Ol 1940 jylǵy 7 maýsymda Qyzylorda oblysy Aral aýdany Bógen men Qarashalańnyń ortasyndaǵy Qyzylqaıyr degen shaǵyn aýylda Qazybaı aqsaqaldyń otbasynda dúnıege kelgen. Búginde bul aýyl eshbir kartada joq. Rysjan sheshemizdiń Qymbat, Salıha, Zulpat atty qyzdary boldy. О́rimdeı jas balalardyń ákesi Qazybaı Úderbaıuly «halyq jaýy» retinde 1940 jyly aıdalyp ketedi. Úsh qyzdyń tirideı jetim qalýyna ákeleriniń bir aǵaıynnyń namazyn shyǵaryp, musylmandyq paryzyn oryndaǵany sebep bolǵan. Qazybaı aqsaqal keıin jazasyn ótep júrip, sol jaqtan soǵysqa attanady. Ońǵarbaı anasynyń qursaǵynda ishte qalady. Sóıtip, ol ákesin kórmeı ósedi. Endigi bar beınet úıdiń jalǵyz asyraýshysy Rysjan Beısenqyzyna túsedi. Ol «halyq jaýynyń» áıeli dep tanylyp, áskerı otbasyna bólinetin járdemaqydan qaǵylady. 1946 jyly soǵystan oralyp, keıipkerimizdiń Qymbat esimdi ápkesimen bas qosqan Ájiǵalıdyń saýattylyǵynyń arqasynda Qazybaıdyń soǵysqa qatysqany týraly derek kózderi tabylyp, áskerı otbasynyń qataryna qosyldy. Taǵdyrdyń soqpaǵymen Bógennen 1942 jyly soǵysqa alynǵan Ájiǵalı aqsaqal aýyldasy ári bolashaq qaıyn atasyn Stalıngrad maıdanynda kezdestiredi. Soǵys aıaqtalǵannan keıin «Qazybaı Úderbaıuly Stalıngrad túbinde opat boldy» degen habar jetedi.
Ońǵarbaı Qazybaıuly Qarashalań eldi mekeninde segiz jyldyq mektepte oqıdy. Ol kezdegi bilim júıesinde atústi reforma degen joq bolatyn. Talanty asyp turǵan bala 1-synypqa qabyldanyp, oqý jylynyń sońynda ekinshi synypty aıaqtap shyǵady. Kelesi oqý jylynda 3-synypqa qabyldanyp, sol jyly 4-synypty úzdik aıaqtaǵan Ońǵarbaı otbasynyń kóship-qonýyna baılanysty 5-synyptan bastap Bógen orta mektebinde bilimin jalǵastyrady. Sol jyldary Araldan 130 shaqyrym jerde jatqan teńiz túkpirindegi Bógen eldi mekenine Lenıngradtan jer aýdarylyp kelgen, ilkide ınstıtýtta sabaq bergen professor oqytýshylar aýylda orys synyptaryn ashady. Bógen orta mektebinde 5-synyptan 10-synypqa deıin qazaq mektebinde orys synybyn bitirgen alǵyr oqýshy Ońǵarbaı sol alǵan bilimimen Aral qalasynda eki jyl orys tilinen sabaq berip, ustazdyq ta etken. Árıne, munyń bári onyń Máskeýdegi Baýman atyndaǵy tehnıkalyq joǵary ýchılıshege oqýǵa qabyldanýynyń basy bolatyn.
