Ǵalymnyń esimin alǵash ret 1990 jyldan bastap gazet-jýrnaldarda jarııalanǵan maqalalary arqyly bile bastadyq. 1991 jyly ol bizdiń ýnıversıtetke, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń KSRO tarıhy kafedrasyna dosent bolyp ornalasty.
Kóp ýaqyt ótpeı Tákeńmen jaqyn tanysýdyń sáti tústi. Úzilis kezinde fakýltettiń bir top ustazy foıede Alash taqyrybynda pikir alysyp turǵanda janymyzǵa Tákeń de kelip qosyldy. Sol kezde men de Alash ataýyna qatysty óz oılarymdy ortaǵa salǵan edim. Áńgimeden soń Tákeń meni toptan ońasha alyp shyqty da, ózin tanystyra kelip, «Aqıqat» degen jýrnalda tarıh bólimin basqaratynyn jetkizdi, ile jańaǵy topta aıtqan oıymdy maqala túrinde ákelip bersem, maqala ózine unasa, onda onyń bir sózin de ózgertpeı jýrnalǵa shyǵaryp berýge ýáde etti. 1993-1994 jyldary 4-5 maqalam Tákeńniń qoldaýymen «Aqıqat» jýrnalynda jaryq kórdi. Aramyzda jaqsy syılastyq qatynas qalyptasty.
2001 jyly Talas Omarbekov Tarıh fakýltetindegi Ejelgi jáne ortaǵasyrlar tarıhy kafedrasyna meńgerýshi bolyp keldi. Endi bir kafedrada jumys isteıtindikten jaqyn bola tústik.
Onyń qalamynan týǵan ǵylymı, ǵylymı-kópshilik, oqýlyq jáne oqý-ádistemelik eńbekterdiń jalpy sany 800-den asady. Onyń ishinde 30 monografııa men 20 oqýlyq bar. Sonymen birge professor T.Omarbekovtiń ǵylymı jetekshiligimen 35 ǵylym kandıdaty, 7 ǵylym doktory, 3 PhD (fılosofııa) doktory dıssertasııalaryn qorǵady.
Tákeńniń negizgi zertteý taqyryby XX ǵasyrdyń 20-30-jyldaryndaǵy Qazaqstandaǵy agrarlyq ózgerister, qazaq baılaryn tárkileý, sharýalardy kúshtep ujymdastyrý saıasaty, osy saıasatqa qarsy elde bolǵan kóterilister men halyq tolqýlary bolatyn. Ol tarıhqa jańasha kózqarasty qalyptastyrýshylardyń biri retinde tyńǵa túren salǵandaı, kúrdeli máseleni ulttyq turǵyda qarastyrdy, odan oń nátıje shyǵaryp, qanshama maqala jazyp ondaǵan shákirt daıarlap, ǵylymdaǵy soqpaǵyn dańǵylǵa aınaldyra bildi. T.Omarbekov – óz taqyryby sheńberinde ǵana emes, otandyq tarıh ǵylymynyń ejelgi dáýirinen búgingi XXI ǵasyrdyń alǵashqy shıregine deıingi aralyqtaǵy máseleler boıynsha da oı aıtyp, pikir bildirgen ǵalym. Onyń ǵylymı jumystarynda ejelgi skıfter men saqtar, ǵundar men úısinder, kóne túrikter, túrgeshter men qarluqtar, oǵyzdar men qypshaqtar, Joshy ulysy men Shaǵataı ulysy, Altyn Orda men Aq Orda, Shyńǵys han men onyń urpaqtary, Ámir Temir men Toqtamys han, Edige bı men sol zamandaǵy Uly dala bıleýshileri, Qazaq handyǵy men qazaq handary, XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq batyrlary men bıleri, qazaq júzderi, qazaq shejiresi, qazaq halqynyń rý-taıpalary, olardyń urandary men tańbalary, Reseıdiń Qazaqstandaǵy otarlaý saıasaty men oǵan qarsy kóterilister, XIX ǵasyr sońy men XX ǵasyr basyndaǵy qoǵamdyq saıası ómir, XX ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń qyzmetteri sııaqty ózekti taqyryptar qamtyldy. Sonymen qatar professor T.Omarbekov – tarıh ǵylymynyń quramdas bóligi sanalatyn tarıhnama men derektaný salalary boıynsha da nátıjeli ǵylymı izdenister júrgizip, maqalalar jarııalaǵan, shákirtter daıarlaǵan ustaz-ǵalym.
