Tarıh jáne memlekettilik bastaýy

Mysaly, kóshpeli halyqtar memle­ketteriniń tirshilik kózine aınalǵan kásibi (mal sharýashylyǵy) otyryqshy halyqtar memleketteriniń tirshilik kózine aınalǵan kásibine qaraǵanda kóp terrıtorııa­ny qajet etedi. О́tken ǵasyrdyń basynda de­mografııalyq faktormen qatar osy faktini qazaq zııalylary jańadan qurylǵan keńes úkimetiniń basshylyǵy aldynda ǵyly­mı turǵydan negizdep, Qazaq ólkesi men avtonomııalyq respýblıkasynyń qa­ramaǵynda ulan-ǵaıyr jerdi saqtap qalýǵa qol jetkizdi. 1920-1925 jyldary qazaqtardyń astanasy Orynbor qalasy boldy. Keńes úkimetiniń Orynbordy qazaq astanasy bolyp bekitilýine kelisim berýi taza tarıhı jáne demografııalyq faktorlarmen anyqtalǵan bolatyn.

Qazaqtyń, jalpy túrki halyqtarynyń ata-babalary ejelgi zamannan beri memleket pen keńistiktiń bir-birinen ajyramas uǵymdar ekendigin bilgen. Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 200 jyldyń basynda Móde táńirqut ǵun taıpalaryn biriktirip qýat jınaı bastaıdy. Kórshi memlekettiń elshileri táńirquttan minip júrgen sáı­gúligin jáne taǵy basqa qundylyqtardy syılaýdy suraıdy. Módeniń keńesshileri kórshi eldiń suraǵandaryn bermeýdi usynady. Móde «Kórshilerden solardy aıaımyz ba?» dep suraǵandaryn beredi. Kórshi memlekettiń elshileri kelesi joly Módeden eki eldiń arasynda jatqan taqyr jerdi suraıdy. Keńesshileri taqyr jerde sharýashylyq júrgizý qolaısyz degen syltaýmen kórshi elge suraǵan jerdi berýge bolatynan aıtady. Móde: «Jer mem­lekettiń negizi, ony qalaısha berýge bolady?» dep jerdi kórshi memleketke berýge keńes jasaǵandardy jazalaıdy. Tarıhı derekterde keltirilgen osy oqıǵa túrki kóshpelileriniń memleket jáne keńistik, terrıtorııa jáne memlekettilik týraly uǵymdarynyń ejelgi zamanda-aq qalyptasqanyn dáleldeıdi. Qazaq­tyń jáne túrki halyqtarynyń tarıhynda keıbir memleketter sekildi jerdi basqa memleketke satý nemese syılyqqa berý sekildi faktilerdiń oryn alýy múlde kezdespeıdi. Onyń sebebi «jerdiń» túrki halyqtarynyń, qazaq halqynyń túsi­niginde «memleket» uǵymymen tikeleı baı­lanysty bolǵandyǵynda.

Ǵalymdar ulttyń, qoǵamnyń belgili bir keńistikte saıası turǵydan uıymda­syp, ony durys paıdalana bilip, keńistikti baqylap, memleketti basqarý ónerin geosaıasat nemese geostrategııa dep ataıdy.

Bul rette qazaq memlekettiligi dástú­rin sıpattaǵanda onyń geostrategııalyq tájirıbesine mán bergen oryndy. Qa­zaq eliniń geostrategııalyq tájirıbesi Qazaq handyǵynyń nemese Qazaqstan Respýblıkasynyń qurylý ýaqytynan emes, qazaq ultyn jáne kóptegen basqa túrki halyqtarynyń negizin quraǵan ejelgi rý-taıpalar birlestiginiń tarıhynan bastaý alady. Túrki rý-taıpalary­nyń memlekettilik dástúriniń yqpaly kór­­shi memleketter men halyqtarǵa tıip otyrdy. Mysaly, kórshi Reseı mem­le­ketiniń memlekettilik dástúrin qaras­tyr­­saq, memleketti basqarýǵa tikeleı qa­­tysy bar «dengı», «kazna», «kaznacheı», «tıýrma», «tamojnıa» jáne basqa ter­mınderdiń túrki tilinen engeni orys mem­lekettiliginiń qalyptasýy men da­mýy­­nyń qaı ýaqytta bastalyp, qandaı ortada júrgeni týraly anyq aqparat beredi. Altyn Orda memleketi ydyrap, ózbekter ózbek, qazaqtar qazaq atanyp bólinip shyqqanda qaraýsyz qalǵan orys ultynyń ókilderinen de qazaqtar (kazaktar) bólinip shyǵa bastaıdy. Kazaktardyń áskerı-áleýmettik qurylymyn anyqtaýda qoldanylatyn «ataman», «ertaýl», «esaýyl», «harýnjıı» jáne basqa termınder sol kezdegi memlekettilik dástúrdiń ahýaly týraly mándi málimetter beredi.

