Pirimjar Naýryzbaev jeńiske sanaýly kún qalǵanda, naqtyraq aıtsaq, 1945 jyly 26 sáýir kúni Berlın túbinde qaza tapqan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy erligi úshin 499 otandasymyz Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan. Onyń 99-y qazaq. Osyǵan deıin ózbekter «ıelenip kelgen» general-maıor Sabyr Rahımov pen bólimshe komandıri Rasýl Esetovti batyrlarymyzdyń qataryna qosqanymyzǵa kóp bola qoıǵan joq. Demek batyrlarymyzǵa qatysty derekterdiń jańa málimettermen tolyǵýy zańdylyq.
Endi P.Naýryzbaevty Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynǵan qujattaǵy derekterge nazar aýdaraıyq. «1945 jyly 15 sáýirde Oder ózeni boıyndaǵy shaıqasta vzvod komandıri, joldas Naýryzbaev óz vzvodymen birinshi bolyp sý tosqaýylyn buzyp, batalonǵa jol ashty. 1945 jyly 16 sáýirde Lınıch qalasy úshin shaıqasta jaý eki qanattan qarsy shabýyl arqyly bizdiń jaıaý áskerdiń alǵa jyljýyna kedergi keltirdi. Kishi leıtenant Naýryzbaev aýyr artıllerııalyq atys astynda júrip, vzvodty 2 topqa bóldi. Haýmtı sý tosqaýylynan ótkende oǵan plasdarmdy basyp alý jáne ustaý mindeti júkteldi. Jaýynger tapsyrmany joǵary deńgeıde oryndady. Sodan keıin Pınvarder derevnıasy úshin bolǵan shaıqasta shegingen jaýdy joıý mindetin aldy. Naýryzbaevtyń vzvody júz shaqty fashısti joıdy.
4 avtokólik, tirkemesi bar 2 traktor jáne 200 myltyqty qolǵa túsirdi. Pvonendorf sý jelisin kesip ótý arqyly plasdarmdy basyp alyp, batalonǵa jol ashty. Men Pirimjan Naýryzbaevty Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynamyn. Polk komandıri Pınchýk». Al 1945 jylǵy 18 shildedegi «KSRO Qorǵanys Halyq Komıssarıaty Kadrlar Bas basqarmasynyń buıryǵynda» mynadaı derekter bar. «Kishi leıtenant Naýryzbaev Pirimjar Baımahanuly 33-atqyshtar dıvızııasynyń 82-atqyshtar polkiniń atqyshtar vzvodynyń komandıri. 1945 jyly 29 sáýirde soǵysta qaza tapty. Armııanyń Áskerı keńesi: «Úkimettiń joǵary nagradasyna – Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alýǵa laıyq» degen qorytyndy shyǵardy». Armııa áskerı keńesi batyrdy Keńes odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyq degen tujyrymmen №3 armııanyń aty ańyzǵa aınalǵan qolbasshysy, general-polkovnık Fedor Kýznesov qol qoıǵanyn aıta ketken jón. Onyń áskeri birinshi bolyp Reıhstagqa jetip, shabýyl jasap, Berlındi qorshaýǵa qatysqan. Demek P.Naýryzbaev basqarǵan vzvodtyń 30 jaýyngeri Reıhstagqa barar joldy ashqany, jeńildetkeni – Armııanyń Áskerı keńesi tarapynan moıyndalsa da tasada qalǵan shyndyq. Biraq P.Naýryzbaevqa batyr ataǵy berilmese de, buıyrǵany keńestik áskerı marapat – «Qyzyl Tý» ordeni boldy. Al Raqymjan Qoshqarbaev Reıhstagqa Jeńis týyn tikkeni úshin Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri bolǵany tarıhtan belgili.
Bizge joǵaryda keltirilgen qujattardyń kóshirmesin usynǵan otandyq ınjınırıngtik kompanııanyń Berlındegi ókildiginiń basshysy Andreı Mendeev Armııa áskerı keńesiniń qazaq jaýyngerine bul ataqty berýge ne úshin qarsy bolǵany týraly málimetterdi kezdestirmepti.
«Soǵys kezinde mundaı qujattardyń túpnusqalary joǵalyp ketýi de múmkin. Biraq Naýryzbaevty batyr ataǵyna usynǵan usynys Armııanyń joǵary keńesiniń Bas shtabynda talqyǵa túskeni anyq. Bul qujattardyń bári RF arhıvterinde saqtalyp tur. Eger sol qujattarmen tanyssaq, qarsy toptyń qandaı dálelderdi alǵa tartyp, kedergi bolǵanyn bilemiz. Ádildikti qalpyna keltirýge artynda qalǵan týystary ǵana emes, memleket basshylary da múddeli bolýy kerek», deıdi Andreı Mendeev.
Berlınde Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń sońynda qaza tapqan keńes jaýyngerleri jerlengen birneshe memorıaldyq zırat bar. Qaza bolǵan keńes jaýyngerlerine arnalǵan osyndaı alǵashqy memorıal 1945 jyly 11 qarashada qıraǵan qalanyń ortalyǵynda, Reıhstag ǵımaratyna jaqyn aımaq– Tırgarten aýdanynda ashyldy. Soǵys tarıhynda sol atpen tanylǵan keshende Pirimjarmen birge qazaqstandyq jaýynger Qyrymbaevtyń da esimi Berlınge kirgen batyrlardyń biri retinde altyn áriptermen qashalyp jazylǵan. Andreı Mendeevtiń aıtýynsha, Germanııada soǵys tarıhyn zertteýshiler Tırgarten memorıalynda 2500 sarbaz jerlengen degen pikir basym. Biraq keıbir derekte onyń baýyrlastar zıraty emes, tek keshen ekeni aıtylady. Alaıda munda keıipkerimizdiń aty jazylǵanymen, súıegi Berlınniń ońtústik-shyǵys shetindegi jeke áskerı zıratynda jerlengen.
«Pirimjar 1945 jyly 29 sáýirde qaza bolypty. Al men 1965 jyly 29 sáýirde dúnıege keldim. Áýel basta osy sáıkestik nazarymdy aýdardy, keıin basyna kelip, rýhymen syrlasatyn boldym. Internetten izdegenimde ol týraly eshqandaı málimet tappadym. 19 jasynda vzvod komandıri bolǵan, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan batyr týraly otandastarymyzdyń bilmeýi múmkin emes dep zıratta jerlengen jaýyngerlerdiń kartotekasymen tanysyp, aty-jóniniń Naýryzbaev Pirimjan emes, Naýrsbaev Prısıjar bolyp qate jazylǵanyn anyqtadym. 2016 jyldan beri Berlındegi Jeńis kúnin merekeleýge qatysyp kelemin. Bul merekege qazaqstandyqtar kóp qatysady. Biraq Naýryzbaev týraly biletinderdi kezdestirmedim. Keıin Facebook jelisinde «Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta habarsyz ketken Qazaqstan jaýyngerlerin izdestirý» tobyn taýyp, Aqmaral Sholaqovamen baılanysqa shyqtym. Tırgarten monýmentinde onyń esiminiń «Naýrýzbaev I.V» dep kórsetilgeni izdeýdi qıyndatyp jiberdi. Keıin monýmentte esimi kórsetilgen Naýryzbaevtyń zırattaǵy Naýryzbaevpen bir adam ekenin monýmenttiń kartotekasy arqyly anyqtadyq. Tırgarten óte qysqa merzimde asyǵys soǵylǵan. Qyzylorda jaǵynda turatyn jaqyn týystary tabyldy. Germanııadaǵy elshiligimiz Tırgarten monýmenti men zıratyndaǵy Naýryzbaevtyń aty-jóniniń durys jazylýyn eskerse, batyrdyń zıratyn baqylaýǵa alsa degen tilek bar», deıdi A.Mındeev.