1967-1971 jyldary aralyǵynda Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń tarıh fakýltetinde oqyǵan bes jyly Tákeńdi bir jaǵynan tarıh pániniń muǵalimi etip shyǵarsa, ekinshi jaǵynan bolashaq zertteýshi etip te daıarlady. Onyń alǵashqy maqalalary eńbek jolynyń ekinshi jyly-aq jarııalana bastaǵan eken. 1971 jyly JOO-ny aıaqtaǵan ol, óziniń týǵan óńirindegi mekteptiń birinde muǵalim bolyp bastasa, kelesi oqý jylynda respýblıkalyq «Qazaqstan mektebi» jýrnalynda ádistemelik sıpattaǵy alǵashqy maqalasy jarııalanady. Al 1975 jylǵa deıin Jambyl oblysynyń Jýaly, Baızaq (burynǵy Sverdlov aýdany) aýdandaryndaǵy orta mektepterde tarıh pániniń muǵalimi bolyp júrgen Talas Omarbekovtiń «Lenınshil jas», «Sosıalıstik Qazaqstan», «Eńbek týy», «Bilim jáne eńbek», «Selo jańalyǵy» atty respýblıkalyq, oblystyq gazet-jýrnaldarda ǵylymı, ǵylymı-tanymdyq, tárbıelik, ádistemelik sıpattardaǵy 20-ǵa jýyq maqalasy jarııalanady. Olardyń ishinde 1974 jyly «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda jarııalanǵan «Oqyn ba, álde..» atty maqalasy sol kezdegi belgili arheolog, Esik qorǵanynan tabylǵan «Altyn adamdy» álemge ǵalym Kemal Aqyshevtyń oń pikirimen jaryqqa shyǵady. Instıtýt bitirip, orta mektepte muǵalim bolǵanyna 2-3 jyl ǵana bolǵan jas mamannyń 20-ǵa jýyq maqala jarııalaýy tańqalarlyq jaǵdaı edi.
Jarııalanyp jatqan maqalalary mektep muǵalimine abyroı ákelip, qyzmeti de ósedi. Mektep dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary bolady. Tipti sol kezdegi aýdan basshylyǵynyń kózine ilinedi, bolashaq myqty, qajetti kadr bolady degen úmitpen olar Tákeńdi aýdandyq partııa komıtetiniń uıymdastyrý bólimine nusqaýshy etip jumysqa alady. Sol kezde onyń jasy 27-de bolatyn. Eger Tákeń osy «sara jolmen» júre bergende 10 jyldyń o jaq, bu jaǵynda aýdan, taǵy on jyldan keıin oblys ne oqý mınıstrliginiń basshysy bolar ma edi. Biraq Tákeń osyndaı dańǵyl joldan bas tartyp, ómir jolynyń baǵytyn kenetten basqa jaqqa burady. Bul týraly Tákeńniń ózi ońasha bir áńgimesinde bylaı dep aıtyp edi: «Men az ǵana ýaqyt ishinde aýdandyq partııa komıtetiniń basshylyq júıesinde júrip, kóp nárseni ishinen tanyp-bile bastadym. Aq pen qarany qalaı aıyrýdy, shyndyq pen jalǵandy qalaı aıtýdy, qýlyq pen nebir sumdyqty kórdim de, bárinen bas tarttym. Ǵylymmen aınalysý kerek degen oı mazalaı berdi de, birneshe jyl boıy aspırantýraǵa kele berdim. Aqyry, 1977 jyly jolym bolyp, Abaı atyndaǵy QazPI-diń aspırantýrasyna qabyldandym».
