Atadan qalǵan amanat

Álemge tanymal jazýshy, ǵalym Muhtar Áýezov: «Bizdiń qazaq – jer aty, taý atyn ámanda sol ortanyń syr-sıpatyna qaraı qoıa bilgen jurt. Qaıda, qandaı bir ólkege barsań da, jer, sý, japan dúzde kezdesetin kishkene bulaq ataýynyń ózinde qanshama mán-maǵyna, sheshilmegen qupııa syr jatady», deıdi. Ne jazsa da, aqyl-oı tuńǵıyǵynyń tere­ńi­nen arshyp alyp jazatyn danyshpan bul joly da taýyp-aq aıtqan.

Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly negizin qalaǵan qazaq til biliminiń qalyptasyp, damyǵanyna bir ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. О́zge túrkitildes elderge baryp-kelip júrgende baıqaǵanymyz: otandyq lıngvıstıka ǵylymy týysqan halyqtardyń kóbinen ozyp-aq tur. Áıtse de, san-salada damyǵan til biliminiń ult tarıhyna, shejiresine, rýhanııatyna, tipti kúndelikti turmys-tirshiligine óte jaqyny – onomastıka men onyń irgeli bóligi – toponımıka salasy kenjeleý damydy. Buǵan keshegi ker zaman, kereǵar saıasat kináli edi.

Imperııalyq Reseı men keńes odaǵynyń saıasaty ózderi astamshylyqpen buratana, túzem, «mádenıetten mesheý qalǵan» dep aıdar taqqan ult pen ulystardyń, olardyń ishinde tarıhyn tereńnen tartatyn ári Altyn Orda saltanat qurǵan zamanda Reseıdiń ózin 3 ǵasyr boıy tabanynda ustaǵan túrki halyqtarynyń ulttyq sanasyn serpiltetin eńbekterdiń jazylýyna túrli tosqaýyl qoıdy.

Dúnıe sózden turady. Bizdi qorshaǵan orta, jandy, jansyz tabıǵat – bári sózden quralǵan. Biz ata-baba tarıhy men amanatyn sózben uǵamyz. Tipti olardyń búgingi urpaq ashpaǵan áli talaı qupııalary sózben tańbalanyp, sózben jasyrynǵan. Babalardyń jan syryn izdegende men de únemi sózge júginemin. Bir ǵajaby, olar da men úshin tórt kitaptan turady.

Munyń alǵashqysy – VII-HIII ǵasyr­da­ dúnıege kelgen kóne túrki jazba eskertkishterinen súzip alynǵan 20 myńnan astam sóz ben sóz tirkesinen turatyn, 1968 jyly keńes odaǵynyń eń áıgili túrkologteri D.M.Nasılov, A.N.Kononov, E.R.Tenıshev, A.M.Sherbaktardyń bas­shy­­lyǵymen jaryq kórgen «Kónetúrki sózdigi» («Drevnetıýrkskıı slovar»). Bul – álem ǵalymdaryn áli kúnge deıin tań-tamasha etýmen kele jatqan ǵajaıyp eskertkish.

Ekinshisi – kórnekti túrkolog, pro­fes­sor E.V.Sevortıannyń basshylyǵymen daıyndalǵan 8 tomdyq «Túrki tilderi­niń etımologııalyq sózdigi» («Etımo­lo­gıcheskıı slovar tıýrkskıh ıazykov»). Bul da sol zamanda órkenıet kóshiniń aldyńǵy qatarynda turǵan túrki halyqtarynyń baǵa jetpes baılyǵy (salystyrý úshin: M.Fasmer qurastyrǵan «Orys tiliniń etımologııalyq sózdigi» 4 tom ǵana).

Úshinshisi – HI ǵasyrǵa deıingi arab, parsy, túrki ǵylymyndaǵy túrki halyq­tary­nyń tili men tarıhyna qatysty derek­terdiń ensıklopedııasy sanalatyn Mahmud Qashqarıdiń «Túrik tiliniń sóz­di­gi» («Dıýanı lýǵat at-túrk»). Bul da bú­ginge deıin ǵylymı qundylyǵyn joǵalt­paǵan biregeı ensıklopedııalyq eńbek.

Tórtinshisi – musylman álemi – «qyp­shaq», eýropalyqtar – «kýman», orys-sla­vıan qaýymy «poloves» dep ataǵan ba­balarymyzdan qalǵan mol mura jınaq­talǵan, professor Aleksandr Garkavestiń 2011 jyly basylǵan «Qypshaq sózdigi» («Kypchakskıı slovar») dep atalatyn
1 800 bettik kere qarys kitaby.

 Osy maqalada jıi júginetin tórt kitapqa arnalǵan qysqasha ekskýrstan keıin taqyryptyń qosymsha ataýynda meńzelgen toponımıkalyq paıymdaýǵa kósheıik.

Toponımıka – onomastıka ǵylymynyń úlken bir salasy. Ekeýi de ult tarıhy men sanasynyń qalyptasýyna aıryqsha áser etedi. Áýezovteı dananyń ózi jer-sý ataýlarynda «qanshama mán-maǵyna, sheshilmegen qupııa syr jatady» dep qadap turyp aıtýy osydan shyqqan.

Toponımıka – qanshalyqty ıntegral­dyq ǵylym bolsa da, eń aldymen, til bili­mine qatysty sala. Onda jekelegen sózderdiń maǵynasyn ashý ǵana emes, sóz jasaýdyń prınsıpteri men zańdylyǵyn anyqtaý da erekshe mańyzǵa ıe.

Qazirgi til biliminde til týystyǵyn anyq­taýda túbir sózderden turatyn seman­tıkalyq prınsıppen sózjasamdyq túzilim – grammatıkalyq qaǵıdatqa erekshe maǵyna beriledi. Bul – tarıhı-salystyrmaly til bilimi, ıaǵnı makro-komparatıvıstıkanyń zertteý nysany. Osy sala tilder týystyǵyn, bizdiń jaǵdaıda altaı tilder tobyndaǵy halyqtardyń arǵy-bergi tarıhyn, folkloryn, etnografııalyq erekshelikterin tereń bilýdi qajet etedi.

Túrki tilderi, shyǵý tegi ǵylymı pikir­talas týǵyzýmen kele jatqan saq-skıf, ǵun tilderin bylaı qoıǵanda, kónetúrkiden bergi kezeńniń ózinde úlken damý jolynan, grammatıkalyq túrlenýlerden ótti. Onyń kóne úlgilerinen kóz jazyp qaldyq. Biraq taba bilsek, sonyń bári ulttyq toponımıka men folklorda tunyp tur.

 Qazaq til biliminiń ishinde toponımıka­lyq zertteýlerge kóz jibersek, onyń bastaýynda Ǵ.Qońqashbaev, E.Qoıshybaev, A.Ábdirahmanov, T.Januzaqov sekildi aǵa býyn ǵalymdar turǵanyn baıqaımyz.

Bizdiń maqsat – bar qazaqtyń júregine jol tapqan «Almaty» degen bir ǵana ataýdyń etımologııalyq, to­po­nı­mı­kalyq maǵynasyn ashyp, se­man­tı­ka­lyq, grammatıkalyq turǵydan taldaý.

Kez kelgen ataý sózdiń qupııasy sol ataýdy týdyrǵan halyqtyń tarıhy, mádenıeti, ádebıeti men folklory turǵysynan salystyra taldaǵanda ǵana ashylady. Sóz syryn ashýdyń ekinshi tásili – onyń morfema-túbirin ózge tildermen, ásirese týys tildermen tilaralyq derıvat turǵysynan salystyra qaraý. Úshinshi ádis sózge taza lıngvıstıkalyq taldaý jasaý: toponegizge jalǵanatyn jurnaq, jalǵaý, ıaǵnı formant ataýly taldanyp, sóz jasaý, sóz týyndatý tásilderi talqyǵa túsedi. Sózdiń semantıkasyn ashýda onyń áýezdiligine, dybystardyń úndestigine de erekshe mán berilýge tıis.

Almatynyń irgesi qalanǵan kezden bastap 1921 jylǵa deıingi aralyqta ortaǵasyrlyq arab, parsy, qytaı, túrik, shaǵataı jáne qazaq tilderindegi birde-bir eńbekte «Alma-Ata» degen ataý múlde kezdespeıdi. «Alma-Ata» degen oıkonımdi tóńkeriske deıin Almatyda bolǵan, ony zerttegen, jalpy, osy taqyrypqa qalam tartqan orys ǵalymdary, saıahatshylary, tipti otarlyq apparat sheneýnikteriniń birde-bireýi qoldanbaǵan.

Sózimiz dáleldi bolýy úshin esimi tarıhta qalǵan keıbiriniń eńbekterine toqtala keteıik. Almatyǵa ár jyldary kelgen ǵalymdar men saıahatshylar, zertteýshiler ol týraly óz jazbalaryn qaldyrdy. Orystyń asa kórnekti ǵalymy Shoqanǵa qamqorlyq jasap, eńbegine joǵary baǵa bergen P.P.Semenov-Tıan-Shanskıı «Nebesnyı hrebet ı Zaılııskıı kraı» atty eńbeginde: «Kún shyjyp turǵan 30 tamyzda (1856 jyl – M.Q-M.) jazyq dala arqyly Vernyıǵa keldim. Almaty alqabynan soqqan samal jel pisken almalardyń jupar ısin ákeldi (Alma+ty, bul – almaly meken)», – dep jazady (Semıonov-Tıan-Shanskıı P.P. Pýteshestvıe v Tıan-Shan, Moskva, 2009, s. 311). Imperatorlyq orys geografııalyq qoǵamyn 40 jylǵa jýyq basqarǵan iri ǵalym Almaty ataýynyń almaǵa baılanysty (+ty) nusqasyn uqyptylyqpen túbir sózden bólip jazyp, ǵylymı tııanaqtylyq kórsetedi.

Túrkistan ólkesi Syrdarııa oblysynyń vıse-gýbernatory dárejesinde qyzmet atqarǵan orys tarıhshysy I.I.Geıer de tóńkeriske deıin eki ret basylǵan «Týrkestan» atty irgeli eńbeginde: «Vernyı buratanalar, dúngender men orys kolonısteri arasynda «Almaty» degen atpen belgili. Bul «almaly taý» degen maǵynany bildiredi», dep jazady (Geıer I.I. Týrkestan, 1909, s. 13).

Orystyń belgili áskerı geograf-saıahatshysy, keıin general-maıor shenine deıin kóterilgen M.I.Venıýkov óziniń «Ocherkı Zaılııskogo kraıa ı Prıchýıskoı strany» dep atalatyn eńbeginiń alǵashqy taraýynda «Almaty» dep, onyń tarıhyna, halqyna, geografııalyq erekshelikterine toqtala kelip: «Almaty kúnderdiń kúninde, tipti jaqyn arada búkil Ortalyq Azııanyń eń mańyzdy saýda ornyna aınalýy múmkin», degen qorytyndyǵa keledi («Zapıskı Rýsskogo geografıcheskogo obshestva», 1864, kn. 4). Irgesi qalana bastaǵanyna nebári úsh-aq jyl ótken (ol Almatyda 1859 jyly bolǵan) shaǵyn bekinis týraly onyń batyl boljamy túgeldeı rasqa shyqty.

Asa kórnekti zańger, Kolchak úki­me­tiniń múshesi, kezinde Sankt-Peter­býrg ýnıversıtetin bitirip, tóńkeristen soń áýeli Qytaıdaǵy Harbın ýnıver­sı­te­tin­de, keıin AQSh-taǵy Kalıfornııa ýnıversıtetinde professor bolǵan G.K.Gınstiń «Taranchı ı dýngane» deı­tin maqalasynda: «Almata – Vernyı qa­lasynyń jergilikti ataýy – alma degen maǵynaǵa ıe. О́ıtkeni Vernyıdyń ǵajaıyp aportymen dańqy shyqqan», – dep jazady (Gıns G.K. Istorıcheskıı vestnık. T. 125, 1911, s. 676).

Vernyıdyń Almatydan tamyr tartatynyn tóńkeriske deıingi orys ensıklopedııalary da attap ótpegen. Máselen, avtorlyǵyna Alash kósemi Álıhan Bókeıhan tartylǵan «Novyı ensıklopedıcheskıı slovar»-daǵy «Vernyı» atty maqalada: «Jergilikti halyq arasynda Vernyı áli kúnge deıin taý betkeıindegi alma aǵashtarynyń moldyǵynan shyqqan «Almaty» (almaly) degen ataýmen atalady», dep jazylǵan («Novyı ensıklopedıcheskıı slovar», 1913 g., t. 12, s. 166).

