Qazaq arba

Jalpy, arbanyń tarıhy tereńde jatyr. Tipti bizdiń zamanymyzdan burynǵy úsh myńjyldyqtar shamasynda ómir súrgen ejelgi memleketter: Mysyr, Assırııa, Persııa, Qytaı, Úndistan, t.b. ulystar shaıqas kezinde jaýyngerlik arba paıdalanǵany týraly derek bolsa, qytaı jazbalarynda kóshpeli túrikter bıik arba qoldanatyny haqynda baıandalǵan.

Ejelgi kók túrikterdiń áskerı-sharýashylyq tártibin úlgi retinde qabyl­dap qýatty ımperııa qurǵan Shyń­ǵys han ulystyń jaýyngerlik hám sharýashylyq qajettiligi úshin: bıik arba, kúıme arba, qos dóńgelekti arba, tórt dóńgelekti arba, ógiz arba, túıe arba paıdalanǵany týraly eýropalyq saıahatshylar P.Karpını, G.Rýbrýk t.b. eńbekterinde mol derek bar.

Osy oraıda, ortaǵasyrlyq kósh­pendiler turmysyn jiti zertteý­shilerdiń nazaryn aýdaryp júrgen bir dúnıe bar. Ol «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» atty kóne kitaptyń birneshe jerinde aıtylatyn «qazaq arbasy» (mońǵolsha – hasaq tereg) haqynda. Bul termındi tarıhshy-lıngvıster qazirgi mońǵol-qazaq tilderiniń úndestik zańyna beıimdep, ortaq ataý «Qasaq arba» dep jazyp júr. Biz oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin «Qazaq arba» dep jazýdy qup kórdik.

Sonymen taratyp aıtar bolsaq, kóne shejireniń 64-taraýynda: «Qońyrat qaýymy qashannan beri bas­qanyń jerine kóz alartyp, adamyn bulap-talamaǵan.

Jatqa jaýlyq oılamaı,

Qas sulý qyzdaryn,

Qazaq arbaǵa otyrǵyzyp,

Qara meken jurtynyń,

Qadirine jetken el...» – dep jyrlasa, kitaptyń 132-taraýynda: «Shyńǵys han Belgúteıdiń janyǵan sózin qup almaı sabanyń pispegin sýyryp alyp, shaıqasa ketti. Sóıtip júrjinderdiń betin qaıtaryp, Horıjın jáne Hýýrchın qatyndardy tartyp aldy. Al taıshylar bolsa Belgúteıdi ustap alyp, qazaq arbaǵa baılap tastady» degen mátin bolsa, shejireniń 268-taraýynda: «Mýnyn kóbirdiń (jer aty) sazyna qazaq arba batyp qalyp, ony bes atpen tartyp shyǵaryp, qatty qınalǵan sátte sónedtiń Gılúgedeı batyry búı dedi:

«Qaǵan ıem raqymyna aldy,

Qańǵyrlap qazaq arba ketti.

Qaımana jurt rıza boldy,

Han uly uıyǵyna jetti...»

* * *

Qazaq arba týraly mońǵol tiliniń túsindirme sózdigende: «Qazaq arba. Dóńgelekteriniń tabanyn aınaldyra berik buıymmen saqınalap kómkergen hám iri mal (sıyr, túıe, jylqy) jegýge arnalǵan úlken arba» degen anyqtama beripti. Onyń syrtynda maman restavratorlar kóne derekterdegi dálel-sıpatty negizge ala otyryp, qazaq arbasynyń foto-sýret jańǵyrtpasyn jasapty (sýrette).

Osy oraıda, shejire kitaptaǵy «qazaq-qasaq» termıni týrasynda zertteýshiler ne deıdi? Bul suraqqa jaýap izdemes buryn myna bir derekti bilgen jón. Kóne jáne qazirgi zaman mońǵol jazbalarynda «qazaq» ataý-termınin «qasaq» nemese «hasag» dep jazady. Mysaly, vıkıslovarda «hasag (qasaq) – túrki tildes halyq» (hasahı – narod tıýrkskoı ıazykovoı grýppy) degen anyqtama berilse, 1984 jyly Mońǵolııa ǵylym akademııasy tarapynan jaryq kórgen 900 bettik «Mońǵolsha – qazaqsha sózdik» kitabynyń 575-betinde: «qasag – qazaq (túrki tildes halyq. Hasag tereg – qazaq arba)» degen túsinik berilipti. Demek, kóne ki­taptaǵy «qasaq tereg» ataýy «qazaq arba» degenge dóp keledi eken.