Talas Omarbekovtiń sanasyndaǵy kúrt ózgeristerge 1985 jyly bastalǵan qaıta qurý saıasaty, jarııalylyqqa, demokratııaǵa bet burý, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi, odan keıingi KSRO-da bolǵan ózgerister qatty áser etedi.
1989 jyly Qazaqstan KP OK janyndaǵy Partııa tarıhy ınstıtýty sol tustaǵy ýaqyt talabyna saı óz salasynyń bilgir mamany retinde tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Talas Omarbekovti aǵa ǵylymı qyzmetker etip jumysqa shaqyrady. Ol bul mekemede 1991 jyldyń tamyzyna deıin, ıaǵnı partııa tarıhy ınstıtýty jabylǵanǵa deıin qyzmet atqarady.
Osynda júrip aǵa ǵylymı qyzmetkeri Talas Omarbekov 1990 jyly 3 mamyrda «Ana tili» gazetinde «Júz tildiń planetasy ma, álde...» atty maqala jarııalap, alǵash ret Qazaqstannyń soltústigindegi bes oblystaǵy aýyldyq jáne selolyq sovetterdiń oryssha ataýlaryn keltire otyryp, tyń ıgerýdiń Qazaq eline tıgizgen keri rýhanı yqpaly týraly aıtady. Maqala sońyn bylaısha aıaqtaıdy: «Tyń Qazaqstandy orystandyratyn boldy», degeni úshin Batys ǵalymdaryna tistene judyryq kórsetip, olardy «áshkereleıtin» monografııalar men dıssertasııalar jazdyq. Endi, mine, qaıta qurý ákelgen shyndyq pen jarııalylyq ózimizdi áshkereledi. Bolǵan jaıdy boldy dep, burynǵydaı búrkelemeı, jarııalap aıtaıyq shyndyqty, tarıhshy aǵaıyndar. «Aıtylmasa sóz óledi». Qazir aıtylmaǵan sóz eshqashan aıtylmas».
1990 jyly 9 tamyzda Tákeń «Lenınshil jas» gazetinde «Goloshekın Qazaqstanda» atty atyshýly kólemdi maqalasyn jarııalaıdy. Bul maqalanyń kommýnıstik partııa men onyń basshylyǵyna tıgizer soqqysy qandaı aýyr bolsa, shyndyqty súıer halyq úshin tıgizer paıdasy asa zor boldy. Bul maqalaǵa deıin F.I.Goloshekın Qazaqstannyń partııa jáne iri memleket qaıratkeri retinde baǵalanyp kelse, Talas Omarbekov onyń Qazaqstanda bılik qurǵan jyldaryn «qandy iz» dep atap, qazaq halqyna qarsy jasaǵan qylmystaryn jeke-jeke taldap kórsetedi. Ony avtor saıası tońmoıyn, sózine isi kereǵar, «sózi olaq, isi sholaq» dep baǵalap, qazaq halqyn ashtyqqa ushyratyp, 1 mıllıon 700 myńdaı adamnyń, ıaǵnı qazaq halqynyń 42 paıyzynyń ashtan ólýine tikeleı kináli dep esepteıdi. Sóıtip, ol Goloshekın týraly mynadaı qorytyndy jasaıdy: I.F.Goloshekın «partııalyq jumysta kúshteýge súıengen ákimshil-ámirshil ádisterdi birinshi orynǵa qoıdy; Goloshekınniń saıası qylmysy halyq aldynda óte aýyr; Goloshekın ...Qazaqstanda sharýalarǵa degen lenındik saıasatty dórekilikpen burmalaǵany jáne sonyń saldarynan jazyqsyz qara halyqty jappaı qyrǵynǵa ushyratqany úshin KOKP qatarynan shyǵarylýy tıis. Mundaı jendet tulǵanyń kommýnıstik partııa qatarynda qalýy partııa bedeline nuqsan keltiredi, onyń tarıhyna kóleńke túsiredi».