Geostrategııalyq tájirıbe burynǵy zamannan beri qalyptasa bastaǵan. Bul tájirıbeniń alǵashqy kórinisine ıdeologııa men ekonomıkalyq baqylaý ornatý, ejelgi soǵys jáne saıasat júrgizý ónerlerin jatqyzýǵa bolady. Bulardyń sońǵysy ǵylym men tehnıkanyń damýy­na qaramastan, óziniń ejelgi zamannan beri kele jatqan mazmuny men ádisinen aıyrylǵan joq.

Bizdiń zamanymyzdan burynǵy VIII-III ǵasyrdan ejelgi Qytaıda «geosaıasat» pen «geostrategııa» negizderi boıynsha kóp derekter saqtalǵan. Osy kezeń aralyǵynda «aspan asty» ımperııasy bytyrańqy jaǵdaıda bolyp, bir-birimen jáne basqa da eldermen soǵysqan edi. Soǵys óneri boıyn­sha jazylǵan «Sýn-szy» jáne «Ý-szy» (Soǵys zańdary) traktattary memleketti basqarýdyń birqatar joldaryn kórsetedi.

Sýn-szy memleket úshin uly isterdi belgilep, onyń negizine bes qubylysty jatqyzady. Birinshisi – jol, ekinshisi – aspan, úshinshisi – jer, tórtinshisi – qolbasshy, besinshisi – zań.

Jol – memleket basshysynyń oıy men halyq oıynyń birdeı bolýy­na qol jetkizý, halyqtyń memleket bas­shy­­symen birge bolýy, halyqtyń úreı men kúdik degendi bilmeýi ekendigin ne­giz­deıdi. Osydan Sýn-szynyń el men mem­leket basshysy arasyndaǵy oı men maq­sat birliginiń mańyzdylyǵyn aıtý arqyly birinshi orynǵa ıdeologııalyq faktordy shyǵarǵanyn baıqaımyz. Bul tek soǵys jaǵdaıyndaǵy birlik degendi bildirmeıdi, sonymen qatar memlekettiń kúndelikti ómirindegi, belgili bir maqsatqa jetýdegi eń basty qajettilik degendi bildiredi. El men memleket basshysynyń oı tutastyǵy, onyń memleket ómirinde alatyn mańyzdy orny jaıynda túrki qaǵandarynyń ósıetterinen de kóp nárseni bilýge bolady. Kúltegin jyrlarynda túrki bıleýshileri óz halqyna, osyǵan oraı kelesi sózderdi ósıet etý arqyly oı men maqsat bytyrańqylyǵynan saqtandyrdy: «Ashtyqta toqtyqty túsinbeısiń, Bir toısań ashtyqty túsinbeısiń. Sonyń úshin aldandyń, Qaǵanyńnyń tilin almadyń» jáne «Sońyndaǵy inileri qaǵan bolǵan, Uldary da qaǵan boldy. Sońyndaǵy inisi aǵasyndaı bolmady, Uldary ákesindeı bolmady».

VIII ǵasyrda ıdeologııalyq jáne demo­gra­fııa­lyq faktor Ortalyq Azııadaǵy Kók túrkiterdiń saıası ómirine yqpal ja­sap otyrdy. Kók túrkiteriniń bıleýshisi Bilge qaǵan óziniń ordasyn dýalmen qor­shap, Býdda men Laoszyǵa ǵıbadathana tur­ǵyzyp, otyryqshylyqqa kóshý nıetin Qy­taıda ósip, bilim alǵan keńesshisi Tony­kókke bildirgen edi. Tonykók: «Túrki eli Qytaı halqynyń júzden bir bóli­gine de teńespeıdi: bizdiń olarǵa qarsy tó­tep berýimizdiń negizi ań aýlap, mal ba­ǵýymyzda. Kóshpeli ómir súrip, únemi soǵys ónerine jattyǵýymyzda. Kúshti kezimizde soǵysyp, álsiz shaǵymyzda kóship-qo­nyp júremiz. Sonymen qatar Býdda men Laoszynyń oqýlary adamdy jaýynger etpeı, sezimshil, bos qylady», dep aqyl aıtqan. Osy úzindiden biz túrkilerdiń ıdeologııalyq jáne demografııalyq faktory jaǵdaılarynyń qala turǵyzýǵa jáne ómir qundylyqtaryn ózgertýge múmkin­dik bermegenin baıqaımyz. Shynynda da, eger túrkiter qala turǵyzyp, otyryqshy ómir­ge kóship, Býdda men Laoszyǵa tabynǵan­da olar mıllıondaǵan qytaılyqtar­­dyń arasynda joǵalyp keter edi. Bul ret­te túrkiterdiń tarıhı muragerleriniń ­biri Qazaqstan jaǵdaıy erekshe boldy.

