Oqýdyń azaby

Iá, áýelde sóz paıda bolǵan dese­di. Aqparat baǵzy zamandardan­ beri adamdardyń asa mańyzdy qundylyq­tary­nyń biri bolyp keledi. Máselen, tarıhqa kóz salsaq, handar men taıpa kósemderi, korol, knıazder ejelde óz mura­geriniń tek ekeýine ǵana ulttyq qupııalardy aıtyp otyrǵan. Negizinen eń qundy aqparat muragerlik jolmen, ıaǵnı jeke otyrǵanda beriletin. Bul úrdis ǵasyrlar boıy, bálkim, myńdaǵan jyldarǵa jalǵasty. Tipti adamdar jaza bastaǵannan keıin de estelik jazbalar, kitaptar az taralymmen shyǵyp turǵan. Tek kitap basý paıda bolǵan soń, ıaǵnı jappaı taralym qolǵa alynǵanda aqparat úlken qarqynmen tarala bastady. Bul kúlli adamzat tarıhyndaǵy aýqymdy tehnıkalyq tóńkeris edi. Gýtenbergtiń arqasynda álem ózgerip sala berdi.

Osy saýattylyq máselesi adamzat aldyna jańa mindetter qoıdy. Tyń bilim izdegen jan úshin kitap oqý ári quralǵa, ári rýhanı dosqa aınaldy. Al álemdi baǵyndyramyn degender jappaı saýattylyqtan paıda kórdi. Bilimdi halyq arasynda qajetti aqparat tez taralýy úshin paıdalanyp, saýatsyzdyqty shuǵyl túrde joıýǵa tyrysty. Sóıte tura «bilimdi» halyqty ýysta ustaý múmkindigine ıe boldy.

Qysh taqtaıshalarda, kúmis tosta­ǵan­darda, jartastarda, papırýstarda, pergamentterde saqtalǵan ejelgi mátin­der óz dáýirimen birge ketti. Gýten­berg­tiń kitap basý tehnologııasyn ǵumyrly qylǵan qaǵaz ǵana jazýdy júz­de­gen jyldar boıy saqtady. Keıingi eki-úsh urpaqtyń ómirinde jazý men aqpa­ratty saqtaıtyn túrli dúnıeler oılap tabyldy. Fotoplastınkalar, kıno­taspalar, fotografııalar, magnıto­fon­dar men beıne, kassetaly, dıskili oınat­qyshtar, shellakty, keıin vınıldi gram­plastınkalardyń kúısandyqtary… Alaıda bul tasymaldaǵyshtardyń bar­ly­ǵy­ uzaqqa barmady. Iаǵnı adamǵa qaǵaz ǵana bes ǵasyrdan astam qyzmet ete alady eken.

Máskeýden shyǵatyn bir ádebı gazette avtor bylaı dep oqıǵasyn aıtyp­ty: «Meniń «Sen Hemıngýeıdiń «Muhıttaǵy ara­lyn» oqyp pa ediń?» degen saýalyma­ dosym romandy kólikte otyryp, aýdıo­nus­qasyn tyńdaǵanyn aıtqanda ol meniń suraǵymdy túsinbegendeı kórindi. Mun­daı­ jaýaptan soń, Lev Tolstoıdyń «Anna Karenınasyn» surasam, ol Maııa Plıses­kaıanyń qatysýymen ótken baletti kórgenin, oǵan osynyń ózi jetkilikti ekenin aıtatynyna senimdimin». Bizde de tap osy jaǵdaı. Qazaq ertegilerin mýltfılm sııaqty kórgen balaǵa máz bolamyz. Túbi kitap oqıtyndar teledıdar kóretinderdi basqarady. Nege deseńiz, ıt, sıyr, taýyq álemdi kóz aldynda ótip jatqan qozǵalys ústindegi sýretter tizbegi retinde kóredi eken. Kınoteatrda ıakı teledıdar aldynda otyrǵan kórermen de osy kúıdi bastan keshedi. Klassıkalyq ádebıetti aýdıojazba formatynda tyńdaıtyndar týraly da másele osyǵan saıady. Estý – bul basqa belgi berý júıesi, ony kúlli janýarlar álemi: aıý da, túlki de, qarǵa da qoldana alady. Osyndaıda oqýdy óte jaqsy kórgen Gogol shyǵarmasynyń keıipkeri – qul Chıchıkov oıǵa oralady. Oǵan ne oqysa da báribir edi – ol mátinniń sulýlyǵynan emes, adamnyń áripterden sóz, sózderden mándi sóılem quraýynan kádimgideı lázzat alatyn. Demek, Gogol HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda-aq adamnyń mıy biz óz múmkindiginshe paıdalanbaıtyn asa qýatty kompıýter degen tujyrymǵa kelgen. Egerde álgi Chıchıkov sol qalpymen qazirgi bizdiń qoǵamda ómir súrse, oqymastyń oqýyna aıtar tiri mysalymyz bolar edi.