Maqalanyń jaryqqa shyqqan ýaqyty – 1990 jyldyń tamyz aıy. Kommýnıstik partııanyń bılikten aıyrylýyna áli bir jyldan asa ýaqyt bar. Ortalyqta partııa bıligi qatty shaıqalyp jatqanymen, Qazaqstanda ol shaıqalý qatty emes edi. Eger ýaqyt 1960-1980 jyldar aralyǵy bolsa, mundaı oılary men tujyrymdary úshin T.Omarbekovti E.Bekmahanov sekildi 25 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryp jiberer edi. «Jylandy qansha kesseń de kesirtkelik kúshi bar» degendeı, kompartııa bıligi áli kúshti bolatyn. Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıteti janyndaǵy Partııa tarıhy ınstıtýtynyń basshylyǵy T.Omarbekovke Goloshekınge taqqan tarıhı aıyby men artqan kinásine beıqam qaramaıdy. «Goloshekın Qazaqstanda» atty maqalasy úshin aǵa ǵylymı qyzmetker, kommýnıst Talas Omarbekovti Partııa tarıhy ınstıtýtynyń basshylyǵy men ınstıtýttaǵy bastaýysh partııa uıymy partııa jınalysyna salyp, jazalaýdy qolǵa alady. Biz ol jınalys pen ondaǵy qaralǵan máseleler týraly Tákeńniń 70 jyldyǵyna oraı jaryq kórgen maqalamyzda bylaı dep jazǵan edik: «Kezekti bir jarııalanǵan maqalam úshin partııa tarıhy ınstıtýtynyń partııa uıymynyń jınalysynda meniń máselem arnaıy qaraldy. Shyǵyp sóıleýshiler jan-jaqtan meni synǵa alyp, men týraly aıtpaǵan sózderi qalmady. Men únsiz tyńdap qana otyrdym. Sońynda maǵan sóz berip, olar menen «keshirińder, qatelesippin, ekinshileı ondaı saıası qatelikter jasalmaıdy» degen sııaqty jaýap kútti. Al men bolsam, keshirińder, qurmetti joldastar. Men jazyp júrgen tarıh – halyqtyń naǵyz shynaıy tarıhy. Tarıhty men basqasha jaza almaımyn. Sender men týraly ne deseńder o deńder, men shyndyqty jazýdan bas tartpaımyn. Bolashaqta da dál osylaı jaza beremin!» dep jaýap qattym» dep edi. Sol kez úshin bul jaýap naǵyz erlikpen para-par bolatyn. Mundaı tujyrymy úshin resmı bılik pen partııanyń aǵa býyn ókilderi, tipti tarıhshylardyń bir bóligi, onyń ishinde ózge ulttyń ókilderi men aǵa býyn tarıhshylar Tákeńdi unata qoımady.
T.Omarbekov sózinde turyp, Otan tarıhyndaǵy «aqtańdaq» taqyryptardy ıdeologııalyq shań-tozańdardan tazalaýǵa qulshyna kirisip, ǵylymı zertteý jumystaryn odan ári eseleı túsedi. 1990-1993 jyldardaǵy ǵalymnyń gazet-jýrnal betterindegi maqalalaryna qarap, eki qubylysty ańǵarýǵa bolady. Biri – tarıhty jazýdaǵy eski teorııalyq ustanymnan bas tartyp, jańasha kózqarastar men taptyq emes ustanymdy qoldanysqa engizý bolsa, ekinshisi – Otan tarıhyn jańasha kózqaras ulttyq múdde turǵysynan qarastyrý. Tákeń mynadaı maqalalardy jarııalady: «Qazaqtar shybyndaı qyrylyp jatyr...», «Qatelesken Lenın be, joq álde qazaq zııalylary ma?», «Goloshekınniń Stalınge haty», t.b.