Áýelde shaǵyn bekinis Vernyıda Reseı otarshyldyǵy Ortalyq Azııaǵa qaraı baǵyttalǵan áskerı-fortıfıkasııalyq jumystar júrgizip, strategııalyq mańy­zyn kúsheıte tústi. Sol kezdegi áskerı qujattardyń basym bóliginde Vernyıdyń resmı ataýymen birge onyń Almaty nusqasy da anyqtama retinde qosa qabat­tasyp júrdi. О́ıtkeni jergilikti halyq uzaq jyldar boıy jat tilden engen «Ver­nyı» degen ataýǵa kóndige almaı, ony «Almaty» degen úırenshikti atymen ataıtyn. Osyndaı qosarly ataýdan áb­den yǵyr bolǵandyqtan 1867 jyly otarlyq bılik Vernyı ataýyn Almatınsk («Alma-Ata» emes) dep ózgertedi. Almaty­tanýshylardyń nazarynan únemi tys qalyp kele jatqan bul derekke kúmánmen qaraıtyndar da bar. Bul ózgeris úkimettik «Stepnoı komıssııanyń» 1867 jyly 11 sáýirdegi sheshiminde naqty kórsetilgen. Dál osy jyly Qazaq ólkesinde ákimshilik-aýmaqtyq reforma júrgizilip, 13 shildede Jetisý oblysy qaıta qurylady. Jańadan qurylǵan oblystyń ortalyǵy retinde Almatınsk qalasy tańdalyp, oǵan bu­rynǵy Vernyı ataýy qaıtarylady. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty A.A.Gorıacheva jańadan qurylǵan Jetisý oblysynyń ataýyn osylaı keltiredi (Ýchenye zapıskı, t. XXXVIII vypýsk, 1959, s. 103). Biraq bul usynys ótpeı, oblys resmı túrde «Semırechenskaıa oblast» degen ataýyna qaıta ıe bolǵan.

Vernyıǵa XIX ǵasyrdyń ekinshi jar­tysynda ólke tarıhy men geogra­fııa­syn zertteý úshin Eýropa men orystyń talaı ǵalymdary keledi. Olardyń qatarynda áıgili saıahatshy, general N.M.Prjevalskıı, ǵalymdar I.V.Mýshketov pen G.D.Romanovskıı, ólkeniń ósimdikter dúnıesin zertteýge zor úles qosqan Sankt-Peterbýrg Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi E.L.Regel, belgili botanık A.M.Fetısov, Jetisý óńiri, jalpy, Túrkistan ólkesiniń janýarlar dúnıesin muqııat zerttep, tamasha zertteýler qaldyrǵan, áıgili zoolog N.A.Seversev, álemge áıgili nemis zoology, álemniń kóptegen tiline aýdarylǵan «Jızn jıvotnyh» eńbe­gi­niń avtory A.Brem, ataqty fransýz antropologi Sharl Ejen Ýıfalvıler boldy. Bulardyń qalamynan shyqqan eńbekterdiń bárinen kózimizge ottaı basylatyn aıaýly Almatynyń ataýyn molynan kezdestiremiz.

Endi orys ǵalymdarynyń Almatyǵa qatysty tujyrymdaryn támamdap, «Alma-Ata» ataýy qaıdan shyqty?» degen suraqqa oralaıyq.

Almaty oblystyq muraǵatynda Jetisý oblystyq tóńkeris komıtetiniń qyzmetine arnalǵan 350-qordyń 1920-1921 jyldardaǵy buıryqtar tiziminde «Almaty» ataýynyń keıingi tarıhyn kúrt ózgertken Jetisý oblystyq revkomynyń tóraǵasy 1921 jyldyń

5 aqpanynda qol qoıǵan 18-«a» nómirli buıryq saqtalǵan. Túpnusqanyń tili men rásimdelý erekshelikterin saqtaı otyryp keltirer bolsaq, onda bylaı delingen: «Byvshee ýkreplenıe Vernoe, osnovannoe na mestnostı «Alma-Ata», prı kolonıalnom zahvate Semırechıa Sarskım Samoderjavıem vposledstvıı bylo preobrazovano, pereımenovano ı nyne nazyvaetsıa gorodom «Vernyı».

Kak to, tak ı drýgoe naımenovanıe, dannoe v znak vernostı kolonıalnomý proızvolý v sozdanıı mass prıobrestı ımenno takoı smysl, chto gor. Vernyı po svoemý naımenovanııý ı po svoemý znachenııý ıavlıaetsıa oplotom Sarskogo Samoderjavııa v sredneı Azıı, naımenovanıe «Vernyı», ýkazyvaıýshee ı ýveko­vechıvaıýshee kolonızatorskoe proshloe, ne mojet byt terpımo trýdıashımısıa teper, kogda Vernyı prıobrel znachenıe revolıýsıonnogo sentra Semırechıa.

Sobranıe proletarskıh organızasıı goroda Vernago ı predstavıteleı bednoty aýlov ýezda, 3 fevralıa 1921 goda v prısýtstvıı Prezıdıýma Týrsıka, prınımaıa vo vnımanıe etý proshlýıý ıstorıcheskýıý rol gor. Vernago postanovılo: pereımenovat gor. Vernyı v gorod Alma-ata (Almaty oblystyq memlekettik muraǵaty, 350-qor, 1-tizimdeme, 18-is,146-bet).

Buıryqta Jetisý oblystyq revko­my budan keıingi barlyq resmı is-qa­ǵazda qalanyń atyn «Alma-ata», al ýezdiń atyn «Alma-atınskıı» dep jazýdy jalpyǵa birdeı mindetteıdi. Sol kezde Jetisý oblysy Túrkistan ASSR-ine kirgen, al ol óz kezeginde Reseı Federasııasy quramyndaǵy avtonomııalyq respýblıka mártebesinde bolǵanyn da eskerte ketsek, artyq bola qoımas.

Buıryqqa Qazaqstannyń 20-30 jyl­dardaǵy kórnekti memleket qaıratkeri, keıin ólkelik partııa komıtetiniń 2-hat­shy­sy deńgeıine deıin kóterilgen elshil azamat Oraz Qıqymuly Jandosov qol qoıǵan (sýrette). Eń bastysy – qaıratker Alma­ty­­nyń dál irgesinde týǵan, osy qaladaǵy erler gımnazııasyn bitirgen, ózi týyp-ós­ken ólke tarıhyn bes saýsaǵyndaı biledi.