О́z zamanynda Tolstoı aqsaqal: «Kele­shek­te jazýshylar biz sııaqty tom-tom shyǵar­malar jazbaýy múmkin. Tipti kór­kem­ nárselerge barý da birte-birte tyıy­lýy múmkin. Maqalalyq dúnıelermen shektelip, sony ádebıet dep eseptep, sondaı baǵytqa aýyp ketýi múmkin» degen eken. Bul paıymnyń aıtylǵanyna da, mine ǵasyr­dan da uzaq ýaqyt ótipti. Áý basta buny oqyǵan jurt «Qudaı saqtasyndap», alǵaý­syz kádik keltirgenmen, Tolstoı támsili alysqa ketpepti.

Danyshpan Tolstoı sonda qazirgideı tehnologııanyń oza shapqan zaman bolaryn hám adamzat rýhanı kedeılenip, kitap oqýdyń, tvorchestvonyń, ádebıettiń eskiliktiń jurnaǵyna aınalyp, artta qalaryn ishi bilip aıtsa kerek. Tom-tom roman týraly sóz qozǵamaımyz, óıtkeni qazir oqyrman qysqa áńgimelerdiń ózin áýpirimmen oqıdy (Bylaısha aıt­qan­da, qazir oqý – eń qıyn jumys). Biraq bul jazýshylarǵa da syltaý emes. Shyǵar­ma­shy­lyq qýat jetse, «Anna Karenınadaı» 800 bettik (maıda shrıfpen 800 bet, al qazirgi shyǵyp jatqan kitaptardyń kóle­mi­ne­ salsa, 1000-nyń ústine barady) kólemdi roman nege jazbasqa?! Bálkı, jazylar...

Qoǵamda qansha jazýshy bolsa, sonsha oqyrman qaldy. Bul búgingi ádebıettiń aýa raıyna qatysty aıtylǵan dál sóz. Adamdardyń jazýǵa, tvorchestvoǵa qyzy­ǵýy tipten álsiregenin osydan baı­qaımyz (Oqyrmannyń azaıýy álemde de ózekti máselege aınalsa da, Batyspen salystyrǵanda, qazaq ádebıetinde shyǵar­mashylyq jetistikter áldeqaıda az). Máselen, qazir bizge kitap oqyǵannyń bári sulý hám qadirli. Kitap o bastan mádenıettiń bastaýy sanalǵandyqtan, kitap oqý – mádenıettiń belgisi. Iá,  kitap oqyǵan adam árqashan mádenıetti. Halyqtyń kóp bóligi oqýdan alystap, kenetten bireý roman oqyp otyrǵan zamandasyn kóre qalsa, ishteı tańǵalatyn dárejege jetkendikten, búginde oqý – sırek kezdesetin qasıetterdiń qataryna jatady (Mundaǵy halyq degenimiz – gazet-jýrnalda isteıtin siz ben biz, ıakı ádebı ortadaǵy aǵaıyn emes, jazýǵa múlde qatysy joq, basqa salalardaǵy qalalyq hám aýyldyq jurt). Endi qarapaıym kitap oqýdyń ahýaly osyndaı bolǵanda kórkem ádebıettiń aý-jaıyn baǵamdaı berińiz. Tolstoı aqsaqal bizdiń bul halimizdi de tap basyp tanyp aıtypty. Budan bólek pýblısıstik saryny basym jazbalardyń kórkem ádebıetke tańylyp júrgeni hám bul úrdistiń beleń alyp bara jatqany taǵy bar.