Ońǵarbaı Qazybaıuly 1953 jyly Bógendegi mektepti úzdik bitirgen soń, Almatydaǵy S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa tapsyryp, alǵashqy synaqtan «tórttik» baǵa alady. «Endi oqýǵa túsýge jol bolmas» degen oımen qujattaryn alyp, Aral qaıdasyń, dep aýylǵa tartady. Sodan 1957 jyly Qazaly stansasyndaǵy temirjol ýchılıshesine qujattaryn tapsyrady. Qazalyda turatyn Nııazǵalı jezdesi men ápkesi Salıhanyń úıinde jatyp, temirjol ýchılıshesinde poıyz mashınısiniń kómekshisi degen mamandyq alyp shyǵady. 1959 jyly joldamamen Temirtaý temirjol deposyna jumysqa jiberiledi. Araǵa bir jyl salyp, 1960 jyly Máskeýge Baýman atyndaǵy joǵary tehnıkalyq ýchılıshege konkýrs arqyly oqýǵa qabyldanady. Oqý ornyna Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan elderinen jalǵyz Ońǵarbaı aǵamyz ǵana qabyldanǵan. Munda ol keńes kosmonavtıkasynyń atasy, akademık S.P.Korolevten sabaq alady. Osylaısha, qııandaǵy qum men teńiz qorshaǵan Aral óńiriniń qara balasy óz talanty men qanynda bar tektiliginiń arqasynda ataǵy jer jarǵan áıgili Baýman atyndaǵy joǵary oqý ornyn úzdik bitirip shyǵady.
Máskeýdegi ýchılısheni úzdik bitirgen ony ataqty akademık V.P.Barmın qamqorlyǵyna alyp, ózine assıstent etip qaldyrady. Sonaý jaǵasyn teńiz aımalaǵan Bógennen shyqqan qaǵilez qara balaǵa akademıktiń kózi túsýi Ońǵarbaı Qazybaıulynyń daryndy shákirt ekenin kórsetse kerek. Akademık V.P.Barmın ǵarysh áleminiń bas konstrýktory S.P.Korolevtiń birinshi orynbasary bolatyn. Ol kezde Ońǵarbaı bolashaqta ataǵy jer jaryp turǵan, adamdardyń keıbirine maqtanysh, keıbirine úreı sezimin týdyratyn ataqty «Boran» orbıtalyq ǵarysh júk kemesin qurastyrǵan asa qupııa áskerı mekemeniń bolashaq jetekshi ınjener-konstrýktory bolatynyn bilgen joq. Ol ataqty «Boran» ǵarysh kemesin jasaýda jetekshi konstrýktor akademık V.P.Barmınniń shákirti ári asısstenti bolady. Shtattyq rejimde «Mıasıshev – Tehservıs» AAQ tankige reaktıvti qondyrǵy ornalastyrý qupııa mekemesinde bas konstrýktordyń 1-orynbasary qyzmetin atqarady. Osylaısha, Ońǵarbaı Qazybaev qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵarysh konstrýktory atanady.
Aýyldaǵy qazaq mektebinde oryssha bilim alǵan Ońǵarbaı eki tilge birdeı júırik bolypty. Máskeýdegi stýdenttik shaǵynda jergilikti orys qyzyna úılenedi. Máskeýdiń qaq tórinde – S.P.Korolev atyndaǵy konstrýktorlar bıýrosynda qyzmet atqaryp, zeınetke shyqqan aǵamyz qazaq tilin umytqan emes. Ol qazaq ánderin erekshe súısinip tyńdaıtyn. Osy ortada júrip áskerı zymyran qondyrǵylaryn brondy tankige ornatýdaǵy eren eńbegi úshin «Paton» medalimen marapattalady. KSRO boıynsha bul medalimen 10 adamnyń ǵana marapattalǵanyn eskersek, bul qatarda bizdiń baýyrymyzdyń bolýy da úlken maqtanysh.
Aǵamyzdyń aıtýynsha, ǵaryshkerler ushatyn kúni jaqyndaǵanda konstrýktorlar bıýrosynda qalyptasqan tártip boıynsha suraq-jaýap túrinde kezdesý ótkizedi. Áńgime suhbat túrinde órbip, ǵaryshta kútpegen jaǵdaı týyndaǵan sátte odan qalaı shyǵý qajettigi týraly jabyq áńgimege ulasatyn kórinedi. Ol konstrýktor retinde sondaı kezdesýlerge talaı qatysqan. Ǵaryshkerler birnesheý bolyp kelgenimen, erteń olardyń qaısysynyń ushatyny týraly áńgime bolmaıdy eken. Kezdesýden soń birer kúnnen soń ǵarysh kógine kimniń ushqany týraly habarlanady. Ǵarysh júıesiniń qupııalyǵy sondaı, kókke ushyrylatyn zymyrandardy bylaı qoıyp, ıt, mysyq ushyrylsa da, konstrýktorlardyń esimi atalmaıdy. Demek qalyptasqan tártip boıynsha Ońǵarbaı Qazybaıuly qanshama ǵaryshkerge túsindirý jumystaryn júrgizgen.