Bul taqyrypty barynsha qaýzaǵan mońǵol-túrkitanýshy Nápil Bazylhan myrza: «Eski mońǵol jazba derekterinde, mysaly XIII ǵasyrdyń týyndysy «Mońǵoldyń qupııa shejiresinde» «qasgaq tergen – qasaq tergen», ıaǵnı temir qursaýly úlken arba degen maǵynaly ataý kezdesedi. Bizdiń pikirimizshe «qazaq» sóziniń túp-tórkini osynda bolýy ábden yqtımal. Kóshpelilerde ústine kıiz úı qondyrǵan úlken arbalar boldy. Kóne túrik dáýirinde «tele» etnonımi «kıiz úıli arba» degenniń baıyrǵy nusqasy. Sonymen qosa «qańly», «qypshaq» degen ataýlar da «kıiz úıli arbaly» degen sózderdiń balamalary» degen paıym aıtady.

Sondaı-aq, tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, mońǵoltanýshy Islam Qabysh­uly óziniń «Qazaqtyń shyǵý tegi týraly birer sóz» atty 1978 jyly jaryq kórgen monografııasynda: «Bizdiń zamanymyzdan bir ǵasyr buryn ómir súrgen ejelgi grek tarıhshysy Strabon (b.z.b 64 – b.z 24) tarıhı jazbalarynda, kóshpeli saqtar mal baǵýmen shuǵyldanyp, olar­dyń úıelmeni (otbasy) syrty kón terimen qaptalǵan, ishi ásem oıýlanyp úlken arbanyń ústine aǵashpen qııýlastyryp bekitken ári arqanmen tańyp ornatylǵan shatyrly baspanada ómir súredi. Bul úılerden jazda ystyq, qysta sýyq ótpeıdi», dep jazǵany bar deıdi (Islam Qabyshuly. «Kereıler kerýeni». – О́lgeı: 1978 jyl, 67-bet).

Demek ertedegi mońǵol jazbalarynda aıtyla beretin qazaq arbanyń shyǵý tórkini saqtardyń arbasyna tireleri anyq. Bylaısha aıtqanda, qazaq arba dep júrgenimiz saq dáýirinen kele jatqan babalarymyzdyń tól murasy eken.

Eýropalyq tanymal altaıtanýshy, dıplomat-lıngvıst G.I.Ramstedt (1873-1950) «qazaq» ataýy qupııa shejiredegi «qasaq tergen» degen sóz tirkesinen shyqqan dese, ony ırantanýshy A.A. Semenovtiń de qoldaǵany baıqalady. Biraq, keıbir ózimizdiń otandyq tarıhshylar «qasaq tergen» termıni etnostyń emes arbanyń ataýy retinde kórinis tapqan bolýy kerek degendi aıtady (Qazaqstan tarıhy. Bes tomdyq. 2-tom. – Almaty: «Atamura», 2010. – 305 b).

Bul jerde bizdiń nazarymyzdy aýdarǵan taǵy bir dúnıe, tarıhshy Islam Qabyshulynyń: «Mońǵoldar mundaı arbany arydan qoldanbaǵan. Shyńǵys qaǵan kúsheıgen tusta jeńilgen naıman, kereı, merkit taıpalary Altaı jotalaryna yǵysty da, taýly ólkede qoldanýǵa jaramaıtyn úlken arbalaryn tastap ketti. Ony paıdalanǵan mońǵoldar arbany naǵyz tól ıesiniń atymen «qasaq arba» (hasag tergen) dep atady» deıdi (Islam Qabyshuly «Kereıler kerýeni». – О́lgeı: 1978 jyl, 81-82 better).

Bul paıym qaı jaǵynan da kó­keıge qonady. Onyń syrtynda HII-HIII ǵasyrlarda Mońǵol ústirtin mekendeýshi kóshpeli taıpalar úshin «qazaq arbasy» qazirgi «Toıota» kóligi sııaqty áıgili (brend) bolǵany belgili.