Ǵylym men tehnıkanyń damýyna oraı el men jerdi qorǵaýdyń ádis-tásilderi, negizgi joldary ózgerdi. Qazaqstan táýel­sizdik jarııalady. El astanasynyń sol­tústikke kóshirilip, jańa qalanyń salynýynda úlken geosaıası maqsat jatty. Ol maqsattyń máni buryn geosaıası keńis­tikte oryn alǵan ózgeristerdiń barysyn toqtatyp, Qazaqstan memlekettigin nyǵaıtý, Qazaqstan halqynyń ońtústik pen soltústiktegi demografııa arasalmaǵyn retteýdi qamtamasyz etý edi. Astanany eldiń soltústigine kóshirý tek qazaq mem­leketiniń tuǵyryn tereńdetip qoımaı, sonymen qatar túrki-musylman áleminiń ómir keńistigin keńeıtýge baǵyttalǵan mańyzdy sharalardyń biri boldy.

Tarıhı turǵydan alǵanda túrki halyq­tarynyń, olardyń ishinde qazaq hal­qynyń týǵan besigi men áýelgi ordasy – Altaı óńiri. Altaı óńiriniń eko­no­mıkalyq, mádenı-áleýmettik, geo­stra­tegııalyq áleýetin arttyrýdyń ma­ńyzy zor ekeni anyq. Bul rette Túrki mem­le­ket­teri uıymynyń turaqty bas ordasy (headquarter) men astanasyn elimizdiń shekaralas aımaǵynda – Altaı óńirinde ornatyp, turǵyzýdy túrki-musylman elderine usyný strategııalyq mańyzy bar irgeli isterge ulasady dep boljaýǵa bolady.

Soǵys óneri týraly ejelgi traktat­tar ıdeologııalyq faktordan basqa geo­grafııalyq, ekonomıkalyq jáne saıasat júrgizý máselelerin qamtydy.

Memleket qurylymy men geosaıasatta mańyzdy oryn alatyn ekonomıkalyq faktorǵa baılanysty Sýn-szy: «Eger sende myń jeńil jáne myń aýyr arba, júz myń ásker bolsa jáne eger azyqty myń shaqyrymǵa aparý qajet bolsa, onda ishki jáne syrtqy shyǵyn kúnine myń altyndy quraıdy. Soǵys kezinde memleket azyqty alysqa tasıtyndyqtan kedeı­lenedi. Azyqty alysqa tasý qa­jet bolǵanda halyq kedeılenedi. Ásker­ge jaqyn ornalasqandar qymbat sata­dy, al olar qymbatqa satqan soń, ha­lyq­­­tyń qarjysy azaıady, qarjysy azaı­­ǵanda mindetkerlikterdi (zańǵa ba­ǵyn­dyrý/baǵyný) atqarý qıyn», – dep, eko­nomıkalyq faktor men memleketti bas­qarý arasyndaǵy tikeleı baıla­nys­ty kórsetedi. Ol soǵysty paıda tabý úshin kúres dep qarastyrady: «Paıda tabý degenimiz – jeńis», dep «Jaqsy­nyń jaq­sysy – júz ret soǵysyp, júz ret jeńý emes, jaqsynyń jaqsysy – bóten áskerdi soǵyspaı-aq jeńý. Sondyqtan eń jaqsy soǵys – aldymen jaýdyń oı aı­la­syn talqandaý, sodan keıin onyń odaq­­tastaryn, keıin áskerlerin tal­qandaý», dep jalǵastyrady. Ejelgi­ler­diń osy sózderinen biz olardyń óz qarsy­las­ta­rynyń oı aılasyn, sanasyn (ıdeologııasyn) joıý, ekonomıkalyq baqy­laý ornatý arqyly soǵyspaı-aq kózdegen maq­satqa jetýge bolatynyn bilgenderin ańǵaramyz.

