Tamyrlas toponımder: Qostanaı – Dóń (Don) – Dýnaı

 Iz kesý

1868 jylǵy patshalyq bı­lik júrgizgen ákimshilik-ter­rı­torııalyq reformanyń nátı­je­sinde Torǵaı oblysy Orta jáne Shyǵys Orda dep atalǵan ólke­lerdiń terrıtorııasynan jasaq­talyp, ony Elek (keıin Aqtóbe), Yrǵyz, Torǵaı, Nıkolaevsk (keıin Qostanaı) dep atalǵan tórt ýezge bóledi. Solardyń ishinde úsheýiniń – Elek, Yrǵyz, Torǵaı ýezderiniń jalpy ataýy jáne ony basqara­tyn ortalyqtary da sol óńirdegi ózen-sýǵa qatysty atalyp, tek qa­na Nıkolaevsk (burynǵy Shyǵys Orda) ýezi Aıat ózeniniń Tobylǵa quıar saǵasynan joǵarǵy aǵysyna qaraı 65 verst qashyqtyqta or­nalasqan orys-kazaktardyń Nı­kolaevsk stanısııasynyń atymen atalyp, ortalyǵy sonda ornalasady. Biraq ol poshta jolynan 100 verst shamasynda qashyqtyqta jáne óńir terrıtorııasynyń bir qıyrynda ornalasqandyqtan, ákimshilik jumystardy júrgizý qıynǵa soǵyp, ýezd ortalyǵy jyl tolmaı Troısk qalasyna kóshiriledi. Degenmen de, ás­kerı general-gýbernator N.Kry­janovskıı basqarǵan oblys ákim­shiligi Nıkolaevsk ýeziniń orta­lyǵyn qazaq dalasyna ornalas­tyrý maqsatynda 1869 jyly Tobyl ózeniniń orta aǵysyndaǵy «Ordabaı» degen jerdi bolashaq qala orny etip belgileıdi.

1879 jyly, ıaǵnı bolǵan oqı­ǵa­dan 10 jyl ótken soń Torǵaı obly­synyń áskerı general-gýber­natory A.P.Konstantınovıch Nı­kolaevsk ýeziniń ortalyǵy bolady dep belgilengen «Ordabaı­dy» jaratpaı, jańa jer izdep, To­byldyń tómengi jaǵyndaǵy 8 verst jerden qazirgi Qostanaı qalasy­nyń ornyn belgileıdi. Osy kezeńnen bastap Qostanaı toponımi týraly alǵashqy jazba derekter paıda bola bastaıdy.

1879 jyldyń 17 qarashasynda oblys basshysy bolashaqtaǵy qa­la­nyń ornyn bylaısha aıqyndaı­dy: «Ploshad, ogranıchennaıa s seve­ra ovragom protıv broda Kýst­anaı-Ýtkýl, s ıýga loshınoıý Abıl-­saı, s vostoka r.Tobolom ... bý­det sovershenno dostachnoıa dlıa sob­st­­vennogo gorodskogo poselenııa». Atalǵan jazba derekte zert­teý­shilerdiń zeıininen múldem tys qalyp kelgen mańyzdy maǵ­lumat bar. Ol maǵlumat – «Kýs­ta­naı-Ýtkýl» atty toponım. Orys­sha dybystalǵan ataýdyń qa­zaq­shasy – «Qostanaı ótkeli». Jal­paq uǵymmen aıtqanda, To­byl ózeninen Qostanaıǵa ótetin ótkel. 1898 jyly ishki ister mı­nıstr­liginiń arnaıy tapsyrmasymen Qostanaı ýezine ekspedısııa jasaǵan F.Sherbına qalanyń ótkel janynda paıda bolǵanyn tilge tıek etedi: «V neızvestnom do togo meste, prosto ý broda r.Tobol, voznık ı, chısto s amerıkanskoıý bystrotoıý, vyros gorod Kýstanaı 12-tı tysıachnym naselenıem».

О́kinishke qaraı, jazba derekterde (árıne, orys tilindegi) atalǵan ataýdaǵy «ótkel» syńary umytylyp, «Qostanaı» ataýy je­ke-dara qalady. Osylaısha, Qos­tanaı ataýyn lıngvıstıkalyq turǵydan zerdeleýge múmkindik beretin jińishke jiptiń ushy úzilip, iz joǵalyp, ártúrli ápsanalyq mazmundar oryn ala bastaıdy. Sóıtip, 1904 jylǵy jazba derekte, ıaǵnı qala irgesiniń qalanǵanyna 25 jyl ýaqyt ótkende «ótkel» degen uǵym múldem halyq jadynan umy­tylyp, ol «Qostanaı esimdi qa­zaq kempiriniń jalǵyz molasyna» aınalady. Keńes dáýiriniń 60-80-jyldary «jalǵyz molany» Tana (Tanaı) esimdi qos qyzdyń beıiti týraly ápsana yǵystyrady. Al táýelsizdik alǵannan keıingi jyl­­dary Qostanaı toponımi al­­dy­men batyr esimi, odan soń rý-taı­pa ataýlarynan paıda bol­dy de­­gen mazmun-paıymdar qosy­lady.