Tehnıkalyq dúnıe bolǵan soń, onda shtattyq rejimnen tys túrli jaǵdaı týyndap jatady. Mundaıda ádil kúresti tańdap alatyndar sırek. Tym qyzbalyq durys joldan taıdyrar edi. Osyny eske ustaǵan adam eshqashan kózi jetpegen jaǵdaıǵa batyldyq tanytpaıdy jáne parasat sheginen de shyqpasy anyq. Qyzbalyqty basyp qana oǵan ıe bola alasyń. Únemi bas ızeı berýge de bolmaıdy. Birde Ońǵarbaı Qazybaıulyn óte qaýipti ári asa qupııa issaparǵa jiberedi. Qupııa áskerı bólimniń jerasty shahtasynda asa qaýipti jaǵdaı oryn alyp, «radıasııa qaýpi zor» degen dabyl qaǵylady. Búkil áskerı bólim soǵys jaǵdaıyna saı, sapqa turǵyzylady. Dabyldyń shyǵý tórkinin anyqtaý úshin jerasty shahtasyna túsý kerek, basqa amal joq. Apparattyń radıasııalyq sáýle shyǵarý sebebin anyqtaýǵa jaýapty ofıser jerasty shahtasyna túsýge berilgen buıryqtan bas tartyp, ózine senip tapsyrylǵan qarýy men partbıletin tapsyrýǵa daıyn bolady. Bul árıne, óte qaýipti edi. Máseleniń baıybyna jete mán bergen general amalsyzdan týyndap otyrǵan máseleni bas shtabqa baıandaıdy. Áskerı bılik tez arada oqıǵa oryn alǵan bólimge jetekshi konstrýktordy jiberýge sheshim qabyldaıdy. Eger radıasııa anyqtalǵan jaǵdaıda shahtany joıýǵa buıryq berilýden basqa amal qalmaıdy. Ońǵarbaı aǵamyz konstrýktor retinde arnaýly ushaqpen tez arada oqıǵa ornyna jetkiziledi. Ol shahta qondyrǵylaryn tekserip, odan alǵan ımpýls sıgnalynyń qabyldaý júıesiniń durystyǵyna kóz jetkizip, óz sheshimin tıisti qupııa baılanystar arqyly joǵaryǵa habarlaıdy. Bul qazir aıtýǵa ońaı, al ol is júzinde myńdaǵan adamnyń ómiri, qanshama jaýynger men ofıserlerdiń taǵdyry edi. Sol joly Ońǵarbaı aǵamyz óz saraptamasyna kóz jetkizip, sheshiminiń durystyǵyn dáleldeý úshin generaldan shahtaǵa túsýge ruqsat suraıdy. Bul oıyn asa qupııa baılanyspen bas shtabqa málimdegenin de eskertedi. Jer astyna túsip, óz esebiniń durystyǵyn dáleldeý úshin dabyl kórsetkish prıboryn almastyrady. Onyń barlyq qımylyn bas shtabtaǵylar monıtormen baqylap otyrady. Apparat almastyrylǵan soń, eki sekýndtan keıin monıtor «Bári qalypty» degen belgini kórsetedi. Jer betine kóterilgende ofıserler ony qurmetpen qarsy alady. Osy qaýipti oqıǵadan soń, general ony úıine arnaıy qonaqqa shaqyryp, rızashylyǵyn bildiredi. Áskerı bólimniń atynan Alǵys hat berilip, aqshalaı syılyqpen marapattalady.
Odaq taraǵan soń Ońǵarbaı aǵamyz elge oralý úshin Qazaqstan elshiligine barady. Az ýaqyt ótken soń, oǵan elimizden jumys ta tabyldy. «Qaraǵandyǵa bas ınjener bolyp barasyz», degen habar keledi. Árıne, onyń bul oıy oryndalmaıdy.
