Qazirgi tańda Afrıkaǵa eń aldymen, turaqtylyq pen yntymaqtastyqty ustaný, damytý kerek. Efıopııa eliniń memleketaralyq yntymaqtastyqty qalyptastyrý, damytýdaǵy áleýeti qandaı? Kezinde Erıterııa elimen arada jasalǵan beıbit kórshilik týraly kelisimsharttyń áli kúnge saqtalmaı, oryndalmaı kele jatqany belgili. Basqa da birqatar el arasynda daý-janjaldar, kıkiljińder jıi oryn alyp turady. Bul máselelerdi álbette ózara beıbit dıalog, kelisim arqyly sheshýge bolatyn edi. Biraq biz qaqtyǵystarǵa jol berip aldyq, áli de sol «ádetten» arylmaı kelemiz.
Sýdan eli táýelsizdikke jetý jolynda biraz qan tókti, túrli tóńkeris boldy. Toǵyz aıdan astam ýaqytqa sozylǵan soǵys búginde aıaqtalǵan syńaıly. 2019 jylǵy kóterilisten keıin 26 jyl el bılegen prezıdent Omar ál-Bashır taǵynan tústi. Sodan soń demokratııalyq úlgidegi úkimet qurýǵa talpynys jasaldy. Biraq bul qadam sátsiz aıaqtaldy. Qarýly Kúshter general Abdel Fattah ál-Býrhanǵa, al jedel áreket etý Kúshteri qyzmetkerleri general Mohamed Hamdan Dagaloǵa moıyn usynyp, el ekige jarylyp otyr.
Bizde bul jóninde Iemen eliniń tájirıbesi bar. Toǵyz jyl Iemen halqy soǵys, qaqtyǵystan azap shekti. Buǵan eshkim aralasqan joq. Iemende bolǵan jaǵdaı Sýdanda da qaıtalanýy múmkin.
Bizdiń Premer-mınıstr Abıı Ahmed Alı araaǵaıyndyq rólin atqaryp, soǵystyń jyldam aıaqtalýyna septigin tıgizdi. Qazirde jekelegen aýmaqtarda irili-usaqty daý-janjaldar áli de bolsa jalǵasyp keldi. Efıopııanyń resmı ustanymy – el azamattarynyń demokratııa, órkenıet talaptaryna moıyn usynýyna, damýdyń osy satysyna kóshýlerine múddeli. Sýdandyqtardyń óz problemalaryn ózderi sheshýine barynsha múmkindik jasaıdy. Sýdanda beıbitshilik ornatýǵa, el ómirin demokratııalandyrýǵa barlyq halyqaralyq qaýymdastyq múshesi, onyń ishinde búkil Afrıka elderi, Arab lıgasy da ynta tanytyp otyr.
Endigi bir másele – geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty Qytaı Halyq Respýblıkasy tarapynan Afrıka elderine tartylyp jatqan ınvestısııalar. Qytaı ınvestorlary qazir de qurlyqtyń kóptegen elinde jemisti eńbek etip jatyr. Atap aıtqanda, Nıgerııa, Senegal, Tanzanııa, Kenııa, Ońtústik Afrıka, t.b. elderde ekonomıkanyń barlyq derlik salasy boıynsha Qytaı eliniń qatysýy anyq baıqalady. Afrıka qurlyǵynyń ereksheligine baǵyttalǵan, ózara teń qarym-qatynas, múddelestik turǵysynda júrgizilip jatqan jumystar: jol tóseý, turǵyn úı, áleýmettik mekemeler salý, ishki ınfraqurylym, bir sózben aıtqanda, ekonomıkanyń barlyq sektoryn qamtıdy. Jumystardy Qytaı kompanııalary qarjylandyryp otyr.
Bizdiń naryq kez kelgen elge ashyq. Tenderler ashyq júrgiziledi. Búginde Qytaımen qosa, Úndistan, Túrkııa, Japonııa, birqatar Eýropa eli – Ispanııa, Portýgalııanyń qurylys kompanııalary da jumys istep jatyr.
Osy forýmǵa 10 kásipker keldi. Olar qaı salaǵa qarjy salýǵa bolady, Qazaqstan Efıopııa úshin ne bere alady – osy baǵytta ózara paıdaly, áriptestik áńgimeler júrgizedi, seriktestik qarym-qatynastar ornatady dep senemin. Bizdiń elde taý-ken, óndiris salasy, paıdaly qazbalarǵa barlaý júrgizý, tabý isi, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy – ashyq naryq alańy.
Klımattyń ózgerýi álemdik degradasııaǵa alyp kele jatqany belgili. Jer tozyp, sý resýrstary azaıyp jatyr. Biz – aýyl sharýashylyǵymen tikeleı baılanysty elmiz. Sondyqtan «Jasyl el» baǵdarlamasyn qyzý qolǵa alyp jatyrmyz. Jańartylǵan energııa, jel, kún energııasyn, qatty otyndardy tıimdi paıdalaný, orman aýmaǵyn keńeıtý sharalaryn júıeli jalǵastyramyz.
Afrıka – memleket emes, úlken qurlyq, ol jerde 55 memleket ornalasqan, árqaısysynyń ózindik ereksheligi, aıyrmashylyǵy bar. Al olardy ortaqtastyratyn basty belgi – bir-birine degen janashyrlyǵy, yntymaǵy.
Mýlatý TEShOME,
Efıopııanyń eks-prezıdenti
