Jamby degenimiz – orta ǵasyrdan bastap aqshanyń ornyna júrgen qundy zat hám ekvıvalent retinde tanymal. Bul qymbat dúnıeni bizdiń atalarymyz da qoldanǵan. Jamby jasalǵan materıalyna baılanysty kúmis jamby, altyn jamby, qola jamby, t.b ataýlarǵa bólingen. Sondaı-aq qazaqtarda jambynyń «Aıqabaq», «Altyn qabaq» atty túrleri bolǵan. Bulardy atalarymyz uzyn syryqtyń basyna mólsherli jerge ilip qoıyp, mergenderge attyrǵan. Attyń ústinde shaýyp kele jatyp, jambyny sadaqpen dál atyp túsirgen adam ony syılyqqa alǵan.
Jamby atý saıysyn kóshpeliler jaýyngerlerdiń mergendik qabiletin jetildirý úshin oılap tapqan. Basty maqsaty, birinshiden, áskerı-jaýyngerlik daıarlyqty jetildirý bolsa, ekinshisi el arasyndaǵy mergenderdi (sadaqshylardy) anyqtap, olardy kótermeleý, úshinshiden, synalǵan sadaqshylardan arnaıy top quryp, olardy soǵys kezinde kúshtik qurylym retinde paıdalanǵan.
Jamby atý saıysy jaıly halqymyzdyń jyr-dastandarynda da aıtylady. Mysaly, «Qobylandy batyr» jyrynda:
«Aı astynda aspanǵa
Qurdy baqan qaqtyryp,
Altyn teńge attyryp,
Jambyny atyp túsirgen
Qurtqany sulý sol alar»... – delingen.
Osy oraıda, myna ózderińiz kórip otyrǵan (sýrettegi) jamby pishini jaǵynan taıtuıaq tobyna jatsa, materıaly qara kúmis kórinedi. Bul qazirgi tańda jeke tulǵanyń qolynda saqtaýly tur. Jambynyń bederindegi jazýǵa úńilsek, jádiger mánji-qytaı bıligi kezeńinde 1853 jyly kúzdiń sońǵy aıynda (qarasha) Shanshı atty ustahanada jasalǵany jaıly málimet bádizdelipti. Salmaǵy 50 lan delinipti. Bir lan qazirgi salmaq ólshem birligimen eseptegende, shamamen 37,5 gramm. Iаǵnı osy jyldary (HVII ǵasyrdyń ortasy) erkek qoıdyń quny 3-5 lan, iri qara 7-10 lan, túıe 10-12 lan bolǵany týraly málimet bar (D.Gongor «Qobda qalasynyń qysqasha tarıhy», Ulanbatyr: 1964. 153-bet).