Qalanyń atyn ózgertkeni úshin Oraz aǵamyzdy kinálaýǵa bola qoımas. Ol otar­shyldyq ezgini bala kúninen óz kózi­men kórip, «buratana, jabaıy» degen kemsitýlerdi jastaıynan-aq estip ósken. О́zi týyp-ósken qalanyń ejelden «Al­maty» dep atalatynyn da jaqsy bilgen. Onyń qala ataýyn jedeldete ózgertýge kirisken basty maqsaty – tarıhqa qııanat, ult qabyldaýyna jat «Vernyı» degen at­tan tezdetip qutylý edi. Tóraǵanyń qalamy­nan shyqqan orys tilindegi maqala­lary­nyń til-stıline qarap, buıryqty da óz qolymen jazǵan bolýy múmkin dep shamalaımyz. Buıryqtan otarshyldyq ezgi men qanaýǵa degen yza-kek aıqyn baıqalady. Onyń mátininde kezdesetin «kolonıalnyı zahvat», «kolonıalnyı proızvol», «kolonızatorskoe proshloe» tirkesteri osyny kórsetedi.

Árıne, O.Jandosov buıryqqa qol qoıǵanda Almaty sol kezdegi el astanasy Orynbor da, keıingi bas qalasy Qyzylorda da emes, respýblıkadaǵy kóp ýezdik ortalyqtyń biri ǵana edi. Sondyqtan rev­kom­­ Jandosovtyń buıryǵymen shaǵyn qala­ ataýynyń ózgertilýine eshkim nazar­ aýdara qoımaǵan syńaıly. Biraq buı­ryq­tyń aty – buıryq. Dál osy qujattan keıin barlyq resmı qatynasta qalanyń oryssha ataýy «Alma-ata» dep atala bastaıdy, biraq jergilikti halyq ony eski dástúrmen «Almaty» dep aıtýdan jańylǵan joq.

Ýezdik qalany bylaı qoıǵanda, qazaq halqynyń ejelgi ataýy «qyrǵyz», al respýblıka «Qyrǵyz Avtonomııalyq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy» dep atalǵan tusta qabyldanǵan Almatyǵa qatysty buıryqty qalanyń ejelgi tarıhı ataýyn qaıtarýǵa arnalǵan bir qadam alǵa jyljý boldy dep baǵalaǵan jón.

Respýblıkamyzdy «Qyrǵyz AKSR-i» dep atap kelgen tarıhı qııanat keńestik Qazaqstannyń 1925 jylǵy 15-19 sáýirde ótken V sezinde ózgertilip, budan keıingi kezeńde avtonomııalyq respýblıka ataýy «Qazaqstan», «Qazaq AKSR-i» dep atala bastady. Dál osy sezde qazaq halqynyń baıyrǵy ataýy da qalpyna keltirildi, biraq 1925-1936 jyldar arasynda ultymyzdyń aty orys tilinde «kazak», al respýblıka «Kazakstan» dep jazylyp keldi. Tek Qazaq Ortalyq Atqarý komıtetiniń 1936 jylǵy 9 aqpandaǵy qaýlysymen orys tilinde búgingideı «kazah», «Kazahstan» dep jazý birjolata ornyqty.

Ortalyq Azııa men Qazaqstanda 1924-1925 jyldary óńirde ornalasqan bes birdeı respýblıkanyń keıingi taǵdyryna erekshe áser etken aıryqsha oqıǵa bolyp, respýblıkalardyń ákimshilik-aýmaqtyq mejelenýi júzege asty. Sonyń nátıjesinde, ejelden qazaqtardyń ata qonysy bolǵan Aqmeshit, Túrkistan, Shymkent jáne Qazaly ýezderi, Áýlıeata ýeziniń basym bóligi, burynǵy Syrdarııa oblysyna qarasty Tashkent jáne Myrzashól ýezderiniń edáýir jeri Qazaq Respýblıkasyna ótti. Dál osy kezde Jetisý oblysynyń Almaty, Jarkent, Lepsi, Qapal ýezderi Qazaqstan quramyna qaıtaryldy.

Qazaq jeri bir kezderi Alash arys­tary josparlaǵandaı birtutas aýmaqqa aınalǵanda Qazaqstan astanasyn ózgertý máselesi de kún tártibine shyǵady. Respýblıkanyń bas qalasyn tańdaý qatardaǵy kóp sharýanyń biri emes ekeni belgili. Solaı bola tursa da, astanany Qyzylordadan Almatyǵa kóshirý jaıyn qarastyrǵan Qazaq AKSR Ortalyq atqarý komıtetiniń 1927 jyldyń
3 naýryzyndaǵy otyrysy kún tártibine artyq-kemi joq, tup-týra 20 másele shyǵarylypty. Sonyń el ortalyǵyn aýystyrý jónindegi – 8-máselesi bo­ıynsha mynandaı qaýly qabyldanǵan: «Prezıdıým KazSIKa ı Sovet Narodnyh Komıssarov KSSR postanovlıaet:
1. Sentr KSSR perenestı ız g.Kzyl-Orda v g.Alma-Ata. 2. Srok perenesenııa sentra v g. Alma-Ata opredelıt ko vremenı ýstanovlenııa normalnoı ı bespereboınoı svıazı s poslednım.
3. Nastoıashee postanovlenıe vnestı na ýtverjdenıe predstoıashego Shestogo Vsekazahskogo sezda sovetov. 4. Dlıa prorabotkı praktıcheskıh meroprııatıı o perenesenıı sentra ız g.Kzyl-Ordy v Alma-Ata sozdat komıssııý pod predsedatelstvom tov. Kýlýmbetova v sostave chlenov Jolobova, Mýsına, Tatı­mova ı Nosova» (Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Ortalyq memlekettik muraǵaty, 30-qor, 1-tizim, 704-is, 59-býma, 5-bet).

Atalǵan qaýlyǵa sáıkes 1927 jyldyń 3 sáýirinde ótken Búkilqazaqtyq VI sezin­de Qazaq AKSR-niń Ortalyq atqarý ko­mıteti men Halyq komıssarlar keńesiniń jo­ǵarydaǵy qaýlysy resmı túrde be­kitiledi.

Bul kezde osy kúngi parlament rólin atqarǵan – Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin 20-jyldardaǵy Qazaq­stannyń ósip-órkendeýine zor eńbek sińir­gen, ásirese Qyzylorda qalasy asta­na már­tebesine ıe bolǵanda ony abat­tandyrýǵa zor úles qosqan qaıratker tulǵa Jalaý Myńbaev edi. О́mirden tym erterek ozǵan (1929 jyly) bul azamattyń el tarıhynda alar orny erekshe. Mustafa Shoqaıdyń ómirine zor qaýip tóngende, óz basyn báıgege tige júrip, ony Mańǵystaý arqyly Ázerbaıjanǵa jóneltýdi uıymdastyrǵan da dál osy Jalaý Myńbaev bolatyn. «Kishi Oktıabr» jasaımyn dep júrip, qazaq halqynyń teń jartysynan astamyn qyryp salǵan F.Goloshekınniń solaqaı saıasaty bastalǵan 1925 jyly-aq oǵan qasqaıa qarsy turyp, bir emes, birneshe márte ashyq toıtarys bergen sabaz da osy otanshyl azamat edi.

Qaýly Búkilqazaqtyq sezde rásim­del­gen kezde tóraǵa Myńbaev Almaty ataýy­nyń máselesin birjolata aıqyn­daý úshin dýaly aýyz ǵylymı qaýym­nyń pikirine júginedi. Másele kóteril­gen kezde Qazaqstan men Ortalyq Azııa respýblıkalarynda Ǵylymı akademııasyn bylaı qoıǵanda, KSRO Ǵylym akademııa­sy­nyń fılıaldary da áli ashyla qoımaǵan edi.

Ortalyq Azııa men Qazaqstanda 1924 jyly ulttyq-aýmaqtyq mejeleý júzege asyp, olardyń óz ishinde jańa ákimshilik-aýmaqtyq bólikter quryla bastaǵanda oblys, gýbernııa, ýezd, keıin aýdan men qala ataýlaryn birizdendirý máselesi kóteriledi. Endi ǵana ulttyq memlekettikke qol jetkizgen Ortalyq Azııa halyqtary tarıhı negizde ózderiniń ejelgi jer-sý ataýlaryn qalpyna keltirýge qulshyna kirisedi.

KSRO Ǵylym akademııasy 1926 jyl­dyń qańtar aıynda odaqtas jáne avto­nomııalyq respýblıkalardy zertteý jónindegi erekshe komıtet (Osobyı ko­mıtet po ıssledovanııý soıýznyh ı avtonomnyh respýblık) degen uıym qurady. Árıne, erekshe komıtetke rýha­nııat máselelerinen basqa jańadan qurylǵan respýblıkalardyń qazba baı­lyqtary, ekonomıka men óndiristik qýa­tyn zertteý de qosa tapsyrylady.

Erekshe komıtet quramynda akademık A.E.Fers­­­man basqaratyn Qazaq AKSR-in­ zert­­teýge arnalǵan arnaıy komıssııa ja­saq­talady. Bul komıssııada esimi dúıim­ jurtqa belgili akademıkter – A.N.Samoı­lo­vıch, I.M.Gýbkın, professorlar S.I.Rý­den­ko, A.A.Grıgorev, t.b. je­misti eńbek etti. Alash kósemi Álıhan Bókeıhan da osy komıssııa jumysyna belsene aralasyp, 1927 jyly «Adaı ýeziniń qazaqtary» atty irgeli monografııasyn jarııalaıdy. Komıssııanyń basqa salalardaǵy eńbekterin bylaı qoıǵanda, qazaq halqynyń arǵy-bergi tarıhy men mádenıetin zertteýge qosqan úlesin aıryqsha atap ótken lázim.

Ortalyq memlekettik muraǵattyń 30-qo­rynda «O transkrıpsıı nazvan. gor. Alma-Ata» degen birneshe paraqtan tu­ratyn tarıhı qujat saqtalǵan. Qujattyń oń jaq buryshynda «Prılojenıe k protokolý zasedanııa OKISAR-a ot 16.IV-1927» dep kórsetilgen. Mundaǵy OKISAR – biz joǵaryda atap ótken KSRO Ǵylym akademııasynyń janyndaǵy erekshe komıtettiń abbrevıatýrasy. «Zaklıý­chenıe akademıka V.V.Bartolda po voprosý transkrıpsıı nazvanııa gor. Almaty» degen taqyryp qoıylǵan nebári bir abzastan turatyn qujatty tupnusqa tilinde tolyqtaı keltireıik. Onda bylaı delingen:

«ALMATY» – slovo, obrazovannoe ız týreskogo /ılı tıýrkskogo/ alma «ıabloko»; sýffıks ty ılı tý v etom smysle chashe vstrechaetsıa v mongolskıh obrazovanııah, ılı v týreskıh, ı slova Almaty v domongolskıı perıod ne bylo; s HIV veka ono vstrechaetsıa chasto ı, ochevıdno, ponımalos v znachenıı «mesta gde mnogo ıablok». Do voznıknovenııa rýsskogo goroda «Vernyı» /snachala ýkreplenıe «Vernoe»/ mestnost /goroda togda ne bylo/ vsegda nazyvalos «Almaty»; toje samoe slovo ýpotreblıalos v pısmennoı ı ýstnoı rechı mestnogo naselenııa dlıa oboznachenııa goroda «Vernyı». Slovo «Alma-ata» est, ochevıdno, narodnaıa etımologııa, voznıkshaıa v posle revolıýsıonnoe vremıa, ochevıdno, potomý, chto ne znalı znachenııa sýffıksa ty ılı tý ı potomý predpogalalı v slove «Almaty» oshıbký. Slovo «ata» prı geografıcheskıh nazvanııah vsegda predpolagaet sýshestvovanıe v dannoı mestnostı mogıly svıatogo, chego zdes net» (QR OMA, 30-qor, 1-tizim,
743-is, 201-bet).

Akademık bul qorytyndyǵa 1927 jyldyń 16 sáýirinde qol qoısa da, buǵan deıin Almaty tarıhyn ortaǵasyrlyq ǵulama qaıratkerler Babyr, Dýlatı shyǵarmalarymen salystyra zerttep, ony óziniń Túrkistan ólkesiniń tarıhyna qatysty birneshe eńbeginde jarııalaǵan bolatyn (sýrette). Akademıktiń jazbasha pikiri kelip túsken kezde Jalaý Myńbaev áli Ortalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń qyzmetinde (ol 28 sáýirde bosatylady) edi.

Muraǵatta saqtalǵan Bartold qory­tyn­dysyna qyzyl sııamen «Neobho­dımo oformıt nazvanıe goroda «Almaly» de­gen buryshtama soǵylyp, ajyratyp oqýǵa kelmeıtin qol qoıylǵan. Hattyń Qa­zaq OAK-de tirkelgenin eskerer bolsaq, Más­keýden kelgen resmı qujatqa tóraǵa J.Myń­baev qana buryshtama soǵýy múmkin.

Myńbaevtyń ómirbaıan derekterin paraqtaı otyryp, onyń 1927 jylǵa deıin qyzmet babymen Almatyda bolmaǵanyn aıqyndaý qıyn emes. Mańǵystaýda tý­yp­­-ósken azamattyń ol kezde ataǵy shyǵa qoımaǵan ýezdik deńgeıdegi shaǵyn qala­nyń arǵy-bergi tarıhyn kóp bile bermeýi de múmkin. Qazaqı ortada ósip, qazaq tili­niń sóz jasaý, sóz týdyrý zańdylyǵyn jaq­sy biletin Myńbaev qala ataýy akademık jazyp otyrǵandaı «alma» sózinen shyqsa, «Almaly» bolǵany durys dep sheshken.

Osy buryshtamanyń tómengi jaǵyn­da: «Iýr. na oformlenıe pýtem zakon­nyh trebovanıı», – degen taǵy bir sóı­lem jazylǵan. Muny joǵarydaǵy burysh­tamany zań sheńberinde rásimdeý úshin zań­gerge berilgen tapsyrma dep qabyldadyq.

Zańger tapsyrmany múltiksiz oryn­dap, óz qo­rytyndysyn jasaǵan. Onda: «Ras­smotrev zaıavlenıe akademıka Bartolda, polagaıý, chto delo ıdet o pe­reımenovanıı g.Alma-Ata v Almaty, kakovoe ımıa leksıcheskı bolee pravılno. A tak kak pereımenovanııa delaıýtsıa ısklıýchıtelno SIKom Soıýza ı voıtı s hodataıstvom týda cherez VSME nadlejıt KSIK, to, po moemý mnenııý, perepıský nadlejıt peredat v KSIK dlıa oznachennogo hodataıstva. Osnovanıe: dekret VSIK (S.Ý.№ 41-23 g. №448)», – delingen (Sonda, 207-bet).

«Iýrıskonsýlt Nensberg» dep qol qoıylǵan qorytyndy tym qasań, qurǵaq tilde jazylǵan. Zań keńesshisine qaıdaǵy bir Almatynyń taǵdyry, ataýy báribir ekendigi aıqyn kórinip tur.

Akademık Bartold qorytyndysynyń budan keıingi taǵdyry bizge belgisiz. Sirá, 1921 jyldan beri orystildi qatynas qaǵazdary men resmı qujattarda, baspasóz betterinde «Alma-Ata» dep jazý dástúri or­nyǵyp ketkendikten, Bartoldtiń ǵyly­mı dálelmen usynǵan «Almaty» nusqasyn kóp eshkim qalamaǵan sııaqty. Onyń ústine orys tili grammatıkasy negizinde bilim alǵan adamǵa «Almaty», «almatynes» dep jazý men dybystaýdyń ornyna «Alma-Ata», «almaatınes» dep jazý da, aıtý da áldeqaıda jeńil. Tipti Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin qalaǵa onyń ta­rıhı «Almaty» ataýy resmı túrde qaıtarylyp, ol memleketimizdiń Ata zańy – Konstıtýsııamyzdan kórinis tapsa da, Reseı Federasııasy Prezıdenti ákimshiliginiń 1995 jyldyń 17 tamyzdaǵy «O na­pısanıı nazvanıı gosýdarstv – byv­shıh respýblık SSSR ı ıh stolıs» atty ókiminde Qazaqstannyń astanasyn «Alma-Ata» dep jazý kerektigi mindettelgen.

Myń jyldan astam tarıhy bar ejelgi qalanyń orys tilindegi ataýy «Alma-Atadan» «Almaty» bolyp ózgertilgenine 30 jyldan astam ýaqyt ótse de burynǵy ataýyn ańsaıtyn otandastarymyzdyń áli kúnge deıin ortamyzdan tabylatyny jáne ara-tura qoǵamdyq pikir týǵyzyp, jurtty dúrliktirip qoıatyny ókinishti-aq. Olardyń ishinde «Almaty» ataýy qazaq tiline, jalpy túrik tilderine jat qubylys, bul mońǵol, oırat tilderinen qalǵan sarqynshaq deıtinder de bar. Shyndyǵynda solaı ma? Endi osy suraqtyń jaýabyn izdep kóreıik.

Toponımderdiń mán-maǵynasyn ashý úshin sol ataý qoıylǵan kezeńniń tarıhyn da bilý shart. Eger bul iri qalanyń ataýy bolsa, onda qazba jumystary júrgizilgen kezde toponımıst ǵalymǵa arheologter kómekke keledi. Qala týraly odan tabylǵan jádigerler sóıleıdi. Osylardyń bárin jınaqtala kele eldiń, jerdiń tutas tarıhy jasalady.

Soǵystan keıin qalyptasqan qazaq toponımıka ǵylymynyń tól basynda qa­zaqtan shyqqan alǵashqy geografııa ǵy­lymynyń kandıdaty (1949) Ǵalı Qoń­qash­baev aqsaqal turdy. Ol Qazaqstandaǵy jer-sý ataýlaryn ǵylymı turǵydan júıe­lep, birneshe ǵylymı eńbek jazdy.

Ǵ.Qońqashbaev óziniń alǵashqy zert­teý­­lerinde-aq elimizdiń úlken qalasy ári resmı astanasy – Almaty tarıhyna qalam tartty. Ol 1948 jyly «Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń habarlarynda» jarııalanǵan «Nazvanıe goroda Alma-Ata» degen eńbeginde Almatynyń arǵy-bergi zamanyndaǵy kezeńderine tarıhı-geografııalyq turǵydan sholý jasaı kelip: «Slovo «alma» po-kazahskı oznachaet «ıabloko». S prıbavlenıem k osnove «alma» prıstavkı «ty» polýchaetsıa sochetanıe «almaty», ne svoıstvennoe sovremennomý kazahskomý ıazyký, ıbo prıstavka «ty» dopýskaetsıa lısh posle korneı, okanchıvaıýshıhsıa na glýhıe soglasnye (tas – kamen, tasty – kamennyı)», – dep jazady.

Ǵalym budan ári óz oıyn sabaqtaı túsip: «Dlıa nas vpolne ıasno, chto prıstavka «ty» v geografıcheskıh nazvanııah tıpa «Almaty» ıavlıaetsıa drevneı formoı okonchanııa v grýppe tıýrko-mongolskıh ıazykov (mejdý prochım, prıstavka «ty» v rıade mongolskıh ıazykov sohranılas do sego vremenı s tem je znachenıem ı posle glasnyh – Sogýty, Mogýty ı dr.», – degen qorytyndyǵa keledi («Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń habarlary», №58, 2-shyǵarylymy, 1948, 77-bet).