Osyǵan oraı memlekettiń baıly­­­ǵyn, ekonomıkalyq qýatyn arttyrý úshin Sýn-szy: soǵysty júrgizý tártibi boıyn­sha eń jaqsysy – jaýdyń memleketin talqandamaı saqtap qalý kerektigin ja­zady. Sondyqtan Sýn-szy: «Soǵys – ­jaýdy aldaý joly», dep paıymdaıdy.

Ekonomıkalyq faktordyń memleket ómirinde alatyn sheshýshi orny ja­ıynda ǵundar men kóne túrkiterdiń tarıhynan anyq kórýge bolady. Túrki basshylary ózderiniń ósıetterinde bul jaǵdaılarǵa kóp kóńil bóldi. Orhon es­kertkishteriniń mátinindegi: «Altyndy, kúmisti, daqyldy, jibekti sonshama sheksiz berip jatqan tabǵash halqynyń sózi tátti, buıymy asyl edi. (Olar) tátti sóz, asyl qazynasyn berip, jyraqtaǵy halyqty ózine sonsha jaqyndatar edi… Tátti sóz, asyl dúnıesine aldanyp Túrki halqy, qyryldyń, joıyldyń», degen sózder osyny kýálandyrady.

B.z.b. 160 jyly ǵundardyń táńirquty Laoshan-Gııýı Qytaımen jaqyndasyp, olardan kóp jibek pen t.b. zattardy alyp otyrǵan bolatyn. Osyǵan baılanysty onyń keńesshisi Úki (Iýe): «Ǵundardyń sany Qytaıdyń bir aımaǵynda turatyn halyqtyń sanymen teńese almaıdy, biraq olardyń qýaty kıim men tamaǵynyń ereksheliginde jáne olardyń osy zattar boıynsha Qytaıǵa táýeldi, kiriptar emestiginde. Al qazir, Táńirqut, sen dás­túrdi ózgertip jatyrsyń jáne qytaı­dyń zattaryna qyzyǵasyń. Eger Qytaı, óz zattarynyń onnan bir bóligin ǵana qoldanatyn bolsa, onda sońǵy ǵunǵa deıin Han áýletiniń jaǵyna óter edi» dep ekonomıkalyq táýeldiliktiń saıası táýeldilik qaýpin, memlekettik opat qaýpin týdyratynyn eskertip: «Qytaıdan jibek jáne qaǵaz matalardy alǵan soń, sheńgeldiń arasymen júgirip, olardan jasalǵan kıimderdiń jún men bylǵarydan jasalǵan kıimge jetpeıtinin kórsetińder. Qytaıdan azyq alǵanda olardy jemeńder, onyń ornyna irimshik pen sútti qalaıtyndaryńdy kórsetińder» deı otyryp, qazirgi til­men aıtqanda proteksıonıstik sharalardy qoldanýǵa shaqyrdy.

Ejelgi jáne Orta ǵasyrlardaǵy mem­le­ketterdiń tarıhynan ekonomıkalyq stra­tegııa men geografııalyq faktor ara­syndaǵy baılanystardy ajyratýǵa bolady.

Keńistikti, memleketti basqarýda ma­ńyz­dy oryn alatyn faktor – saıasat nemese saıası lıderdiń qyzmeti týraly da ejelgi jáne orta zamandaǵy tarıhı derekterde mol maǵlumattar saqtalǵan. Saıasat júrgizý, saıası lıderdiń qyzmeti memleket qurylymyndaǵy fýnksııalardy retteýde, fýnksııalardyń ishki jáne ózara turaqtylyǵyn ornatýda úlken ról atqarady. Saıasat jaýdyń oı-aılasyn boljap bilýge, olarǵa tosqaýyl qoıa alýǵa múmkindik beredi ári úlken sheberlikti talap etedi.

Saıası sheberliktiń bir kórinisine kelesi oqıǵany jatqyzýǵa bolady. B.z.b. 200 jyly Móde bastaǵan ǵundar kúsheıip, qy­taı ımperatory Gaý-dı olardan jeńile ber­gen soń, keńesshilerinen ǵundardy qa­laı joıýdyń amalyn suraıdy. Sonda Gaý-dıge keńesshisi: «El ishi endi ǵana ornyqty. Osyndaı jaǵdaıda ǵundardy qarýly kúshpen baǵyndyrý tym qıyn… Aldııar, meniń aqylymdy alyp, patshaıymnan týǵan úlken hanshany mol jasaýmen Búdúnge áıeldikke uzatyńyz. Búdún tiri júrse, kúıeý balańyz retinde ózińizdi syılar edi, ólse, ornyna jıenińiz táńirqut (shanıýı) bolyp taǵaıyndalar edi. Jıenniń naǵashy atasymen úzeńgi qaǵysqany qaıda bar? Sóıtip, ǵundardy soǵyssyz baǵyndyra alar edińiz…», dep aqyl berdi. Ejelgi Qytaı memleketin­degi turaqsyzdyq qarsylastaryn kúshpen jeńýge múmkindik bermegen soń, saıası aıla, ádister iske qosyla bastady.

Orta ǵasyrlardaǵy orys knıazderiniń biri Aleksandr Nevskıı Altyn Orda bıleýshilerimen týysqandyq qatynas ornatý arqyly orystarǵa qaýip tóndir­gen shvedter men nemisterdi oısyrata jeńip otyrdy. Al jańa kezeńdegi Ger­man ımperııasynyń kansleri Otto fon Bıs­mark óziniń estelikterinde joǵaryda keltirilgen jol boıynsha Anglııanyń Prýssııa, al keıinirek German saıasatyna tıgizip kelgen yqpalyn bylaısha sıpattady: «Soǵys qımyldaryn júrgizýdegi qandaı da bir ózgerister lebi ádette korol­dan emes, bas shtabtan nemese jo­ǵarǵy qolbasshy kronprınsten shy­ǵatyn. Bul toptardyń, adamı turǵydan alǵanda olardyń dos keıpine bólengende, aǵylshyn yqpalyna túskendigi túsinikti: kronprınsessa, Moltkeniń marqum áıeli, bas shtab bastyǵynyń áıeli jáne bas shtabtaǵy odan keıingi eń bedeldi ofıser fon Gotbergtiń áıeli – barlyǵy aǵyl­shyndar edi». Saıasattaǵy osy tásildiń talaı ımperııalardyń kúırep, paıda bolýyna túrtki bolǵany belgili.

Sın dáýirine deıingi tarıhı-áde­bı shyǵarmaǵa jatatyn «Go ıýı» (Patsha­lyq­­tar sózi) jazbalarynda qyz uzatý jáne kelin túsirý máselesine úlken saıa­sı mán berilgenin ańǵarýǵa bolady. Chjoý patshalyǵynyń sózderinde: «Neke qııý – opatqa nemese baqytqa ákeletin bas­paldaqtar. Olar arqyly kóterilgen kezde paıda úıge ákelinse baqytqa qol jetedi, eger paıdany basqalar kórse, ol opatqa ákeledi», delingen.

Konfýsıı boıynsha saıasat óneriniń negizgi jaǵdaıy mynada: «Kórshi eldermen dostyqty isterdegi adaldyqqa negizdep, qoldaý kerek, alys eldermen adaldyqty sózben bildirý qajet», boldy.

Memleketti basqarýdyń (geostrate­gııanyń) alǵashqy teorııasy men prak­tıkasy ejelgi Qytaıda «szýn hen» (b.z.b. IV-III ǵ.) mektebiniń yqpalymen qalyptasty dep atap ótken oryndy. Osy mekteptiń aty geosaıası odaqtyń eki tú­rine oraı shyqqan dep joramaldaýǵa bolady: «szýn» – tik odaq, demek ońtústik pen soltústik arasynda ornalasqan han­dyqtardyń odaǵy; «hen» – kólbeý (kól­deneń), demek shyǵys pen batys arasynda ornalasqan handyqtardyń odaǵy. Bul mekteptiń maqsaty bıleýshilerge syrtqy saıasat boıynsha keńesshilerdi, sarapshylardy daıyndaýǵa baǵyttaldy. Osy mekteptiń túlekterin alǵashqy geosaıasatshylar dep aıtsaq, qatelespeımiz.

«Szýn hen» mektebiniń nusqaýlary «tik» jáne «kólbeý» odaqtardy jasaýdyń teorııalyq negizin saldy, al fılosof Han Feıszy (b.z.b. 223j. qaıtys bolǵan) bul odaqtarǵa sıpattama berdi: «Szýn» odaǵy kóptegen kishigirim handyqtardy biriktirip, úlken bir handyqqa soqqy be­rýge baǵyttalady, al «hen» odaǵy úl­ken, kúshti bir handyqqa qyzmet jasap, kóp­tegen álsiz handyqtarǵa soqqy berýge baǵyttalady», degen. Qazirgi kezdegi álem­dik saıası-ekonomıkalyq keńistikte osyndaı odaqtardyń joq emestigin teriske shyǵara almaımyz.

Saıasat tıisti geosaıası taldaý jasaly­nyp, sheshim qabyldanǵan soń, belgili bir geostrategııany júzege asyrýǵa ba­ǵyt­talady. Sondyqtan saıasat neme­se onyń «erekshe» kórinisi – soǵys óneri – geo­stra­tegııanyń, sonymen qatar geosaıa­sattyń quramdas bóligine, olardyń quralyna jatady.

Qazaqstan – kúlli túrki halyqtary­nyń qasıetti qara shańyraǵy. Qa­zaqtyń saıyn dalasynan álemniń ár túk­pirine taraǵan túrki tektes taıpalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń ta­rıhı úrdisterine eleýli úles qosty.

Memlekettilik ólshemi – «keńistik» pen «ýaqyt» – turǵysynan alǵanda qa­zirgi túrki memleketteri men memle­ket ishindegi qurylymdardyń ahýalyn, byty­rańqylyǵyn HVI-HVII ǵasyrlardaǵy German memleketteriniń jaǵdaıymen uqsatýǵa bolady. Kórsetilgen kezeńde German memleketteriniń sany kóp bolatyn. Germandyqtardyń ózderi «aspanda qansha juldyz bolsa, jerde sonsha german memleketteri bar» deıtin. Sonymen qatar german halyqtarynyń sóılegen tilderi de bir-birine anyq túsinikti bolǵan joq. Bremen nemisteriniń tilin Badenniń nemisi túsine bermeıtin. Vestfalııadaǵy nemisterdiń tilin Saksonııanyń nemis­teri túsinbeıtin. Germanııanyń saıası by­tyrańqylyǵy til bytyrańqylyǵymen ýshyǵa túsken bolatyn. Osyndaı jaǵdaı german memleketterindegi bilimdi, kózi ashyq adamdardyń, ǵalymdardyń kókeıin tespeı qoımady. Sol ýaqytta German memleketterinde qyryqqa jýyq ýnıversıtetter qyzmet jasaıtyn. Mysaly, sol kezderde Fransııa, Gollandııa men Anglııada bir-eki ýnıversıtet qana bolatyn. German ýnıversıtetteriniń ǵalymdary german halyqtaryn biriktirý maqsatymen jınalyp, sol ýaqytta ortaq ádebı nemis tilin qalyptastyrdy. Bastapqy kezde ádebı nemis tili qalalardaǵy ýnıversıtetterde oqytyldy. Qala turǵyndary birte-birte ádebı nemis tilinde sóıleı bastady. Feodaldyq qatynastar ydyrap, qalalardyń kúsheıýine baılanys­ty ǵalymdar qurastyrǵan ádebı nemis tili ortaq german halqynyń tiline aınaldy. Osylaısha, HVI-HVII ǵasyrda german ǵalymdary, HIH ǵasyrdyń aıaǵynda O. fon Bısmarktyń basqarýymen German mem­leketteriniń túpkilikti birigýine qolaıly ahýal qalyptastyrdy.

Qazirgi tańda túrki memleketteriniń ortaq alfavıt pen ortaq til quras­ty­rýǵa baǵyttalǵan áreketteri túrki halyq­tarynyń sana seziminiń jańa deńgeıge kóterilgenin, memlekettilik dástúriniń tereńde jatqanyn dáleldeıdi.

Mine, osylaısha, memlekettilik dás­­túriniń mańyzdy kórsetkishi sanalatyn túrki ha­lyqtarynyń keń keńis­tikterdi baqylaý tarıhy men «ıdeo­logııalyq» tarıhy ózektiligin joǵalt­paı, qazirgi ýaqytta­ǵy halyqaralyq saıa­sı ómirde de kóriniste­rin taýyp jatyr. Joǵaryda keltiril­gen Qazaq dalasynyń tarıhyn­daǵy fak­tiler memlekettilik tamy­rynyń te­reń­nen nár alyp otyrǵanyn dá­leldeıdi. Qazaq ultyn jáne kóptegen basqa túrki halyqtarynyń dińin quraǵan ejelgi rý-taıpalar birlestiginiń tarıhy – Eýrazııa keńistigindegi memleketter men memle­ket­tilik dástúriniń qaınar kózi.

Janǵalı DÁDEBAEV,

saıası ǵylymdar kandıdaty