 Qos ózen

«Qostanaı» ataýyn zert­teý­degi basty olqylyq – ony lın­g­vıstıkalyq turǵydan zertteýdiń joqtyǵy. Bizdiń paıymdaýymyzsha, Qostanaı – úsh túbir sózden birikken ataý. Olar: Qos+­tan+aı. Birikken sózderdegi eki túbir – «qos» pen «aı»-dyń maǵy­nasy ábden aıqyn. «Qos» áý bas­tan túsinikti uǵym: eki degen ma­ǵyna beredi. Al «aı», keıbir zert­teýshiler aıtyp júrgendeı, jur­naq emes, kóne túrki tilinde «ózen» degen maǵyna beretin túbir sóz.

«Aı» túbirimen keletin ózen ­ataýlary Qazaq eli men Ýkraına­nyń dalalyq ólkelerindegi ózen-kólder ataýlarynda turaqty ­kez­­desedi, tipti Shyǵys Eýropaǵa ­de­­ıin barady. Aldymen alysqa uza­maı, áńgime arqaýy bolyp otyr­­­ǵan Qostanaı mańyna kóz sa­la­­­­ıyq: kórshiles Bashqurtstan­da Úbá ­­(Úbe) (Qarańyz: «Arqada bir ózendi ­­der Obaǵan». «Egemen Qazaqstan» gazeti, 07.06.­2023 j.) óze­nine quıa­tyn, uzyndyǵy ­­550 sha­qy­rym­dyq «Aı» degen ózen ­bar. Re­seı­diń Qazaqstanmen shekte­se­­tin Orynbor aımaǵynda «Aıdar­­ly» ózeni kezdesedi. Al Tobyl ózeni­niń bir salasy bolyp sanala­tyn «Aıat» (qazaqtyń «sýat» degen sózimen salystyryńyz) atty ózen kóp­shilikke belgili. Qostanaı men Aqtóbe oblystarynyń shekara­synda «Aıke» kóli oryn tepken. Qos­tanaı – Amanqaraǵaı tas­jo­­lynda «Aısary» atty kól kezdesedi.

Qazaq dalasynyń ózge óńirle­rinen de «aı» túbirimen kezdesetin ózender qatary óte kóp. Aıtalyq, shyǵystan «Aıagóz», «Aıǵyz», «Aıly», «Aırandy», ońtústikten «Aıpara», «Aıqysh», «Aıkól», «Aınakól» ózenderin atap ótýge bolady. Al qazaq dalasynan Eýropalyq batysqa aýyssaq, II dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan maıdanger aqyn J. Saıynnyń jyryna arqaý bolǵan Ýkraınadaǵy «Aıdar» ózenin mysalǵa keltirýge bolady.

«Aı» túbiriniń sý uǵymyna qa­tysy basqa da leksıkalyq bir­likterde saqtalǵan. Aıtalyq, qa­zirgi qazaq tilindegi «aıdyn» sózi sý kongnıtıvine qatysty. Sondaı-aq qazaq pen qyrǵyz jurty sý jáne suıyq zattardy quıatyn ydysty aı+aq dep ataıdy. Sútten jasalǵan aq tústi sýsynnyń ataýy – aı+ran. Atalǵan mysaldar «aı» túbiriniń sóz basyndaǵy pozısııasyna qatysty. Al sóz sońyndaǵy pozısııaǵa keletin bolsaq, oǵan mysaldar óte kóp jáne ol bizdi kári qurlyq Eýropaǵa deıin aparady. Demek úsh túbirden quralǵan Qostanaı ataýynyń eki túbiriniń (qos+aı) maǵynasynda «qos ózen» den uǵym bar.