Ǵ.Qońqashbaev «Almaty» etımologııa­syn «mońǵoldan shyqqan» dep týra tart­paıdy. Qazaq jerinde taza ult uǵymnan týyndaǵan «Sileti», «Buǵyty», «Bulanty» sııaqty taza túrkilik sıpattaǵy gıdronım, oronımderdiń kezdesetinin, «Almatynyń» túbirinen barlyq túrki tilderinde týra sol maǵynada kezdesetin «alma» sózi men-mundalap turǵanyn jaqsy biletin qazaq ǵalymy onyń «túrki-monǵol» tilder tobyna tán kóne jurnaq ekendigine basa nazar aýdarady. Munyń arǵy jaǵynda abaısyzda aıtylǵan bir ǵana sóz úshin «pantıýrkıst», «ultshyl» degen aıdar op-ońaı taǵyla salatyn zamanda jasalǵan saıası saqtyq jatýy da múmkin ekendigin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.

Ǵulama ǵalym S.E.Malov V–HV ǵasyr­lardaǵy kóne túrki jazba eskertkishterin túgel zertteı kelip: «Iz sootnoshenııa býkv drevnetıýrkskıh rýnıcheskıh pamıatnıkov vyhodıt, chto v ıazyke etıh (ı drevnıh ýıgýrskıh) pamıatnıkov prıhodıtsıa dopýstıt fonetıcheskıe kompleksy zvýkov rt, lt, nt v razlojımyh kornıah», – dep jazady. Ǵalym sóziniń dáleli retinde kóne túrkiler búgingideı «aldy» (vzıal) emes, «al+ty», «anda» (tam) emes, «an-ta», «bardy» (hodıl) emes, «bar+ty» dep aıtyp, jazǵandyǵyn kóne túrki jazba eskertkishteriniń osy jınaqta kezdesetinin naqty úlgilermen dáleldeıdi (Malov S.E. Pamıatnıkı drevnetıýrkskoı pısmennostı. Moskva, 1951, 5-6 bet.).

Qazaq toponımıkasy altyn kenish sııaqty. Tereńirek qazǵan saıyn únemi aldyńnan ǵajaıyp qazynalary shyǵyp otyrady. S.Malov aıtyp otyrǵan «lt» fonetıkalyq júıesimen sózjasaý tásili ózge túrki halyqtarynyń kópshiliginde áldeqashan umytylǵanymen qazaqtarda saqtalǵan. Toponımıst ǵalym M.Qojan­uly Atyraý oblysyndaǵy «Alta» jer ataýyn kónetúrkilik «alt» sózi aldyńǵy, ıaǵnı «alda» sózinen shyqqandyǵyn dálel­deıdi (Qojanuly M., Atyraý oblysynyń jer-sý ataýlary, Almaty, 2005, 71-bet).

Toponımıka – tarıh, geografııa, til bilimin qatar qamtıtyn sınkretıkalyq ǵylym salasy. Ondaǵy árbir tujyrym tarıhı-lıngvıstıkalyq kategorııalardy salystyrý, salmaqtaý, júıeleý arqyly jasalýǵa tıis.

Aǵa býyn toponımısteriniń bir toby «Almatyny» «Almaty + taý» degen maǵynadan shyǵarady. E.Qoıshybaev 1974 jyly jaryq kórgen «Kratkıı tolkovyı slovar toponımov Kazahstana» atty eńbeginde jáne 1985 jyly basylǵan osy kitaptyń tolyqtyrylǵan nusqasy – «Qazaqstannyń jer-sý attary sózdiginde» osyndaı pikirdi alǵa tartady. Keıingi eńbekte avtor: «Almaty» ataýyn eki sózden: alma jáne tý (taý) sózderinen birikken deýge bolady», – degen tujyrym usynady.

Bul pikirmen de kelisý qıyn. «Almaty» taý atyn bildiretin oronım bolsa, «+ty» formantymen jasalǵan qazaq jerindegi tolyp jatqan gıdronım, zoonım, fıtonım, oıkonımderdi qaıda qoıamyz.

Zertteýshilerdi sarsańǵa salyp júrgen «-ty» topoformanty qaıdan shyqqan jáne bul qaı tilge tán qubylys? Endi osy suraqtarǵa jaýap izdep kóreıik. Qazaqtyń kórnekti toponımıst ǵalymy Aıtym Ábdirahmanov bul týraly: «-Ty, -ti jurnaqtary qazirgi qazaq tiliniń zańy boıynsha -ly//-li, -dy//-di túrine aınalyp, Almaty emes Almaly, Shiderti emes Shiderli, О́leńti emes О́leńdi túrde bolýy kerek edi. Biraq olaı bolmaı -ty//ti jurnaqtarynyń saqtalýy kóne qazaq tilinde de mundaı formanyń bolǵandyǵyn jáne onyń ózi qazirgi -ly//-li, -dy//-di varıanttarynyń eń eski túri ekendigin dáleldeıdi» (Ábdirahmanov A. Toponımıka jáne etımologııa. Pavlodar, 2010,
66-bet), – dep kesimdi pikir aıtady.

Tildik rekonstrýksııa turǵysynan alǵanda sózjasamdaǵy kónetúrkilik «ty» formanty búgingi qoldanystaǵy «ly» jurnaǵynyń bastapqy proformasy.

Ulttyq toponımıkadaǵy jıi kezde­se­tin «-ty» qosymshasynyń kóne túrik tiliniń zańdy jalǵasy – qazirgi qazaq tilin­degi kóne jurnaqtyń biri ekendigi jó­nindegi máseleniń basyn birjolata ashyp alǵannan keıin sonyń negizinde jasalǵan sózdiń maǵynasyna úńilip kóreıik.

