Sonyǵa tartqan soqpaq

Sol Chehov aıtqan qysqalyq konsepsııasyn avtor da óz shyǵarmashylyǵy­men úndestire bildi. Sózimizge dálel – Erbolat Ábikenulynyń sońǵy shyq­qan «Jeltoqsan yzǵary» atty jınaǵy bolyp otyr.

Pyshaqtyń qyryndaı ǵana kitapty qolǵa alǵanda suraýly oıǵa batasyń: talanttyń ólshemi qalyńdyǵy bir qa­rys jınaq bolmaýshy ma edi?! Ol kez­de kitap mazmunyndaǵy on segiz áńgi­meniń atymen ǵana tanys edik. Keıin bil­dik: jınaqta kóńil pernesiniń qy­lyn shertip, birden júrekke baryp qonaq­taıtyn oramdy oı bar eken. Qaýzaǵan taqyryby jeti atan túıege júk bolady. Avtordyń shyǵarmashylyq aýdıtorııasy – qala. Qala qazaǵynyń psıhologııasyn keıipker beınesine boıamasyz beredi. Muny «Kóteý» áńgimesindegi Almas, «Kishi ǵylymı qyzmetkerdegi» Derttibek, «Dambal» shyǵarmasyndaǵy Jyrtyńgúl, «It» áńgimesindegi Ǵabıt obrazynan anyq baıqaımyz. Taqy­ryp aıasy qazirgi qoǵamnyń kúrmeýli máselelerimen ushtasyp jatyr: qala­daǵy qazaqtardyń áleýmettik jaǵ­da­ıy, jumyssyzdyq, qazaqy saıasat, para­qorlyq jáne er men áıeldiń zama­naýı kelbeti. Janr tańdaý jaǵynan da qatelespegen – áleýmettik satıra. Zaman shyndyǵynyń sýretin sózben salýda ıýmor, sarkazm men ıronııany negizgi avtorlyq ádis etip alǵandaı. «Kádimgi et pen teriden jaralǵan mı­nıstr. Adamnan aýmaıdy» deıdi aty-shýly «Mınıstr» áńgimesinde. Oqyr­mandy jaı ǵana bir jymıtyp, maq­tamen baýyzdap otyr. Keıipteýi, sóz qoldanysy, aıshyqty tirkesteri ózgeshe. Ásirese «Eń sońǵy shyly­­myn» paraqtaǵanda eriksiz kýá bolasyń: «Jalańash aspannyń shaqyldaǵan jal­ǵyz kózin qyzyl perde búrkeýge jaqyn». «Ústinde kún shatyr». Oqı­ǵany baıandaý tásiline qarasaq, avtor boıynan teorııalyq daǵdynyń sál-pál sarqynshaǵyn baıqaımyz. Bul sheshimimizge áńgimelerindegi kór­kem­degish quraldary dálel: sonyń ishin­de detal (dambal, ıt), jalǵyzdyq, jat­­syný, qarsylyq («Jeltoqsan yzǵa­ryndaǵy» Azat beınesi), konflıkt, áń­gime ishindegi áńgime kóp kezdesedi. Osy rette synshylardyń qazirgi tolqyn jaıynda «Jazýshylardyń jastanyp oqıtyn dúnıe jaza almaı júrgeni teorııalyq biliminiń joqtyǵynan bolar» degen ekiudaı pikirin eskersek, myna kitaptyń jazýshysyna ishimiz jylyǵandaı. Álqıssa... «Jeltoqsan yzǵary» áńgimesinen aıshyqty (ornamentaldy) prozanyń keı elementterin jolyqtyrǵandaı boldyq: «Bul túnde jaǵylǵan árbir shyraq biz úshin edi. Bul túnde aıtylǵan árbir án, jaına­ǵan ár juldyz biz úshin edi. Soǵylǵan shapalaq, álemniń shattyǵy bul túni biz úshin edi». Qalamger shyǵarma barysynda sandardy dál ári jıi qoldanady. Sıýjet oınatatynyn da baıqadyq. Máselen, «Dambal» áńgimesinde detal («qyzyl dambal») arqyly sıýjet oınatyp, buqaralyq aqparat ókilderiniń qazirgi ahýaly men ózgeniń qańsyǵyn tańsyq qylǵan qazaq psıhologııasyn kórsetedi. Osy shyǵarmada ásireleý kórkemdegish quraly sátti qoldanylǵan. «Al kúıeýi: uryny bar ǵoı jerge kirse shashynan sýyryp alam, kókke shyqsa sıraǵynan tartyp túsirem. Tozaqqa kirse de, taýyp alam. Sosyn terisin sypyryp, tuzdy sýǵa shomyldyryp, qaptaǵan halyqtyń aldynda, shyńǵyrǵan qulyndaı shıpaqtatam». Naq bir batyrlar jyryna enip ketkendeı kúı keshesiń. Atalǵan shyǵarma jelisi asqan ásireleýge qurylsa da kókeıimizde «bolashaqty boljaǵan áńgime» degen sumdyq oı qaldyr­dy. Al «It» áńgimesi psıhologııalyq paralelızmniń erekshe kórinisine ıe. Biz muny úshtik tulǵasynda bylaı tarqattyq: Sábıttiń anasynyń kóziniń kórmeýi men ıttiń kórmeıtin kózi jáne avtor jasyrǵan shtrıh polkovnık Ǵabıttiń kózine shel tolyp, meıirim ataýlyny kórmeı qalýy.