Al elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵalymnyń ótken ǵasyrdyń 20-30-jyldaryndaǵy qazaq halqynyń qasireti men qaıǵysyn ashyp kórsetken maqalalary barlyq gazetterde jarııalana bastady. «Qazaqty «jappaı jazalaý» da jalmady», «Qazaqtar nege shybyndaı qyryldy?», «Otyzynshy jyldardaǵy oıran» atty maqalalaryndaǵy ashy shyndyqtar oqyǵan eldiń kóz jasyna erik bergizdi, jas urpaq aldynda kommýnızmniń qandaı jalmaýyz ekenin kórsetti deýge bolady.
Jarııalanǵan maqalalarynyń negizinde onyń M.Qoıgeldıevpen birigip jazǵan «Tarıh taǵylymy ne deıdi?», «Zobalań» (kúshtep ujymdastyrýǵa qarsylyq, 1929-1931 jyldary bolǵan halyq narazylyǵy), «20-30 jyldardaǵy Qazaqstan qasireti» atty monografııalary shyǵyp, olar birden halyqtyń izdep júrip oqıtyn kitaptaryna aınaldy.
Talas Omarbekovtiń bul maqalalary men monografııalary, birinshiden, burynǵy burmalanǵan tarıhty shynaıy túrde jazýǵa betburys bolyp, shynaıy bilimdi qalyptastyrsa, ekinshiden, otandyq tarıhqa degen jańasha kózqarasty, jańa teorııalyq ustanymdy ústem etedi. Zııaly qaýym ǵalymǵa «Qýǵyn men ashtyq kórgen mıllıondaǵan qazaqtyń joqtaýshysy...» dep baǵa berdi. Bul Talas Omarbekovke berilgen halyqtyń joǵary baǵasy der edik.
Táýelsizdiktiń alǵashqy on jyldyǵynda ǵalym óz problematıkasy boıynsha aldyńǵy oryndaǵy tarıhshylardyń birine aınalsa, ekinshi onjyldyqta ol pozısııasyn saqtaı otyra, ıaǵnı osy baǵyttaǵy zertteý jumystaryn júrgizýdi jalǵastyrdy. Jańa zertteýi «Qazaq rý-taıpalarynyń tarıhy» atty ǵylymı joba edi. Ári aýqymdy, ári kúrdeli ǵylymı jobany júzege asyrý úshin demeýshiler kómegine súıenip, 2003 jyly «Alash» tarıhı zertteý ǵylymı ortalyǵyn uıymdastyrdy da, oǵan ózi jetekshilik etti. Sol kezde biz de Tákeńniń qasynan tabylyp, negizinen Otan tarıhynyń ejelgi jáne ortaǵasyrlardaǵy ózekti máselelerin tarıhymyzdyń asyl marjandaryn túpteri sheksiz tuńǵıyq tereńderden izdeýge kiristik. XX ǵasyr basyndaǵy Alash zııalysy ári qaıratkeri Muhametjan Tynyshbaevtyń «Qazaq halqynyń shyǵý tegin bilý úshin onyń quramyna engen ár rý-taıpanyń tarıhyn zertteý qajet» degen pikirin tý etip ustap, metodologııalyq negiz ettik. Alǵashqy kezde ol jumystyń qandaı qıyndyq týdyrǵanyn sózben aıtyp jetkizý qıyn. Úzdiksiz izdenister aqyry nátıje berip, bul jobany da júzege asyra bastadyq.