Uzaq jyldar boıy talqyǵa túsken bul suraqtyń toqtamdy pikirin tanymal lıng­vıst ǵalym Telqoja Januzaqov aıt­ty.­ Ol: «Sóz sońyndaǵy qosymsha -ty jer-sý attarynda jıi kezdesetin, bir nárse­­niń moldyǵyn, kóptigin bildire­tin kóp­­­t­ik jalǵaýdyń kóne túri»
(Januzaq T.­­ Qa­zaq­­stan geografııalyq ataýlary. Al­­­ma­­­­­­­ty­­­ oblysy. Almaty, 2005, 62-bet), – dep­­ jazady. Eger­ bul tujyrymdy Alma­ty­­ǵa qoldanar bol­saq, ol – alma jemisi mol ósken meken. Toponımıkalyq ataý sol jerdiń geografııalyq ereksheligi, florasy men faýnasynan týyndaıdy. Almaty – ári taý, ári ózen, ári almaly óńir. Tipti Almatynyń qos burymy sııaqty Alataýdan kúrkirep aqqan, tasyǵanda taý qoparatyn qos ózen – Úlken jáne Kishi Almatynyń túbiri de «alma», ıaǵnı jaǵasynda alma jemisi mol ósken fıtonımdik ári gıdronımdik ataý.

Qazirgi qazaq tili – eshbir ásireleýsiz, túrki tilderiniń ishindegi eń baı til. Sany 90 mıllıonǵa jýyq túrik aǵaıyndar 2010 jyly osmanly zamanynan bergi qoldanystaǵy sózderdi túgel jınastyryp, 92 myń sóz jáne 122 myńnan asa frazalyq tirkesterden turatyn «Túrkche sózlýkti» shyǵardy.

Bizder 2013 jyly 106 myń ataý sóz, 154,3 myńnan astam leksıkalyq birlikten turatyn «Qazaq sózdigin» shyǵardyq. Bul bar qazaqtyń ardaǵy – ana tilimizdiń túrki álemindegi teńdessiz til ekendiginiń dáleli. Osydan-aq qazaq tiliniń qanshama baı ekendigin ózińiz-aq baǵamdaı berýińizge bolady.

Keıbireýler «Almaty» degen bir ǵana toponım tóńireginde osynshama áńgime órbitýdiń qajeti bar ma?» dep oılaýy da múmkin. Munda úlken saıasat, eń bastysy, eleýli ulttyq múdde bar.

Eston halqynyń táýelsizdikke umty­ly­sy bir áripten bastalǵany málim. Eston KSR-iniń Joǵary keńesi keńes odaǵyndaǵy jarııalyqty paıda­lanyp, 1988 jyly 7 jeltoqsanda el Konstıtýsııasynyń oryssha nusqasynda memleket astanasyn burynǵydaı Tallın emes, Tallınn dep jazý kerektigi jaıynda sheshim qabyl­daı­dy. Bir aı ótpeı jatyp Konstıtýsııaǵa res­mı túrde tıisti ózgeris engizedi. Dál osy oqıǵa el ishinde zor patrıottyq, ult­tyq órleý týǵyzdy. Nátıjesinde, Esto­nııa KSRO-ny taratqan Belovej oqı­ǵa­synan bir jarym jyl buryn (1990 jyly 8 mamyrda) 1938 jylǵy Eston Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııasyn qal­py­na keltirdi. Qazaqstan táýelsizdigin ja­rııalaǵan kezde Estonııa Birikken Ult­tar Uıymyna múshesi bolyp úlgergen edi. Tilge, ulttyq múddege degen bir árip­ten­ bastaǵan qurmet tutas ultty uly muratyna jetkizdi.

 Qasıetti Túrkistanda ótken Ulttyq quryl­taıda Memleket basshysy: «Onomas­tıka salasy tarıhı sana-sezimdi jańǵyr­týdyń mańyzdy ıdeologııalyq quraly ekeni belgili. Bul – memlekettiń sharýasy», – dep­ onomastıkaǵa jalpyulttyq basym­dyq­ berý kerektigine aıryqsha nazar aýdar­dy.­ Memleket basshysynyń osy sózi­­nen keıin seń qozǵaldy. Eldegi onomastıkalyq qaǵıdat pen izdeniske jańa serpin keldi.

О́tken jyly halqymyzdyń óshkeni janyp, babalarymyzben birge jasasyp kele jatqan kıeli Ulytaý men Jetisý ataýlary qaıta jańǵyryp, oblystyq mártebege ıe boldy. Bir kezdegi elimizdiń tórt tarapy – Batys, Shyǵys, Soltústik, Ońtústik Qazaqstan oblystary dep atalǵanda, olar tap osylaı tapjylmaı turatyndaı kórinetin. Qazir ońtústik óńir Túrkistan oblysy bolyp qaıta túledi.

Endi jańarǵan dástúrdi júıeli jalǵas­tyra otyryp, Soltústik Qazaqstandy – Qyzyljar oblysy dep, al Petropavl qalasyna uly hanymyz Abylaıdyń esimin beretin kez de kelip jetken sııaqty.

Qyzyljar – qala ǵana emes, Ulytaý, Atyraý, Jetisý sııaqty toponımıkada horonım dep atalatyn tutas óńirdiń ataýy. Eger sátimen oblys atyn osylaı ózgertsek, halyqtyń talaı án-jyryna arqaý bolǵan Qyzyljardaı ádemi ataýdy qalpyna keltirip, Abylaı handaı arýaqty erdiń rýhy aldyndaǵy talaı býynynyń perzenttik paryzyn oryndar edik.

Dál osy qalada otarlyq zamannyń ózinde-aq ordasyn tikken, aıbyny asqan Abylaı han mundaı qurmetke ábden laıyq. Bul – halqymyzdyń eki jarym ǵasyr boıy kútken amanat-armany.

Osy máselege «áli de bolsa saqtyqpen qaraıyq» deıtinder de tabylar. Irgedegi Reseı 1991 jyldyń ózinde-aq revolıýsııa besigi sanalyp, eshqashan ózgermesteı kórinetin Lenıngradty – Sankt-Peterbýrg, al Sverdlovskini Ekaterınbýrg dep atap, eki patshasyn birdeı qurmettegende, bizge nege Kenesary men Abylaıdaı qos hanymyzdy qatarynan ulyqtamasqa?! Álde Ǵafý aqyn aıtqandaı: «Basqanyń pat­shasynyń bári jaqsy, Nelikten bizdiń han­dar jaman bolǵan» dep júre bermekpiz be?

Kenesarymen qatar onyń dańqty babasy – Abylaı handy asqaqtatýdy hal­qymyz Prezıdent Q.K.Toqaev aıtqan «tarıhı sana-sezimniń jańǵyrýy», «Qazaqstannyń jańa dáýiriniń berekeli bastaýy», el ańsaǵan Ádilettiń saltanat qurýy dep qabyldaıtynyna kámil senemiz.

Muhtar QUL-MUHAMMED,

UǴA akademıgi