Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
О́tken ǵasyrdyń 1920-1930 jyldary óndiris alańdaryndaǵy aýyr jumystyń zardaptarynan qanshama adamnyń qazaǵa ushyraǵanyn zerttemeı kelemiz. Sol bir aýyr jyldary Alash zııalylary ıtjekkenge aıdalyp, psıhologııalyq qyspaqqa ushyrady. Zııalylardyń bir toby aýyr eńbekke jegildi. Olardyń kóbi týǵan jerine oralmaı jat jerdiń topyraǵynda qaldy. Sol ýaqyttary qalyptasqan saıası ahýaldyń aýyr salmaǵy tek zııalylardy ǵana emes, tutastaı bir halyqty janyshtap ótti. Búgin biz osy taqyryptyń bir mysalyna toqtalýdy jón kórdik.
Aq teńizdi Baltyq teńizimen baılanystyrý qajettiligi týraly másele 1917 jyldyń qazanyna deıin «joǵarǵy jaqta» birneshe ret talqylanady. Alaıda patsha mınıstrleri onyń qymbattyǵyn aıtyp, qurylystyń bastalýyn keıinge shegeredi. 1931 jyly 18 aqpanda KSRO Eńbek jáne qorǵanys keńesi Aq teńiz –Baltyq sý jolyn salý týraly túpkilikti sheshim qabyldaıdy. Al bul kanal eldi ındýstrııalandyrý úshin asa qajet edi. Ol kezde kanaldyń qurylysyna ketetin shyǵyndar máselesi sonshalyqty ótkir turmaǵan. Partııa men úkimet oıǵa alǵan kanaldyń qurylysyn júrgizýdi OGPÝ organdaryna tapsyrady. OGPÝ basshysy Genrıh Iаgoda ony qysqa merzimde tapsyrýǵa ýáde beredi. Alǵa qoıǵan maqsatqa jetý úshin elimizdiń túkpir-túkpirinen júz myńdaǵan tutqyn qurylys alańyna aıdalyp, olar jedel únemdeý rejiminde jumysqa kirisedi. Bul qurylysqa Qazaqstannan da birneshe júzdegen adam qatysady.
Kúzet qyzmetkerleri memlekettiń árbir tıynyn únemdeýdi jeleý etip, jumysshylardy, kıim-keshekpen, jumys qural-jabdyqtarymen, tipti jeke zattarmen qamtamasyz etýden bas tartady. Sol kezderi bul sýyq aımaqta aıaqtaryna jeńil týflı kıgen sylqym áıelder men sandal súıretken erlerdi jıi kórýge bolatyn. Jumysqa jegilgender toń bop qatyp qalǵan jerlerdi jalańash qoldarymen qazýǵa májbúrlenedi. Beısharalardyń qoldarynda basqa qural-jabdyqtary bolmaıdy, olar qamaýǵa alynǵan kezde kıgen kıimimen jumys istep, aman qalýǵa tyrysyp baǵady. Olardyń bar baılyǵy alıýmınııden jasalǵan tostaǵan men qalaıy qasyqtar ǵana bolǵan. Keıbirinde ol da bolmaǵan. Sondyqtan jazasyn óteýshi baqytsyz jandarǵa túrme bylamyǵy tikeleı bas kıimderine nemese tas tóbelerine quıylyp berilgen. Bul – bir qasyq asqa jarymaǵan adamdar úshin naǵyz qorlyq edi. Aq teńiz jumysshylarynyń arasynda ólim-jitim óte joǵary bolyp, qaıtys bolǵan adamdar birden jańa tutqyndarmen almastyrylyp otyrǵan.
Tozaq qamytyndaǵy adamdardyń tyrnaǵymen qazylǵan «Belomorkanal» belgilengen ýaqytynan erte paıdalanýǵa berilgen. Tutqyndar 227 shaqyrymdyq sý arnasyn nebári 20 aıda qazyp bitirgen. Mundaı rekordtyq ýaqytta sýbpolıarlyq endikte jańa sý arterııasyn júrgizý jankeshtilik dep ataýǵa bolady. О́ıtkeni Mysyrdaǵy jalpy uzyndyǵy 160 shaqyrymdy quraıtyn Sýes kanaly 10 jyl salynǵan bolatyn. Kanal qurylysy aıaqtalǵannan keıin, OGPÝ qyzmetkerleri bul týraly búkil álemge jarııalaýǵa asyǵady. Osy maqsatta keńestik jazýshylardyń bir toby Aq teńiz kanalyn kózben kórýge ekskýrsııa jasaýǵa shaqyrylady. Olardyń arasynda proletarıat jazýshysy Maksım Gorkıı, Alekseı Tolstoı, Mıhaıl Zoshenko sııaqty qalamgerler bolady. OGPÝ qyzmetkerleri jazýshylar saparyna jan-jaqty daıyndalady. Keńes jazýshysy Aleksandr Avdeenko bul sapardy keıinirek bylaısha eske túsiredi: «Keshke avtobýs bizdi Lenıngrad stansasyna alyp keldi. Perronǵa túrli boıaýlarmen syrlanyp, lakpen jyltyratylǵan jáne aınaly terezeleri bar jumsaq vagondardan turatyn arnaıy qurama qoıyldy. Kim qalaı qalasa, solaı tańdaǵan jerlerine otyrdy. Chekısterdiń qonaǵy bolǵan sátten bastap bizge tolyq kommýnızm ornaǵandaı boldy. Qalaýymyzsha tamaq berildi, ol úshin aqy tólemedik. Ystalǵan shujyqtar, irimshikter, ýyldyryq ta berildi. Jemis-jıdek, shokolad, túrli sharap pen qymbat konıaktar qalaýymyzsha quıyldy. Bul jaǵdaı ashtyq jaılaǵan jyldary bolyp jatty...».
OGPÝ qyzmetkerlerine bólingen barlyq qarajat aqtalýy kerek boldy. Aq teńiz kanalyna umytylmas sapardan keıin birneshe aı ótken soń «Stalın atyndaǵy Aq teńiz – Baltyq arnasy: qurylys tarıhy, 1931-1934 jyldar» atty ádebı jınaq jaryq kóredi. Bul áıgili kitaptyń 1934 jylǵy aqpandaǵy shyǵarylymy partııanyń XVII sezine arnaldy. Ol keıinnen «Atylǵandardyń sezi» dep ataldy. Bir qyzyǵy, ádebı basylymnyń taǵdyry onyń depýtattarynyń taǵdyrymen úndestik taýyp jatty. Bastapqyda onyń bolashaq taǵdyry týraly eshkim oılanbady. Ujymdyq monografııanyń redaktorlary Maksım Gorkıı, Semıon Fırın, Leopold Averbah boldy. Proletarıat jazýshysy Maksım Gorkıı kitap týraly jaǵymdy oı qozǵady.
Sol jyldary ataqty aqyn Maǵjan Jumabaev osy Belomor kanaly qurylysynda bolǵan edi. Onyń Maksım Gorkıımen kezdesýi de osy saparda boldy-aý dep topshylaımyz. Osy tanystyqtan soń, Zylıha sheshemiz jazýshyǵa onyń áıeli arqyly hat jazǵan sııaqty...
Ermek JUMAHMETULY,
jýrnalıst