Ol birde Japonııanyń delegasııasymen joǵary dárejede ótken resmı kezdesýge qatysady. Kelissózge qonaqtar tarapynan bes adam, keńestik delegasııadan bes adam qarama-qarsy otyrady. Kezdesý ústinde japon delegasııasynyń basshysy orystardan góri, azııalyq keıiptegi oǵan birden nazar aýdarady. Kelissóz bitkende álgi japon qol alysý rásiminde alaqanymen onyń qolyn ádepti túrde qysyńqyrap «shyǵys halqy ókiliniń osyndaı dárejege kóterilgenine rızamyn», degen sezimin bildiredi. Ol bul áńgimesin Syr óńirine kelgen bir saparynda aıtyp bergen eken.
Aǵamyzdyń ómirindegi aıryqsha fakt: Áýe ınstıtýtynda qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirovke dáris berýi.
Párýaıly pende úshin eń aýyr qasiret – týǵan eldi saǵyný. Biraq ol eldi qansha jerden ańsasa da, dáýir taspasyna músápir kúıinde qalǵan emes. Onyń maýqyn basý úshin Syr óńirinen týystary jıi-jıi Máskeý qaıdasyń dep baryp turdy. Biraq olar óz baýyrlarynyń týǵan jerin táý eter – kıesi, júz buratyn qubylasy sanaıtynyn sezip júrdi. Shyndyǵynda ol qamsyz, muqtajsyz ómir súrdi, biraq esil-derti týǵan jeri boldy. Qoly sál bosasa, uzaqty kún qazaq ánderin tyńdap, telearnalardan Qazaqstan týraly berilip jatqan jaǵymdy jańalyqtarǵa nazar aýdarýdan jalyqpaǵan. Onyń bul qylyǵyn Raısa jeńgemiz baıqap júredi eken. О́kinishtisi, Ońǵarbaı aǵamyzdy sol kezderi Qazaqstannyń ǵylymı ortasy qalap shaqyra qoımaıdy. Degenmen týystary men jaqyn dostary ony jat jerde jalǵyzsyratqan emes. Oǵan Máskeý halqy da zor qurmetpen qarady. Máskeýdegi Qazaq mádenıet ortalyǵynyń belsendi múshesi retinde qoǵam ómirine belsene aralasty.
Qazaq ǵalymy Oraq Álıev Máskeý tórinde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaǵanda Ońǵarbaı aǵasymen tanysyp, uzaqty-tún sóılesipti. Aǵamen sońǵy kezdeskenderdiń biri onyń týǵan jıen qaryndasy Sulýshash hanym bolǵan. Máskeýge qydyryp barǵan Sulýshash aǵasynyń janynda úsh kún bolady.
Uly Maksım álemdi sharpyǵan indetten dúnıe salady. Osy qaıǵydan soń, Ońǵarbaı aǵamyzdyń eski aýrýy qozyp, jaǵdaıy nasharlaǵan. Almatyǵa qaraly habar tıisimen jıeni, Halyqaralyq aqparattar akademııasynyń akademıgi, qoǵam qaıratkeri Jandildá Ájiǵalıuly týǵan eldiń bir ýys topyraǵyn túıip, Máskeýge attanady. Aýrýhana basshylaryna qujatyn kórsetip, ózine marqumnyń jaqyn baýyr bolyp keletinin jáne onyń musylman ekenin aıtyp, krematorııaǵa órteýge daıyndap qoıǵan jerinen áreń degende aman alyp qalyp, jer qoınyna berýdiń barlyq rásimin uıymdastyrady. Sóıtip, asyl azamattyń denesin jýyp, súıegin balasynyń janyna arýlap qoıady. Meshit ımamyn shaqyryp, janazasyn shyǵartyp, musylmansha jerleý rásimin atqaryp qaıtady. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵarysh konstrýktory Ońǵarbaı Qazybaev uzaqqa sozylǵan aýyr syrqattan 2022 jyly qaıtys boldy. Asyl azamattyń súıegi Jýkovskıı qalasyndaǵy ortaq qorymda jatyr. Ońǵarbaı Qazybaıuly ult jadynda saqtalatyn tulǵa desek, onyń týǵan topyraǵynda eske alý sharalaryn ótkizý aqylǵa syıymdy. Asyl azamattyń atyn ózi týǵan Aral óńiri eskeredi dep oılaımyz.
Ermek JUMAHMETULY
