Jaıyq Bekturov - qazaq ádebıetiniń zııaly qaıratkerleriniń biri, qazaqtyń ulttyq ádebıetiniń keregesin kóterip, shańyraǵyna ýyq shanyshqan jazýshy, aqyn, jýrnalıst, aýdarmashy, daryndy zertteýshi. Jasynan qazaqtyń ulttyq folkloryna sýsyndap, odan keıin Abaı men Maǵjannyń, Shákárim, Sábıt, Isalardyń óleńderin jattap ósken. Bes jasynda aýyl moldasynan saýatyn ashsa, zaman kúrt ózgerip, keńes úkimeti qurylǵannan keıin aýylda ashylǵan jańa mektepke oqýǵa túsedi. Keıin Atbasardaǵy Halyq aǵartý komıssarıatynyń 2 jyldyq muǵalimder kýrsyn oqyp shyǵady.
Eńbek joly 1930-1931 jyldary qazirgi Nura aýdanyndaǵy «Entýzıast» keńsharynda, kezinde Sáken ashqan mektepte muǵalim bolyp jumys isteýden bastalady. Bala Jaıyq ómirge erte aralasyp, keleshegin baǵdarlaı bilgen zerek bala edi. Alty jasynda ákesinen, toǵyz jasynda anasynan aıyryldy. 1929 jyly zobalań ashtyq bastalyp, taǵy bir úlken aýyrtpalyqqa kezigedi. Sonda da jarqyn bolashaǵyna degen úmitin úzbeı, bilimge qumar bolyp, izdengish qasıetinen tanbaıdy. 1932 jyly Almaty kommýnıstik ýnıversıtetinde oqyp, keıin 1937 jyly «Lenınshil jas», «Sosıalıstik Qazaqstan», 1939 jyly Jambyl oblystyq gazetterinde qyzmet etedi.
1939 jyly aıaq astynan soǵys bastalyp, 1942 jyly 105-shi ulttyq dıvızııaǵa shaqyrtý alady. Soǵysta júrip dıvızııalyq gazettiń redaktory bolady. Alaıda sol jyldyń 22 mamyrynda «halyq jaýy» degen jalamen tutqyndaldy. Oǵan «ultshyl» degen kiná taǵylyp, ólim jazasyna kesilgenderdiń kamerasynda jalǵyz qamap ustaıdy. Tergeýshiler qaıtken kúnde «qylmysyn» moıyndatý úshin tikesinen tik turǵan qalpynda kezek-kezek baqylaýǵa alyp, uıqtatpaı, birneshe táýlik boıy uıqydan qaljyratyp azaptaıdy. Aqyr sońynda oıdan qurastyrylǵan jasandy, jalǵan qujattar boıynsha KSRO NKVD-synyń aıryqsha Keńesiniń sheshimimen RSFSR Qylmystyq ister kodeksiniń 58-babymen 10 jylǵa sottap, soltústik teriskeı Oraldaǵy «Ivdellag» lagerine aıdap jiberedi. Lagerde jazýyn tastamaı, qaıyńnyń qabyǵyna, sement oraıtyn qatyrǵy qara qaǵazǵa, qolǵa túsken gazet-kitaptardyń qıyndylaryna jazyp júredi. Osylaısha sol kezeńderdiń tarıhı shyndyǵyn kórsetetin, qazaq ádebıetine qundy, derekti týyndy «Tańba» romany dúnıege kelgen edi.
1993 jylǵy 14 sáýirdegi «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańynyń negizinde Jaıyq Kágenuly Bekturov aqtalady. Bes jyldan keıin aqtalyp shyqqanymen, kórgen zardaptarynyń nátıjesinde densaýlyǵy óte qıyn jaǵdaıda bolyp, II-shi toptaǵy múgedek bolyp elge oralady. J.Bekturov D.Defonyń «Robınzon Krýzo», A.Chapygınniń «Stepan Razın» romandaryn, L.Panteleevtiń áńgimeler jınaǵyn, D.Lvovıch, Sh.Petefı, G.Serebrıakova, Iа.Gashek shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdaryp, «Túngi saryn», «Júrekte qalǵan bir beıne», «Sovettik qaraǵandy», «Jol joralǵysy» týyndylaryn jazdy. G.Potanın, Sh.Ýálıhanov, Y.Altynsarın, Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynuly, Á.Marǵulan syndy basqa da alash zııalylary týraly estelikter, ádebı portretter jınaǵyn jasap, orasan zor eńbek qaldyrdy. Búginde qalamgerdiń jeke murasy muraǵat qoryna alynǵan.
Tumar QAIRATQYZY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti
