Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Bizdiń túsinigimizde ádilettilik degenimiz – zańnyń ústemdigi, ádil báseke jáne jalpyǵa teń múmkindik. Bul – salamatty qoǵamnyń suranysy. Memleket basshysy osy suranystarǵa jaýap berý baǵytynda júıeli saıasat ustanyp otyrǵanyn atap ótken jón.
Munyń bári «ádiletti Memleket – ádiletti ekonomıka – ádiletti qoǵam» úshtaǵanynan kórinis taýyp otyr. Osylaısha, Prezıdent ádilettilik qaǵıdasyn qoǵamnyń barlyq salasyna berik kiriktirýdi kózdep otyr. Bul – asa aýqymdy, qoǵamdyq qoldaý men kúsh-jiger jumyldyrýdy qajet etetin mindet. Az ýaqyt ishinde eńserile qalatyn jumys, ornaı qalatyn jumaq emes. Degenmen Prezıdenttiń bul baǵdaryna degen qoǵamdyq kelisim joǵary deńgeıde ekenin eskerý mańyzdy. Bul – bastalǵan jaqsy bastamanyń turaqty, keshendi júrýine negizgi sebep pen kómek.
Zań ústemdigi – memlekettiliktiń eń mańyzdy sharty. Az ǵana toptan taıpaǵa, odan eńseli elge aınalýda zańǵa jappaı moıynsyný sheshýshi mánge ıe bolǵany tarıhtan málim. Ony qoldanýdaǵy ala-qulalyq memlekettiń negizin shaıqaltyp, elge degen senimdi, onyń bolashaǵyna degen úmitti óshiretini sózsiz. Sondyqtan Prezıdentimiz saıası reformalar arqyly memleket pen memlekettik ınstıtýttarǵa degen senimdi qaıtarý jolynda aýqymdy jumystar júrgizip keledi.
Ekonomıkany damytý úshin ádil básekeniń qanshalyqty mańyzdy ekeni túsinikti. Memleket basshysynyń olıgopolııamen kúres, azdaǵan topqa artyqshylyq berýden bas tartý, ekonomıkadaǵy memlekettiń úlesin azaıtý, salyq jáne tekseris moratorııi saıasaty ekonomıkamyzdy qıyn kezde demep tur.
Áleýmettik saıasat jalpyǵa teń múmkindik berý, muqtaj jandardy jan-jaqty qoldaý baǵdaryn berik ustanyp otyr. Kóptegen jyl boıy biz Ata zańymyzda jazylǵan «áleýmettik memleket» mindettemesin tolyqqandy oryndaı almaı keldik. Keıingi jyldary bul baǵytqa aıryqsha nazar aýdarylyp otyr.
Nátıjesinde, saıasat jalpydan jalqyǵa kóshti. Iаǵnı áleýmettik kómek árbir adamnyń jeke ózine jáne oshaǵyna deıin jetti. Osynyń arqasynda kóptegen otbasynyń turmysy jaqsara túskeni málim.
Qýantatyny, qazirgi tańda jalpydan jalqyǵa saıasaty proaktıvti is-qımyldar formatyna kóship jatyr. Buǵan deıin áleýmettiń suranysyna ilese almaı júretin sheshimder endigi jerde aldyn ala qabyldanatyn deńgeıge jetti.
Oǵan Otbasynyń sıfrlyq kartasy múmkindik beredi. Iаǵnı memleket aqparattyq júıe arqyly azamatqa tıisti organdarǵa júginbeı-aq memlekettik qoldaýdyń qandaı da bir túrin alýdy ózi usynatyn bolady. Qazirdiń ózinde sıfrlyq kartada shamamen 6 mln otbasy jáne onyń 19 mln múshesi týraly derekter qamtylyp, «otbasy portreti» qalyptastyryldy.
Keıingi jyldary múgedektigi bar azamattarǵa qatysty qoldaýlardyń eselep artqanyn baıqamaý múmkin emes. Bul baǵyttaǵy zańnamalyq ózgerister tabandy júrgizilip keledi. Nátıjesinde, ol toptardyń da áleýmettený, memlekettik kómek alý múmkindigi molaıyp otyr. Osylaısha, «ádiletti Memleket – ádiletti ekonomıka – ádiletti qoǵam» qaǵıdasynyń oryndalý qarqyny kóz qýantady dep aıta alamyz. Bul baǵyttaǵy júıeli jumystar memleket pen halyqtyń áleýetin kóterýdiń tóte joly dep qabyldaımyz. Osy rette biz atalǵan baǵyttardaǵy saıasat baǵdaryna qatysty az-kem oı qosýdy maqsat etip otyrmyz.