Avtordyń óz stıli bar: keıipker esimin shyǵarma ortasynda ne dıalog arasynda beredi. Áńgimeleriniń kóbi monolog pen dıalogtan turady. «Elý teńgedegi» aǵasynyń inileri jaıly aıtqan myna bir monologi qazirgi qoǵamnyń qońyraýyn soqqandaı: «О́zderi ultty sheksiz súıedi. Aıtatyn áńgimeleriniń barlyǵy ulttyń taǵdyry, isteıtin isteriniń barlyǵy ulttyń qamy. Ondaılar – myna qoǵamnyń jaýy ǵoı! Ultsyzdanǵandaryn ákelý kerek edi. Qulqynnan basqany oılamaıtyndaryn ákelý kerek edi. Oh, olar baııtyn edi. О́setin edi». Qalamger osy áńgimesinde qala men aýyldyń rýhanı aıyrmashylyǵyn dóp basyp, oqyrmanǵa qanyn tamyza jetkizedi. Keshegi Oralhan Bókeı men Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń shy­ǵar­mashylyǵynda kezdesetin «Aıqaı» sarynyn qolymyzdaǵy áńgimeler jı­naǵynan keziktirdik. «Jeltoqsan yzǵa­ryndaǵy» bas keıipkerdiń (Azattyń) kúl­li qazaqqa arnap aıtqan sózi avtor­dyń aıqaıy ǵana emes, naq qazirgi ýlan­ǵan qoǵamnyń janaıqaıy ispetti: «Ash­tyq dep atamdy ákettińder. Soǵys dep ákemdi ákettińder! Ol az bolǵandaı «Jeltoqsan» dep áıelimdi ákettińder. Meni múgedek ettińder! Ittiń balalary dep bar daýysymen aıǵaı saldy».

Iá, avtor qysqa jazady. Oqıǵa jeli­si de oqyrmandy jalyǵýǵa jetkiz­beı­di. Bir oqyrlyq. Tórtburyshty fıgýrany alar bolsaq, jazýshy sonyń tek bir jaǵyn ǵana áńgimeleıdi. Mysaly, «Kishi ǵylymı qyzmetker» áńgimesinde qarapaıym qazaq obrazyn sonshalyqty kónbis kórsetken. Oqyrmanǵa áserli bolýy úshin ásireleýdiń belgilerin paıdalanǵan. Al «Aqyn» shyǵarmasyn­daǵy jer daýyna baılanysty bir úzik oıdyń ushyǵyn Muhtar Maǵaýınniń «Ultaralyq janjalynan» da baı­qaımyz. Keıipker kelbetine keler bol­saq, «Kúıeýinen qoryqpaıtyn áıel­degi» Jańbyrbaı men «Dambal» áńgimesindegi Shakraboshı obrazynyń uqsas ekeni ańdalady. Al oqıǵalardyń aýrýhanada ótýi ne aýrýǵa qatysty ıakı avtobýsta oryn alýy avtordyń shyǵarmashylyq zerthanasynda jıi qaıtalanady. Keıipkerleri tym aqymaq, tym qarapaıym. Lırıkalyq keıipkeri kóp, iri keıipkeri joq. Bir áńgimeniń júgin eki-úsh keıipker aýyrsynbaı-aq alyp shyǵady. Keıipkerge esim qoıýda sheberlik, ne bir astarly fılosofııa joq. «Bizdiń geroıymyz» dep esh qıyndyqsyz áńgimesin jalǵastyryp kete beredi. Nemese «Toıhanadan ekeý shyqty. Ekeý degenim erbeńdegen eki tiri adam» dep, jazý máneri men qaly­byn saqtaı otyryp baıandaıdy. Jaı syldyr baıandaý emes, keıiptep, obraz­dy baıandaý. Bul da bir sheberlik bolar dep túıdik. Kitaptyń álqıssasy «Qasi­ret» áńgimesine qatysty jylt etken oıymyzdy jasyra almadyq. Qazaq áıeliniń sharasyzdyǵyn kórsetken oqıǵa sońy mezgilsiz aıaqtalǵandaı.

Aıta keteıik, bul avtor búginde jazýdan jyraq. Jeke kásipkerlikke ketip, jazý ústeline otyrmaǵanyna kóp boldy. Tereńdep qarasaq, munyń ózi tragedııa. Qoǵamdaǵy ádebıettiń ahýaly, deńgeıi, baǵasy qandaı eke­ni sanamyzdy túpsiz shyńyraýǵa súı­reıdi. Degenmen qaıda júrse de sýret­kerdiń jany, kózi jazýshy emes pe – Erbolat Ábikenuly da ómirdiń túrli qıyrlarynan keıipker izdep júrgen bolar.