 Qostanaı: Dóń (Don) – Dongýz – Dýnaı

Qostanaı toponıminde úshin­shi túbirdiń, ıaǵnı «tan»-nyń ma­ǵynasy túsiniksiz. Bul túbir, biz­dińshe, «dóń» sóziniń syrtqy dybystyq qaýyzynyń ózgergen túri. Ony ózgertip turǵan – qos búıirinen qatań «q, s» dybystarymen qorshalǵan «qos» degen túbir sóz quraǵan jýan daýysty býyn. Sol býynnyń túrki tilderin­degi sıngormonızm (dybystyq, býyndyq úndestik) zańyna ba­ǵyn­ǵan tegeýrindi «tepkisinen» ekinshi túbirdegi jińishke býyn «dóń» túbiri ózgerip, jýan «tan»-ǵa aınalǵan. Jińishke túbir jýanǵa aınalǵada, úndestik zańyna sáıkes dybystyq áýezin ózgertip, jasyrynyp, búrkemelenip qalǵan.

Eger úndestik zańyna súıene otyryp, sol birikken úsh túbir sózdi óz maǵynasymen bastapqy qalpyna keltiretin bolsaq, qazirgi «Qostanaı» ataýy jińishke býynda «Kýsh+dóń+áı» bolyp shyǵady. Jińishke býyndy «kýsh» túbiri – jýan býynmen kezdesetin «qos» pen «qush»-tyń syńary. Atalǵan túbirdi saqtap qalǵan ataqty gıd­ronımniń biri – Kýsh+mýrýn (jýan býynda Qush+murun). Bul «Qos­túbek» degen maǵyna beredi (Qa­rańyz: «Qazynaly Qusmuryn qu­pııa­sy». «Egemen Qazaqstan» gazeti,
08.10.2020 j.).

Aıtpaqshy, Qostanaı alǵash qurylǵan kezeńde qalaǵa pereselender isimen saparlap kelgen V.Dedlov degen jazýshy qalany «Kýstonaı» dep ataǵan. Muny jińishke býyndaǵy «Kýshdóńáı»-dyń dybystalýyna jaqyn úlgi ekenin baıqaýǵa bolady. Qostanaı ataýynyń orys tilinde o bastan «kýs» dep bastalyp dybystalýyna da jińishke túbir áser etken dep boljaımyz.

Sózder birikkende jýan býyn «tan»-ǵa ózgerip ketken «dóń» túbiri – tilimizdegi «qyr, bıik, bel» degen sózderdiń sınonımi. Qyrdan oıǵa qaraı aqqan keıbir ózender túrki tilderinde «dóń» dep atalady. Buǵan mysaldy Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysynan bastap sonaý Eýropaǵa deıin sanamalap, satylap kórsetýge bolady. Aıtalyq, Jetisý oblysynda «Dóńbulaq», Aqtóbe oblysyndaǵy Hromtaý janynda «Dóń», Qobda aýdanynda «Dóńgirlik» (Dýngýrlýk) atty shaǵyn ózender bar. Aqtóbeden batysqa qaraı sál attasaq, qazir­gi Orynbor ólkesinde «Dóńgúz» (Dongýz) ózenine jolyǵamyz. Odan ári jónelsek, Azov teńizine quıatyn «Dóńge» (Donǵa) kezigemiz. «Dóńnen» Shyǵys Eýropaǵa jol tartsaq, «Dóń+áı» (Dýnaı) ózenine at basyn tireımiz. Mine, osy arada «qyrdaǵy ózen» degen maǵynany birikken túbirde saqtap qalǵan sóz shyǵady. Ol osy – Dóńáı, ıaǵnı qazirgi Dýnaı.

Joǵaryda biz ózen maǵyna­syn­daǵy «aı» túbiriniń sózdiń sońǵy býynyndaǵy pozısııasyna kezdesetin kórinisterine mysaldar keltiremiz dep ýáde bergen edik. Oı jelisi Hýngarııadaǵy Dýnaı ózenine kelgen tusta qazaq dalasyndaǵy ózen-kól ataýlarynan «aı» túbiriniń sózdiń sońǵy býynynda kezdesetinine birne­she mysal keltireıik. Aıtalyq, Torǵ+aı, Toqan+aı (Torǵaı óńiri), Maǵyn+aı, Qoqa+aı, Qoja+aı, Sýn+aı, Syrt+aı (burynǵy Qostanaı ýezi), Shoq+aı (Qaraǵandy obl.), Tolaǵaı, Topaı (Shyǵys Qazaqstan obl.), Aq+aı (Aqtóbe, Qyzylorda obl.) t.b.

