn qosqan «Alash» partııasy músheleri, ıaǵnı qazaq ultshyldary da, qyzyl qazaq qaıratkerleri de elimizdiń 1991 jyly táýelsizdik alýyn zańdylyq jaǵynan negizdep ketti. Olaı deıtin sebebimiz – 1922 jyly KSRO Konstıtýsııasynda odaqtas respýblıkanyń Odaqtan shyǵý quqyǵy tirkeldi. Bul óz kezeginde 1991 jyly jeltoqsan aıynda keńes odaǵynyń beıbit jolmen ydyraýyna múmkindik berdi (qarańyz: Táýelsizdiktiń tar jol, taıǵaq keshýi //«Egemen Qazaqstan», 16.12.2022).
Qazaq halqynyń shyn janashyry – Álıhan Bókeıhan bastaǵan Alash tulǵalary edi. «Jeti atasyn bilgen jan – jeti jurttyń qamyn jer» demekshi, olar han-sultan tuqymy, negizinen dáýletti otbasylardan shyqqandar qazaq halqynyń qaımaǵy men elıtasy edi. Eger tarıh olarǵa táýelsiz eldi basqarýǵa múmkindik bergende, Qazaqstan álemniń eń damyǵan elderiniń qataryna eneri sózsiz-tin. Oǵan qazaq zııalylarynyń bilimderi de, túsinikteri de molynan jetetin. Biraq tarıh «eger» degen sózdi bilmeıdi, shartty raıdy moıyndamaıdy.
Árıne, bizdiń aıtyp otyrǵanymyz – kópshilikke belgili dúnıeler, ıaǵnı faktilerdiń konstatasııasy. Al faktilerdi salystyrý sekildi oılaý tásilin qoldansaq, qubylysty syn kózben baǵalaýǵa múmkindik týady.
1917 jylǵy oqıǵalar 1991 jyly keńes odaǵynyń ydyraýy, onyń quramyna kirgen ult respýblıkalarynyń beıbit jolmen egemen memleketterge aınalýymen para-par oqıǵalar boldy. Alaıda táýelsizdik ala salysymen ulttyń sana-sezimin oıatqan kúshke aınalǵan qazaq zııalylarynyń jarqyn shoǵyry elimizdiń saıası sahnasyna shyqty dep aıta almaımyz. Onyń túrli sebebi bar.
Tipti 1993 jyldan beri jumys istep kele jatqan «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy boıynsha 30 jyl ishinde 10 myńnan asa Qazaqstan azamaty muhıt asyp, shetelde bilimin jetildirip kelse de, jarq etken nátıje bere almady. Baspasóz betinde «Bolashaq» baǵdarlamasyn «balamasy álemde neken-saıaq, teńdessiz» dep jatady. Biraq basqa halyqtar da qol qýsyryp, qarap otyrǵan joq, mysaly, Saýd Arabııasy bakalavrıat pen aspırantýrada oqý úshin Batys ýnıversıtetterine jyl saıyn 5 myń jas azamatyn jiberedi.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev árdaıym jastar máselesin kóterip, olarǵa jańa múmkindikter berý, qabiletti jastarǵa keńinen jol ashyp, jaǵdaı jasaý kerek ekenin aıtyp keledi.
Jastar qalyptasyp otyrǵan qolaıly jaǵdaıdy utymdy paıdalanyp, ózderiniń bilim deńgeıin, ulty jolyndaǵy qadir-qasıetin, minezin, shetelderde jınaqtaǵan tájirıbesin elimizdiń búgini men keleshegi úshin jumsaýy kerek-aq.
«Halyqqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» dep Álıhan Bókeıhan aıtqan aqıqat bizdi ári oılandyryp, ári tabandy etýi qajet dep sanaımyz.
Qaırat SÁKI,
Qazaqstan Respýblıkasy dıplomatııalyq qyzmetiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri
