Ult sapasyn kemeldendirý jolynda

Ulttyń rýhanı quthanasy

Prezıdent memlekettik nyshandardy jetildirý, ultymyzdyń tarıhı sana-sezimin jańǵyrtý, mádenı muramyzdy jan-jaqty dáripteý, óskeleń urpaqty tárbıeleý, memlekettik saıasatta taldaý, saraptama jasaý, aqparat saıasatynyń tıimdiligin arttyrý, kreatıvti ındýstrııa jáne shekaralas aımaqtardy damytý joldaryn jiktep, naqty baǵyttaryn aıqyndap berdi. Tuǵyrly tulǵalarymyz máńgilik turaq tapqan tórt qaqpaly Túrkistan shaharynyń tarıhı mańyzyna toqtaldy.

«Túrkistan ǵasyrlar boıy qazaq hal­qy­nyń mańyzdy saıası ortalyǵy bolyp keldi. Qazaq memleketiniń bas qalasy re­tinde tarıhqa altyn árippen jazyldy», deı kele, qasıetti shahar bolashaqta da osy mártebeli mıssııasyn atqara beretinin jetkizdi.

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń or­taly­ǵy kóshirilgen bes jyl ishinde Túr­kistan qalasynyń shyn máninde túrki áleminiń rýhanı-mádenı astanasy retinde qarqyndy damyp kele jatqanyna kýámiz. Uly dala eli ortalyǵy, Iаsaýı murajaıy, Túrkistan kitaphanasy, áýendi fontan, shyǵys monshasy, amfıteatr, áýejaı, avtovokzal, sport mektebi, neke saraıy jáne basqa sáýlet óneriniń biregeı týyndylary halyqtyń kózaıymyna aınaldy. Qazaqtyń birligi men tutastyǵyn tanytýda kóne Túrkistannyń múmkindikteri áli de kóp.

Memleket basshysynyń otanshyldyq qasıetterdi boıǵa sińirý, daryndy jastardy qoldaý, ulttyq qundylyqtardy dáripteý paıymdary – kúndelikti ómirde oryndalýy mindetti is-áreketter. Qo­ǵamdyq etıka qalyptastyrý, jas ur­paqty adaldyqqa tárbıeleý ulttyq ıde­o­­­logııanyń ajyramas bóligi retinde bir sátte esimizden shyqpaýǵa tıis. Ult us­tazy Ahmet Baıtur­synuly «Jastardyń oqý-tárbıe jumysy túzelmeı, jurt isi túzelmeıdi» deıdi. Mahat­ma Gandıdiń «Álemdi ózgertkiń kelse, aldymen ózińnen basta» degen sózi de bú­ginde ózekti. Sonymen qatar XIV ǵasyr­dyń sońynda salynǵan Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine ulttyq mádenı-tarıhı eskertkish már­tebesin berý, «Iаsaýıtaný» ǵylymı or­talyǵyn nemese ınstıtýtyn qurý usy­nystary da óte quptarlyq.

Qasym-Jomart Toqaev «Ideologııa jumysyndaǵy basty baǵyttyń biri – kitap basyp shyǵarý isi» ekenine de mańyz berip, táýlik boıy jumys isteıtin Prezıdent kitaphanasyn ashý armanymen bólisti. Memleket basshysy mysalǵa keltirgen Ankaradaǵy Ulttyq kitaphana 2015 jyly salynǵan. 24 saǵat úzdiksiz jumys isteıtin ǵımarat 125 000 sharshy metr aýmaqty alyp jatyr. Kitaphana qorynda 2 360 000 baspa kitap, 2 033 103-ǵa jýyq jýrnal bar. Sonymen qatar 69 derekqordyń ishinde 750 000 elektrondyq kitap, 120 000-ǵa jýyq elektrondyq jýrnal men 240 000 000 maqala saqtalǵan. 2017 jyldyń 3 maýsymynda qabyldanǵan qararǵa baılanysty Túrkııada jarııalanǵan árbir kitaptyń bir úlgisi kitaphanaǵa tapsyrylady. Keshende aspanasty kitaphana, sırek qorlar, balalar kitaphanasy, merzimdi basylymdar bólmesi, zertteý kitaphanasy, oqý zaldary, jastar kitaphanasy, aýdıo jáne beınejazba bólimderimen qosa, basqa da arnaıy maqsattaǵy kabınetter men zaldar bar. Ǵımarat ishinde jú­rýdi qoljetimdi etý úshin 23 lıft iske qosylǵan. Onyń altaýy panoramalyq. Sonymen qatar Túrkııa Prezıdentteriniń kitaptary jáne 16 býyn Túrik ımperııa­syna qatysty eńbekter saqtalyp tur. Sondaı-aq jastar kitaphanasy, balalar kitaphanasy, demalys oryndary, ınternet bólmesi jáne tamaq­tanatyn oryndarmen qamtamasyz etilgen.

Memleket basshysynyń armany oryndalyp, elimizde biregeı kitaphana boı kóterip jatsa, Qazaqstan Prezıdentiniń ulttyq kitaphanasy zııaly ulttyń, Jańa Qazaqstan jastarynyń tyń beınesin qalyptastyrary sózsiz. Osy kitaphana ishinde kórnekti zııaly qaýym, memleket, qoǵam qaıratkerleriniń kóshbasshylyq, sheberlik dáristeri ótip, shyǵarmalary janr-janrǵa bólinip taldanyp jatsa...

Bir ókinishtisi, bizde mundaı jumystar kóp jaǵdaıda seksııa jumystary retinde ǵana qarastyrylady. Onda da álemdik klassıkterdiń shyǵarmasyn búge-shigesine deıin jiliktep beretin kitapqumarlar men bilikti synshylar sany kóp emes. Oqyrmandardyń oı bólisetin ortasy jáne kitapqumar jastardyń bilimin paı­daǵa asyratyn qurylymdar joq. Jańa qalyptasyp kele jatqan ádebıet, óner synshylaryna arnalǵan jumys oryndary qarastyrylmaǵan. Alysqa barmaı-aq kórshi Reseıden alatyn jaqsy úlgimiz bar. Joǵary oqý oryndarynda tanymal jazýshylar, ádebıettanýshylar, pýblısıster, ádebı synshylar jyl on eki aı sabaq beredi. Ýnıversıtetten bólek, túr­li mádenıet oryndarynda oqyrman su­ranysymen jańa shyqqan kitaptar men klassık jazýshylardyń shyǵarmashylyq qoltańbasyna taldaý jasaıdy. Ádebı ómirdiń ótkeni men keleshegine kóz jiberip, qazirgi kezeń turǵysynan baǵa beredi.

Ol az deseńiz, ıýtýb jelisinde ashyp qoıǵan jeke kanaldary bar. Efır arqyly myńdaǵan tutynýshynyń suraǵyna jaýap berip, syn janrynda saraptamalyq suhbat uıymdastyrady. Sol arqyly jas­tardy kitap oqý isine tárbıelep, kórkem ádebıettiń zerttelýine, zamanǵa saı damýyna, jas synshylar shoǵyrynyń tanylýyna zor úles qosyp keledi. Osy baǵytta bilimin jetildiremin degen jastar úıde otyryp-aq ınternet ar­qy­ly kóp nársege qol jetkize alady. Qazaqstan jazýshy­lary da zaman suranysynan qalmaı, óz múm­­kindikterin jan-jaqty júzege asyrǵany durys.

Keıde qolymyz qalt etip býkınıstik nemese iri kitap dúkenderine bas suqqa­nymyzda, jastardyń kóptep kitap satyp alyp jatqanyn baıqaımyz. Memleket qoldaý jasasa, olardyń arasynan qazaq ádebıeti men álem ádebıetin jetik meń­gergen, sóz ónerin saýatty zerdelep be­re­tin zamanaýı biliktegi jazýshylar men ádebı synshylardyń sýyrylyp shy­ǵa­ryna senemin. Prezıdent arma­nynd­aǵy kitaphana kóp uzamaı boı kóterip, dú­nıeniń tórt buryshynan suranysqa ıe klassıkter shaqyrylyp, oǵan jastar japa tarmaǵaı baryp jatsa, naǵyz zııaly ult ordasyna, qundylyqtar quthanasyna aınalar edi.

Ýnıversıtette saraptaý-taldaý ortalyǵy bolýy mańyzdy

Qasym-Jomart Kemeluly «Memle­ket­tik saıasatta taldaý, saraptama jasaý qyz­­meti sapaly júrgizilýge tıis» ekenin es­ke saldy. Qordalanǵan máselelerdi jan-jaqty zertteýler negizinde sheshý qa­jettigine basymdyq berdi. Saraptaý-taldaý ortalyqtary jelisin jasaqtap, keshendi baǵdarlama ázirleýdi usyndy. «Saraptama ortalyqtary elimiz egemendik kezeńinde júrip ótken joldyń ár baǵytyn zertteýge tıis. Kemshilikterdiń sebep-saldaryn anyqtaý qajet. Úkimet jańa jospar jasaǵanda osy faktorlar eskerilýi kerek. Ǵylym men zertteýge negizdelgen saıasat tabysty bolady», dep atap ótti.

Osy rette memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyrý úshin áleýmettik zertteý júrgizip, usynymdar daıarlaýǵa Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ ǵalymdarynyń áleýeti jetkilikti ekenin aıtqym keledi. О́ıtkeni qaraly Qańtar oqıǵasynan keıin oryn alǵan oqıǵaǵa ǵylymı turǵyda taldaý jasap, sebebin anyqtaý maqsatynda ýnıversıtette jedel sarapshy-ǵalym­dar toby qurylǵan bolatyn. Fakýl­tetter fokýs-toptarǵa bólinip, sarap­ta­malyq baǵalaýlar, psıhologııalyq zert­teýler, qoǵamdyq saýalnamalar uıym­dastyrdy. Ideologııalyq sıpat­taǵy is-sharalar ótkizýdiń tehnolo­gııa­lary, áleýmettik-tárbıe jumystaryn tıimdi uıymdastyrýdyń ádistemelik nusqaýlary men algorıtmderi qurasty­ryldy. Zertteý baǵyttary ulttyq qaýi­p­­­­­sizdik, geosaıası jaǵdaı, saıası má­denıet, saıası psıhologııa, ekonomıka, qu­­qyqtyq qamtamasyz etý, áleýmettik saıa­sat, din jáne ekstremızm, etnosaralyq qaty­nastar salalaryn qamtydy. Sondaı-aq Qazaqstannyń halyqaralyq ımıdji, Qazaqstan monoqala­laryndaǵy eńbek narazylyqtary, daǵda­rys­tyq jáne daǵdarysqa qarsy kommý­nıkasııa josparlary saralandy. Qoıyl­ǵan mindetterdi iske asyrý úshin bedeldi ǵalymdar, akademıkter, oqytýshy-profes­sorlar quramy men ǵylymı zertteý ınstı­týt­tary men tıisti qurylymdar jumyl­dyryldy. Ýnıversıtettiń «Farabi Media» ıýtýb kanalynda 50-den astam «Oıtalqy», «Mozgovoı shtýrm» saraptamalyq baǵdar­lamasy túsirilip, 200-ge jýyq ǵalym-sarapshy ózekti máselelerdiń astaryna úńildi, shyǵý jolyn qarastyrdy. Qa­zir­gi ýaqytta zertteýshilerimiz elimiz­diń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵam­dyq-saıası damýy boıynsha taldaý júrgizip, múddeli memlekettik qurylym­darǵa, ártúrli deńgeıdegi arnaıy qyzmet oryndaryna keshendi sheshimder men naqty usynystar daıyndap úlgerdi.

Sondyqtan Prezıdent júktegen altynshy baǵyt QazUÝ ǵalymdarynyń aldaǵy ýaqytta da áleýmettik izdenisteri men jańa múmkindikterin jandandyrýǵa serpin bermek. О́ıtkeni «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy óz mıs­sııa­syn atqarý úshin JOO janyn­daǵy túrli áleýmettik zertteý ıns­tıtýt­tary men aqyl-oı ortalyqtarynyń usy­nymdary asa mańyzdy.

Qoldanbaly áleýmettik zertteýler aýqymdy, ádisteri qansha keń, báse­kege qabiletti bolsa, soǵurlym sapaly, senimdi nátıjege qol jetkizýge bolady. Kez kelgen qaýiptiń saldarymen emes, sebebimen kúresýge múmkindik beredi.

Bizdiń oıymyzsha, ǵylym men zertteý­ge negizdelgen saraptaý-taldaý qyzmetin tıimdi júrgizetin myqty ortalyqtar jeli­sin ýnıversıtetterde de qurý ońtaıly bolmaq. О́ıtkeni memlekettik tapsyryspen jasalatyn zertteýler bıýdjet esebinen qarjylandyrylǵanymen, olar­dyń bazasy qoljetimdi emes. Oryn­daýshylardy ǵylymı orta tanymaıdy jáne kásibı biliktiligi kóp jaǵdaıda kúmán týdyrady. Nátıjesinde, qandaı eńbekter shyǵarylyp, qaıda taralyp jatqany belgisiz. Ǵylymı saraptaý-taldaý ortalyqtaryn ýnıversıtet bazasynda ashý sheteldik tájirıbede de bar. Barlyq memlekettegi saraptamalyq zertteý ortalyqtary joǵary oqý oryn­da­ry­nyń negizinde jumys isteıdi. Bilim berý baǵdarlamalary ǵylymı-saraptama­lyq qabiletti shyńdaıtyn daǵdy­lar men bilikterge baǵyttalǵan. О́z keze­gin­de Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-daǵy «Ekologııalyq qaýipsizdik jáne tabıǵat­ty paıdalaný», «Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý problemalary boıynsha zertteýler», «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy tehnologııalar», «Qazaqstannyń ınnovasııalyq damýyn quqyqtyq qamta­masyz etý» ǵylymı zertteý ınstıtýttary jáne «Áleýmettanýlyq zertteýler men áleýmettik ınjınırıng ortalyǵy», «Dintanýlyq zertteýler jáne ekspertıza ortalyǵy», «Saıası zertteýlerdiń aqparattyq ortalyǵy», «Psıhologııalyq tehnologııa jáne ınnovasııa ortalyǵy», «Genderlik bilim ǵylymı zertteý orta­ly­ǵy» jáne basqa qoǵamdyq zertteý ortalyqtary sapaly ári suranysqa ıe ıntellektýaldy ónim usynýǵa daıyn.

Qazirgi sátte mádenı mura, urpaq tár­­bıesi jáne ulttyq qundylyqtar, ot­ba­syndaǵy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý, qazaqstandyq qoǵamnyń áleý­mettik qurylymyndaǵy ózgerister jáne teńsizdik máselesi boıynsha zertteý­ler júrgizilip jatyr. Qoǵamyndaǵy kıkiljiń, faktorlar men táýekelder, dinı ahýal, qoǵam men tulǵanyń psıho­logııalyq sa­laýatty taqyryptary qosa qam­tyldy.

Kópshiliktiń basym bóligi dástúrli aqparat kózderine qaraǵanda, áleýmettik jelilerdegi habarlamalarǵa kóp senetini baıqalady. Sondyqtan áleýmettik jeliler men messendjerlerde ekstremıstik materıal­dardyń taralýyn anyqtaý boıyn­­­sha jumysty kúsheıtý qajet. Sony­men qatar memlekettik qyzmetke ornalasý, áskerı jáne quqyq qorǵaý organdaryna oqýǵa túsý kezinde dinı saýat negizderin bilýge testileý engizý kerek. Bul shara halyqtyń jalpy sana-sezimi men dinı saýatyn arttyrady. Otandyq dinı bilimi bar kásibı kadrlardy, atap aıtqanda, qazaq, orys, arab tilderin meńgergen, sondaı-aq jamaǵatpen jumys isteı alatyn, saraptamalyq jumysty jetkilikti deńgeıde meńgergen ıslamtanýshylar men teologterdi daıyndaý kún tártibinde tur.

Jeke tulǵalardan, tirkelmegen dinı bir­lestikterden dinı bilim alýǵa zań ar­qyly tyıym salý da mańyzdy. Bul shara jastardy destrýktıvti dinı ıdeolo­gııalardyń yqpalynan saqtap, dinniń jáne dinı bilimniń damýyna jol ashady. Jastarmen jumys isteıtin áleýmettik-pedagogıkalyq mamandardy maqsatty daıarlaýdy qolǵa alý oryndy bolmaq. Qoǵamnyń ál-aýqatyn jáne psıhıkalyq densaýlyǵyn zertteý boıynsha áleýmettik-psıhologııalyq zertteýler júrgizýdi úılestirý, júıeleý jáne retteý úshin mem­le­kettik jáne ulttyq ǵylymı mekemeler – Psıhologııa ǵylymı zertteý ınstıtýty jáne Áleýmettaný ǵylymı zertteý ınstıtýtyn qurýdyń da qajettiligi bar.

Bilim «Abaı iliminen» bastalady

Memleket basshysy «Men memlekettik tildi damytýǵa basa mán berip otyrmyn. Qazaq tilin qoldaný aıasy barlyq salada keńeıip jatyr. Qazir tilimiz damymaı jatyr dep alańdaýǵa eshbir negiz joq. Bolashaqta memlekettik tildiń tuǵyryn nyǵaıta túsý úshin basqa da mańyzdy sharalar qabyldaımyz», dep, tilimizdi damyta túsý úshin naqty is-áreketke kóshýdiń jón-jobasyn kórsetti.

Bul turǵyda Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń A.Baıtursynuly atyndaǵy Qazaq til bilimi kafedrasynda, joǵary oqý ornyna deıingi bilim berý fakýltetinde Sheteldikterdiń tildik jáne jalpy bilim berý daıyndyǵy kafedrasynda qazaq tiliniń grammatıkasy men praktıkalyq kýrsy oqytylady. Sondaı-aq jaratylys­taný fakýltetterinde sońǵy eki jyldan beri til ǵylymynyń leksıkologııa bólimi pán retinde bólek engizildi. Sonymen qatar jalpy ýnıversıtet boıynsha «Abaı ilimin» negizgi pán retinde oqytý eki jyldan beri jolǵa qoıyldy. Bıyldan bastap qazaq tilin deńgeılep oqytý júıesi bekitildi. Jaratylystaný jáne gýmanıtarlyq ǵylym salalary boıynsha jyl saıyn «Qazaq ýnıversıteti» baspasynan QazUÝ ǵalymdary Ǵylymı keńestiń sheshimimen qazaq tilinde oqýlyqtar men oqý quraldaryn shyǵaryp otyr. Máselen, bir ǵana IT mamandyqtary boıynsha qazaq tilinde 100-ge jýyq eńbek jaryq kórdi. Ýnıversıtet memlekettik tildi damytýdy júıeli jalǵastyra beredi.

Ulttyq quryltaıda qarastyrylǵan máseleler men Prezıdent bergen tapsyrmalar boıynsha ýnıversıtette jumys jospary qurylyp, júzege asyrý joldary talqylandy. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti bul baǵytta óz múmkindigin tolyǵymen paıdalanady. О́ıtkeni ulttyń jańa sapasyn qalyptastyryp, Qazaq eliniń adal azamattary retinde ádiletti Qazaqstandy birge qurý – ortaq mindetimiz.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma
tóraǵasy – rektor