Barlyq saıasattyń negizgi obektisi de, draıveri de – adam. Sondyqtan kez kelgen sheshim belgili bir sıfrlarǵa qol jetkizýdi kózdeýden buryn adamnyń qajettiligi men múddesin eskerýden týyndaǵany jón. Únemi sannyń artynda qalyp qoıa beretin jeke taǵdyr mańyzdy. Árbir saıasat adamnyń ózin damytýǵa jol ashqany abzal. Biz jıi aıtatyn adam kapıtaly osylaı nyǵaısa kerek.
Adam kapıtaly – údemeli damýdyń birden-bir tetigi, eselep paıda beretin faktor, oǵan salynǵan ınvestısııanyń qaıtarymy óndiristegi qaıtarymnan 3 ese kóp. Damý jaǵynan alǵa ketken elder ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan bastap ishki resýrstardyń 70% adam kapıtalyn damytýǵa jumsaı bastaǵanyn bilemiz. Birikken Ulttar Uıymynyń málimeti boıynsha AQSh, Fınlıandııa, Germanııa, Japonııa jáne Shveısarııa elderinde ulttyq baılyqtyń 80% adam kapıtaly esebinen jasalady. Salystyrsaq, Reseıde onyń úlesi 14% ǵana, qalǵan 72% tabıǵat resýrstaryn paıdalaný, 14% fızıkalyq óndiris esebinen jasalady eken.
BUU-nyń 2021-2022 jyldardaǵy adam damýy týraly sońǵy esebine sáıkes Qazaqstan adam damýy ındeksinde 191 eldiń ishinde 56-orynǵa ıe boldy. Búgingi tańda Qazaqstannyń ulttyq baılyǵy qurylymynda adamı kapıtal eń kóp úlesti alady, ıaǵnı 42%. Biraq bul kórsetkish áli de álemdik ortasha mánnen 20%-ǵa tómen. Sondyqtan halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý baǵytynda tyń tásilder izdeý ózekti bolyp otyr. Osy rette Prezıdentimiz bastamashy bolǵan jeke kásipkerlik bastamalardy yntalandyrý, memlekettiń ekonomıkaǵa shekten tys aralasýynan bas tartý, básekelestikti damytý, ıaǵnı bárine birdeı múmkindik berý, sondaı-aq ulttyq tabysty ádil bólý saıasatyn jalǵastyrýdyń mańyzy asa zor.
Áleýmettik saıasat adamı kapıtaldy damytýdan bólek elimizdiń demografııalyq ahýalyn únemi nazarda ustaýǵa jáne ony jaqsartýǵa mán bergeni mańyzdy. Bul rette áleýmettik saıasattyń negizgi qozǵaýshy kúshi jastar ekeni belgili. Aldaǵy onjyldyqtarda áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtýdy iske asyrý barysy jastardyń áleýmettený faktorlaryna tikeleı baılanysty.
Memleket basshysy jyl saıynǵy Joldaýynda jastarǵa erekshe kóńil bóledi. 2022 jylǵy 26 jeltoqsanda jastardyń jasyn 35 jasqa deıin ulǵaıtýdy kózdeıtin zańǵa qol qoıdy. Jastardyń jasyn ulǵaıtýǵa baılanysty olarǵa kórsetiletin memlekettik qoldaý kólemi de bir jarym esege artty. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine sáıkes 2023 jyldyń basyna 14-34 jas aralyǵyndaǵy jastar sany 5 726,0 myń adamdy qurady. Onyń ishinde 62,2% nemese 3,6 mln adam qalalyq, 37,8% nemese 2,2 mln adam aýyldyq jerlerde turady. Jas toptary boıynsha jastardyń eń kóp úlesi (26,8%) 14-18 jáne 30-34 jas toptaryna tıesili.
Kelesi onjyldyqta 2008 jyldan bastap týǵan urpaqtyń jastar sanatyna enýi esebinen jas býynnyń sany turaqty ósetin bolady. Mundaı jaǵdaı áleýmettik-ekonomıkalyq qaterlerge, jumyspen qamtý máseleleriniń ýshyǵýyna alyp keledi. Demografııalyq ózgeris áserinen áleýmettik saıasatty qaıta zerdeleý, demografııalyq saıasattyń jańa modelderi kerek. Bundaı ózgeristerdi qazir damyǵan el dep atalatyn barlyq memleket jáne qarqyndy damyp jatqan ulttar da bastan ótkizgen. Mysaly, qarqyndy damyp bastaǵan Shyǵys jáne Ońtústik-shyǵys Azııa elderinde (Qytaı, Taıvan, Vetnam, Sıngapýr) alǵashqy kezeńderde jastar úlesi basym bolǵan.
Jyl saıyn 300 myńǵa jýyq jas býyn eńbek naryǵyna shyǵatyny belgili. Bul kórsetkish aldaǵy bes-on jyldyqta eki esege ósetin bolady. Eger memleket olardy jumyspen qamtamasyz ete almaǵan jaǵdaıda bul másele jastardy basqa elderge eńbek kóshi-qonyna qatysýǵa májbúr etedi. Sonymen qatar áleýmettik jaǵdaıdyń qıyndaýyna alyp kelýi múmkin.Sondyqtan qazirden bastap jastardy jumyspen qamtýdyń jańa tásilderi men tetikterin engizýge erekshe nazar aýdarǵan jón dep esepteımiz. Eńbekke qabiletti jastar úlesiniń boljaldy ósýi basqarý júıesinde eleýli áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası ózgeristerge ákep soǵatyny sózsiz. Sol sebepti quramy ulǵaıa túsetin áleýmettik toptyń suranysyn qanaǵattandyrý sheshýshi mánge ıe bolmaq.
Joǵaryda atalǵandaı, demografııalyq dúmpýler ishki kóshi-qon máselesin de ózektendire túsetini anyq. Osy oraıda elimizdegi ishki kóshi-qondy retteý jáne azamattardy yntalandyrý isine kóp nárse baılanysty.
Memleket basshysy óz Joldaýynda óńirler ekonomıkalyq jáne óndiristik mamandaný, ómir súrý deńgeıi, memlekettik qyzmetterdiń sapasy boıynsha erekshelenetinin eskerip, eldiń aýmaqtyq damýy tásilderin qaıta qurý qajettigin jáne óńirlik damýǵa jańa kózqaras ýrbanızasııa úderisin basqarýǵa, «kóshi-qon tolqyndarynyń» kezeńdiligin qamtamasyz etýge, iri qalalarda halyq sany men áleýmettik shıelenisti boldyrmaýǵa múmkindik beretindigin atap ótti.
Keıingi jyldary ishki kóshi-qon men halyqtyń turaqty ósý úrdisi baıqalady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha Qazaqstanda jyl saıyn mıllıonǵa jýyq adam ishki kóshi-qonǵa qatysady, onyń 55%-y óńirishilik, 45%-y óńiraralyq kóshi-qon. 2022 jylǵy derekter iri qalalardyń, birinshi kezekte Astana, Almaty, Shymkent qalalarynyń áli de negizgi kóshi-qon aǵyndaryn tartatynyn kórsetedi. Tıisinshe, iri qalalardyń ınfraqurylymy halyqtyń rettelmeıtin ishki kóshi-qon aǵynyna tótep bere almaı jatyr. Al qalǵan Almaty oblysynan basqa óńirlerde kóshi-qonnyń teris saldosy saqtalyp otyr. Eń aıqyn kórinis Túrkistan oblysynda baıqalady, onda 2022 jyly kóshi-qon saldosy – 16 206 adamdy qurady jáne halqy kóbinese Almaty, Astana qalalaryna jáne Almaty, Mańǵystaý oblystaryna ketip jatyr. Biraq mundaı kóshý úrdisine qaramastan, bir Túrkistan oblysynyń halyq sany soltústiktegi tórt oblystyń halqynyń sanyna jaqyndap, 2023 jyldyń 1 sáýirine 2 127,4 myń adamdy qurady.
BUU boljamy boıynsha Qazaqstandaǵy halyq sany 2050 jylǵa qaraı shamamen 23 mln-ǵa jetpek. Eger demografııalyq jáne kóshi-qon damýynyń qazirgi úrdisteri saqtalatyn bolsa, 2050 jylǵa qaraı eldiń ońtústik oblystarynda halyq sany 5,2 mıllıonǵa artyp, al soltústik oblystarda osy kezeńge qaraı shamamen 1 mıllıon turǵynǵa qysqarýy múmkin. Osylaısha, soltústik aımaqtardaǵy halyqtyń tyǵyzdyǵy ońtústikke qaraǵanda 4 ese tómen bolatyn jaǵdaı týyndaıdy. Eldiń damý bolashaǵy turǵysynan ishki kóshi-qonnyń qazirgi úrdisi qolaısyz. Halyqtyń basqa aımaqtardan baqylaýsyz ketý úrdisi aıasynda iri qalalar men jekelegen oblystardyń halyq sanynyń ósýi demografııalyq teńgerimsizdikti kúsheıtip otyr.
Bul másele, birinshiden, eldiń basqa aımaqtarymen salystyrǵanda týý kórsetkishiniń jáne halyqtyń eń joǵary tyǵyzdyǵymen, jer resýrstarynyń tapshylyǵymen, jumys kúshiniń jyl saıyn artýymen erekshelenetin eldiń ońtústik aımaqtaryn qamtıdy.
Ekinshiden, eldiń soltústik aımaqtaryndaǵy halyq tyǵyzdyǵynyń óte tómendigi, eńbekke qabiletti jastaǵy halyqtyń kóp ketýi, týý men ekonomıkalyq belsendiliktiń tómendeýine tán. Bul rette ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy Qazaqstannyń negizgi ónerkásip salalary soltústik jáne soltústik-shyǵys aımaqtarda ornalasqanyn eskergen jón.