Onyń aıtýynsha, batyrǵa qatysty úzik-úzik derekterden onyń 19 jasta úzilgen batyrlyq bolmysy aıqyndalyp keledi. Joǵaryda aıtyp ótken KSRO Qorǵanys halyq komıssarıaty Kadrlar bas basqarmasynda saqtalǵan qujatta «Kishi leıtenant Naýryzbaev Pirimjar Baımahanuly. Ulty qazaq. 1925 jyly týǵan. Meken jaıy Qyzylorda oblysy, Jańa Qazaly stansasy, Kommýnıst kóshesi, 33-úı. Ákesi Naýryzbaev Baımahan. Áleýmettik jaǵdaıy – kolhozshy. 1940 jyldan komsomol múshesi. Almatydaǵy Shet tilder ınstıtýtynda 1 jyl, Tashkenttegi jaıaý ásker ýchılıshesinde oqyǵan», degen málimetter keltirilgen. «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qurbandaryn eske túsirýge mol qarjy bólinse de, naǵyz batyrlar eskerýsiz qalǵany belgili. Pirimjar Naýryzbaevqa týǵan jeri Qazalyda eskertkish qoıylyp, ózi oqyǵan mektepke esimi berilýi kerek. Tym bolmasa ózi oqyǵan Almaty Shet tilder ınstıtýtynyń Estelik kitabyna esimi ense deımin», deıdi A.Mendeev.
A.Mendeev bizben áńgimesinde Pirimjar Naýryzbaev sol týraly kitap, óleń jazyp, fılm túsirýge laıyqty batyr, týǵan jerine janqııarlyqpen berilgen naǵyz halyq qaharmany ekenin aıtyp ótti. «Mundaı fılmder popýlızmnen joǵary turýy kerek. Pirimjardyń boıyndaǵy namys pen batyrlyqty qalyptastyrǵan otbasylyq faktorlar da aıtylýy kerek. Bizdiń mundaı batyrlardy umytyp ketýge, eskerýsiz qaldyrýǵa quqyǵymyz joq», deıdi ol.
Kishi leıtenant P.Naýryzbaevtyń Berlındegi zıraty qaraýsyz emes, aty-jóni altynmen ádiptelip jazylǵan Batyrlar memorıalyna júzdegen adam kelip, rýhyna taǵzym etedi. A.Mendeevtiń aıtýynsha, orden-medal alyp úlgermegen, jıyrma jasqa da tolmaǵan vzvod komandıri P.Naýryzbaevqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilsin degen sheshimniń ózi soǵys tarıhynda óte sırek kezdesetin jaǵdaı eken. «Pirimjar Naýryzbaev týraly derekterdi týǵan eli, týǵan jeriniń bilmeýi ókinishti», deıdi A.Mendeev.
Biz Andreıdiń kómegimen P.Naýryzbaevtyń Qyzylordanyń Qazalysynda turatyn nemere qaryndasy Sáýle Naýryzbaevanyń deregin taptyq. Sáýle – kenje inisiniń qyzy, batyrdyń anasynyń kózin kórgen. «Ájemizdiń aıtýy boıynsha Pirimjar kókemiz 1945 jyldyń 2 mamyrynda qaza boldy dep keldik. Es bilgeli sol kúni úıde Quran oqylatyn. 29 sáýir kúni qaza bolǵanyn Andreıden bildik. Atam Baımahan men ájem Kúlbaharam 1917 jyly úılenipti. Atam 1976 jyly, ájem 1984 jyly qaıtys boldy», dep eske alady Sáýle.
Sáýle Naýryzbaeva osydan biraz buryn Qazalynyń áskerı komıssarıatynyń ókilderine habarlasyp, kókeleri týraly aıtyp berýin ótinipti. Tipti sol kezde bir kóshege batyrdyń esimin berýge ýáde berilgen. Biraq Jeńis kúni ótken soń, onyń bári umyt qalǵan. «Kókemizge qatysty málimetterdi jańǵyrtyp, týǵan jerinde eskertkish ashýǵa qolymyz qysqa. О́zi oqyǵan mektepke atyn berý, 1 jyl oqyǵan, áskerge shaqyrylǵan Almatydaǵy Shet tilderi ınstıtýtyna (qazir Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne Álem tilderi ýnıversıteti) eskertkish taqta qoıý úshin kóp qarajat kerek. Andreı bizben áńgimesinde qujattyń durys toltyrylmaýynan kókemizge batyr ataǵy berilmeı qalǵanyn aıtqan bolatyn. Eger ol ras bolsa, batyr ataǵyn qazir de berýge kedergi joq. Eger tereńirek zerttelse, biraz qujattyń tabylatynyna senimim mol. Jatqan jeri belgili bolsa da, basyna bara almaı júrmiz. Dúnıege kelgen, ómirden ótken kúnderi rýhyna baǵyshtap Quran oqytýdan basqa qoldan keler qaıyr joq», deıdi batyrdyń nemere qaryndasy.
ALMATY