Álqıssa, Uly dalanyń «Dó­ńáı»­ gıdronımi kári qur­lyq­qa ǵun­­dar arqyly barǵan dep ba­ǵamdaı­myz. Árıne, Dýnaı ózeni­niń ataýy bú­gingi majarlarǵa múl­­dem bas­qa maǵyna beretinine kúmán joq. Sebebi Eýropaǵa tas­taı batyp, sýdaı sińgen ǵundar­dyń dańqy bir memlekettiń ataýy­na ornyǵyp, ýaqyt óte kele onyń qur qańtarylǵan qańqasy qa­lyp, záý-zaty múldem ózgerip ketti. Ǵun­dardy Uly dalamen baılanystyryp turǵan jalǵyz belgi – vengr tilindigi az-maz túrki sózderi. Endi solardyń qataryna endi «Dýnaı» gıdronımin jatqyzýǵa bolady dep sanaımyz. Basqasha aıtsaq, Eýropadaǵy ataqty ózen ataýy­nyń syryn tanýǵa Qazaqstandaǵy «Qostanaı» toponımi jol bastap tur. Bul – qaı nárseniń bolsyn túp bastaýy birjolata joǵalyp ketpeıtinine naqty mysal.

Taldaǵan mysaldar men odan týyndaǵan zeıin-zerdege súıene kele, biz, kem degende, ǵundar dá­ýirinen saqtalyp jetken «Qos­tanaı» toponımi «qyrdaǵy qos ózen» degen uǵymdy bildiredi dep esepteımiz. Qos ózenimiz – Aıat pen Oı (Úı). Bular qyrdan – Oral taýynyń silemderinen bastaý alyp, eńistegi Tobyl ózenine biri batystan, ekinshisi soltústikten quıady. Sol aralyqtaǵy kóshpeli mal sharýashylyǵyna qolaıly óńir, bizdińshe, Qos+dóń+aı (Qos­tanaı) dep atalǵan.

 О́ńirge óter ótkel

«Qyrdaǵy qos ózen» óńirine Tobyl ózeninen óter tabıǵı kópir – «Qostanaı ótkeli». Mundaǵy basty tirek sóz – Qostanaı, ótkel – onyń menshigi, tildik termınmen aıtqanda, matasa baılanysqan sóz tirkesi. Qalanyń irgetasy qa­lanǵan ýaqytta «Qostanaı» atty keń ólkege ótetin ótkeldiń ataýyn orys tildi oblys ákimshiligi dybystalýy qıyn qosalqy «ótkel» syńaryn qoldanystan tysqary qaldyrady. Osylaısha, oblys terrıtorııasy jasaqtalǵanda «Nıkolaevsk» dep atalyp kelgen ýezdiń ataýyn ákimshilik 1895 jyldan bastap qazaqqa erteden tanymal ári jergilikti turǵyndary­nyń qoldanysyndaǵy «Qostanaı» toponımine ózgertedi. Bul Tor­ǵaı óńiriniń ortalyǵy – Torǵaı, Yr­ǵyzdyń ortalyǵy – Yrǵyz, Elek­tiń ortalyǵy Elek qalasy bolyp bekitilgen mysaldarǵa tán kórinis.

 Soltústiktegi Maýrenahr

Qazaq dalasyndaǵy Dóń, Aı­ǵyz, Aıat, Orynbor ólkesindegi Don­gýz, Aı, Aıdarly, Ýkraına­da­ǵy Don, Aıdar, Eýropadaǵy Dý­­naı ataýlarymen túbirles, ta­myr­las bolyp keletin Qos­ta­naı to­ponımi – túrkilik keńis­tik­tegi tarıhı ataý. Álemdegi órke­nıet­terdiń órleýine Tıgr men Ef­rat (Mesopotamııa), Ámýdarııa men Syr­darııa (Maýrenahr) syn­dy qos ózender órkenıeti eleý­li áse­­rin tıgizgenin eskersek, qyr jaq­tan Oral taýlarynyń silem­deri, oı jaqtan Tobyl óze­ni­niń ar­nasymen qorshalǵan Aıat pen Úı ózen­deriniń aralyǵy – kósh­peli mal sharýashylyǵymen aına­lysqan túrki taıpalary úshin asa ma­ńyzdy ólke bolǵany sózsiz. Qa­­zaq dala­synyń ońtústigindegi Syr­­­­darııa men Ámýdarııa arasyn or­ta ǵasyrlyq túrikter parsynyń «Maý­renahr» degen sózin «Qos ózen ara­sy» degen maǵyna syıdyra­­dy. Bul maǵyna soltústiktegi «Qosta­­naı» toponıminde oryn alǵan.

Túıindeı kelgende, bizdiń tarapymyzdan zerde-zeıin bezbeni­ne salǵan atalǵan mysaldar adamzat balasynyń sanasynda erteden qalyptasqan keıbir uǵymnyń uzaq saqtalatynyn, biraq olar til­dik qubylys áserinen izin jasyryp, kómeskilenetinin baıqatady. Ǵylymnyń máni sony asha bilýde dep sanaımyz.

Almasbek ÁBSADYQ,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, «Kúltegin» syılyǵynyń laýreaty