Qazirgi ýaqytta kóshi-qon aǵyndarynda jasandy tartý ortalyqtary qalyptasyp jatyr. 2014 jyldan bastap jumys kúshi tapshy óńirlerge qonystandyrý baǵdarlamalary qoldanyla bastady. Atap aıtatyn bolsaq, «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa» – «Serpin-2050», 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy, 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy. Baǵdarlamalardyń maqsaty – óńirlerdegi demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartý, eńbek naryǵyndaǵy óńirlik dısproporsııa problemasyn sheshý. Osyǵan qaramastan, atalǵan qujattardy búgingi jáne bolashaqtaǵy úrdisterdi eskere otyryp, jetildirýdiń mańyzy zor. Sebebi atalǵan jaǵdaı, túptep kelgende áleýmettik saıasatty óńirler boıynsha birkelki júrgizýge edáýir kedergisin tıgizip, memlekettik apparat úshin aıtarlyqtaı synaqqa aınalýy múmkin.
Demografııalyq másele, turaqty demografııalyq úderister, ásirese Qazaqstannyń Eýrazııa ortalyǵynda ornalasýyn eskere otyryp, el qaýipsizdiginiń basty quramdas bóligi bolyp qala bermek. Bul shynaıylyq eshkimniń talasyn týdyrmasa kerek. Sondyqtan Qazaqstan úshin syrtqy jáne ishki kóshi-qon árqashan demografııalyq damýdyń negizgi máseleleriniń biri boldy. Prezıdent Jarlyǵymen 1997 jyly kóshi-qon jáne demografııalyq úderisterdi retteý maqsatynda Kóshi-qon jáne demografııa agenttigi quryldy, keıin agenttiktiń ókilettikteri on bir ret basqa memlekettik qurylymdarǵa berildi. Demografııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatynda Qazaqstanda kóptegen memlekettik baǵdarlama júzege asyrylǵany belgili.Degenmen demografııalyq saıasat salasyndaǵy normatıvtik-quqyqtyq bazany qalyptastyrý áreketterine qaramastan, Qazaqstanda demografııa úderisterin túsiný jaǵdaıy kemshin soǵyp turǵandaı. Ásirese bul úderisterdi zertteý máseleleri ózekti bolyp otyrǵan sekildi. Osyǵan baılanysty demografııalyq jáne kóshi-qon úderisterin tıimdi basqarý úshin mamandandyrylǵan ortalyq, demografııalyq zertteýler ınstıtýtyn qurý mańyzdy dep sanaımyz. Eldegi qabyldanatyn sheshimder, júzege asyrylatyn baǵdarlamalar, eń birinshi kezekte demografııalyq úrdisterdiń nátıjelerine negizdelýi kerek. Onsyz áleýmettik saıasattyń tıimdiligin qamtamasyz etý jáne atalǵan saıasatty Prezıdent belgilegen ádilettilik qaǵıdasy aıasynda júrgizý qıynǵa soqpaq.
Demografııalyq úderisterdi baqylaý jáne sonyń negizinde adamı kapıtaldyń damýyna jol ashatyndaı saıasat jasaqtaý – búginde úlken mindet. Mańyzdysy, atalǵan saıasattyń negizgi taǵany ádilettilik qaǵıdasy bolýǵa tıis. Memleket basshysynyń barlyq sala men deńgeıdegi basty talaby osy.
Qarap otyrsaq, ádilettilik, senim degen qarapaıym ǵana uǵymdar. Biraq bul uǵymdar memlekettiń damýynda sheshýshi mánge ıe. Jalpyǵa birdeı ádildik yqylym zamanda-aq Ál-Farabı babamyz ańsaǵan «qaıyrymdy qoǵam» men orta qalyptastyrady. Sonyń negizinde senim týyndaıdy. Ádilettilik pen senim azamattardyń óz Otanynda laıyqty ómir súrýine jáne ony birlesip damytýǵa degen motıvasııasyn kúsheıtedi. Barlyǵyna teń múmkindik pen áleýmettik lıft jasalǵanda ǵana ózge elden pana izdeıtin jandardyń qatary sıreıdi. Sondyqtan Prezıdent jarııa etken jáne oǵan qol jetkizý baǵytynda siz ben bizden tabandy áreketterdi talap etip otyrǵan áleýmettik ádildik dańǵaza uran, daýryqpa sóz emes, Qazaq memlekettiliginiń berekeli búgininiń, baıandy bolashaǵynyń negizi ekenin tereń uǵynǵanymyz jón.
Qyrymbek KО́ShERBAEV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri, saıası ǵylymdar doktory