T.Omarbekovtiń ǵylymı basshylyǵymen 2003-2009 jyldary «Alash» tarıhı zertteýler ortalyǵynyń tarıhshylary «Qazaq rý-taıpalarynyń tarıhy» jobasyn júzege asyrý barysynda 26 tomnan turatyn eńbekti jaryqqa shyǵardy. «Alashta» jumys isteý barysynda Tákeń bir jaǵynan, barlyq jumysqa jaýapty bolsa, ekinshi jaǵynan, ár taıpanyń ejelgi dáýirdegi jáne erte túrik kezeńindegi tarıhyna qatysty máselelerge jaýapty boldy, ol bólimge ózi basshylyq jasady. Bul eń kúrdeli, kúrmeýi men túıinderi kóp kezeń bolatyn. Tákeń ony da sheshýdiń kózin taýyp, durys jolǵa qoıa bildi. Kóp izdenisterdiń nátıjesinde osy ǵylymı ortalyqta búgingi kúni qazaqtyń belgili taıpalary – «Arǵyn», «Naıman», «Dýlat», «Jalaıyr», «Tama», «Tabyn», «Qańly», «Qarakesek» taıpalyq odaǵyna engen alty taıpanyń, t.b. taıpalardyń tarıhy monografııalyq eńbekter túrinde jaryq kórip, oqyrman qolyna jetti.
Tákeń, kezinde ózi aıtqandaı, 1990 jylǵa deıin qansha maqala jazsa da esh qanaǵattanbaǵan eken, óıtkeni ol jumystardaǵy teorııa men ustanym basqasha bolatyn. Eń bastysy, ol kezde jazylatyn tarıh shynaıy emes-ti. Al kerisinshe, ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryndaǵy jumystardyń árqaısysynan erekshe lázzat alatyn. О́ıtkeni ol – tarıh, Tákeńshe aıtqanda, halyqtyń naǵyz shynaıy tarıhy. Ǵalymnyń arman etken, oıyndaǵy naǵyz baqyty osy edi. Halyqtyń súıispenshiligin ózine degen rýhanı qoldaý retinde sezinip, ol bar kúshin osy qoldaýdy, senimdi aqtaýǵa kirisedi.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary gazet-jýrnal betterinde jaryq kórgen Talas Omarbekovtiń ár maqalasynyń orny bar. Degenmen onyń ishinde birnesheýiniń orny erekshe. Alǵashqysy – 1990 jyly jaryq kórgen «Goloshekın Qazaqstanda» atty maqalasy, kelesisi – 1991 jylǵy «Qazaqtar shybyndaı qyrylyp jatyr...» atty maqalasy men onyń jalǵasy ispetti «Qazaqstandaǵy 1929-1933 jyldardaǵy ult-azattyq qozǵalystar» atty eńbegi. Birinshi maqalada Qazaqstandy basqarǵan tulǵanyń jaýyz ekenin dáleldep kórsetse, ekinshisinde 1929-1931 jyldary elimizde stalınızmge, kúshtep ujymdastyrýǵa qarsy halyq narazylyqtardy tereń taldaıdy. Osylaısha, alpys jyl boıy aıtylmaǵan aqıqatty alǵash ret ǵalym Talas Omarbekov aıtty. Úshinshi maqalasynda ár ólkedegi halyq narazylyqtarynyń barysyn, ondaǵy basshylar men qosshylardyń atyn atap, túsin tústep kórsetkende, búkil Qazaqstannan, tipti basqa respýblıkalardan Tákeńe degen qurmeti artty. Onyń esimin kóteriliske qatysqandardyń urpaqtary erekshe baǵalady.
О́kinishke qaraı, ǵalym búkil álemdi jaılaǵan pandemııadan kóz jumdy. Onyń orny dál búgin oısyrap tur. Bizdiń paryz – mıllıondardyń joǵyn joqtaǵan tulǵa rýhyna laıyqty qurmet kórsetý. T.Omarbekovti halyq jadynda máńgi saqtaýdyń bir joly – onyń esimin ózi bitirgen jáne eńbek jolyn bastaǵan Jambyl oblysynyń aýdandaryndaǵy orta mekteptiń birine, sondaı-aq ǵylymı mekemege berý, Almaty qalasyndaǵy ózi turǵan úıdiń qabyrǵasyna estelik-taqta ornatý, qaladaǵy bir kósheni tarıhshy T.Omarbekovtiń esimimen ataý. Ǵalym murasy ultpen birge jasaı beredi.
Bereket KÁRIBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq
ýnıversıtetiniń professory,
UǴA akademıgi
