Tolstoıdyń ómirden ozǵan tusyn Romen Rollan «Tolstoı degen soǵys toqtady» dep sýretteıdi. Shynynda, onyń ómiri ishki maıdan shebinde ótti. Báseńdeý, qaıta janý, basqa bolyp uıyqtap, ózge bolyp oıaný, saraptaý, tarazylaý, kúıiný, ókinish pen jańarýǵa talpynǵan jiger, ar-uıat sotyna qaqtalý...
«Ivan Ilıchtiń ólimi» povesi 1986 jyly jaryq kórdi. Budan eki jyl buryn ǵana ataqty «Arylý» shyǵarmasy oqyrmanǵa jol tartqan bolatyn. Sirá, bul shaq jazýshynyń jan sala ómir aqıqatyn uǵynýǵa umtylǵan mezeti. Tipti óli tildi sanada jańǵyrtýǵa kúsh salǵan talapshyl jigerimen ózdi-ózin qoısha jumsap, jany jer betilik keńistikten alystaǵan tusy.
«Ivan Ilıchtiń ólimin» úsh kezeńge bólip qarastyrýǵa bolady. Alǵashqysy, aýrýǵa shaldyǵýǵa deıingi qalypty ómir, ekinshi, aýrýmen betpe-betpe kelgen kezi, úshinshi, ólimge boısunyp, ómir syry men óz ishine qulaǵan ýaqyt.
Alǵashqy kezeńdegi Ivan Ilıchtiń qaraqurym kópshilik adamdardan aıyrmasy joq. Zańgerlik oqý, oqýdyń birinshi jylynda shynaıy dostyq, pák arman, tátti qııaldar, gýbernatordyń qyzmetinde júrgen kúnder, qyzǵa degen izgi mahabbat, úılený, otbasylyq qarbalas ómir, jaqsy úıge, jaqsy qyzmetke talpyný... Keıipkerdiń fızıkalyq ómirin sap tyıyp, rýhanı ómirge úńilýge sebep bolǵan ýaqyt kúrdeli aýrýmen betpe-bet kelgen kezi. Munan soń keıipker jalǵan tirlikten baz keship, oısyz ótken kúnderin sanamen sarylyp shola bastaıdy. Kózge kórinip, kóńilge sezilmegen tuńǵıyq maǵynalarǵa qulash urady.
«Neǵurlym ómiri mánsiz bolǵan saıyn ajaly da jaqyndaı túsipti. Mol aqsha, jańa laýazym, sulý áıel únemi ózin bıikte júrgendeı kórsetetin. Al endi qarasa, ómiri aıaǵynyń astynan zýyldap óte shyǵypty. Endi ıtteı bop qınalyp óleıin dep jatyr... Sonda qalaı? Qalaısha bosqa ómir súrgenmin? О́mirimniń mánsiz, sumpaıy bolýy múmkin emes. Eger mánsiz ǵumyr keshsem, onda nege óleıin dep jatyrmyn? Nege azapty ólim? Neni durys jasamadym? Qaı jerden qate ketti? Qalaısha meni qara basty? Ilıch ómirinen aýyz toltyryp aıta qoıatyn maǵyna tappaı, qatty qorqyp ketti».
Sharasyzdyq qaraqurdymyna túsken Ivan Ilıch arpalysqan jan dúnıesiniń túbinen bir sátte jylt etken jaryq kóredi. Ol – ózgeler úshin ómir súrýge umtylý. Jaqsylyq etýge murshasy bolmasa da, mańyndaǵylarǵa aýyrlyq salmaý. Oılap qarasa, ony shyn aıap, qamqor bolarlyq kisi joqtyń qasy. Janashyr bolǵansyǵanymen, bitpeıtin sharýalarymen bezinip, erin ushymen hal suraǵansyp eleýregen áıeli, kúndelikti tirlikten az ǵana bosaǵanda qasynda bolǵan týystar, bári de keıipkerdiń rýhyn qanaǵattandyra almaıdy. Tek kishi ulynyń pák meıirimmen qolynan súıgen sátinde túnekke ulasqan keýdesinen taǵy bir bolmashy sáýle qarańdaıdy.
«Basynda aýrýy solqyldaǵanda Ilıchtiń janyn kózine kórsetetin. Qazir Ilıch úshin tán aýrýynan góri jan aýrýy, ar-ojdannyń derti qatty batty. «...Múmkin durys ómir súrmegen shyǵarmyn» degen oı keldi. «Biraq jurt sııaqty ómir súrdim ǵoı» dedi ekinshi bir oıy. Jan dúnıesi osylaı arpalysyp jatty. Endi maǵan ne kerek? О́mir súrý me? Qaı ómirdi? Burynǵysha mánsiz ómirdi jalǵastyrýdy ma? Sot bolyp adamnyń taǵdyryn sheshý úshin be?».
Aqyry Ilıchtiń rýhyna buryn sezinbegen, aqıqatqa malynǵan ókinish pen aıanysh sezimi uıalaıdy. О́zi baǵalamaǵan, renjitken qurby-qurdastaryn, týys-týǵandaryn oılap, ókingen sátte jan dúnıesi jańbyrmen jýǵan jemisteı jańaryp, jeńildik sezinedi. Boıyn qınaǵan dert te umytylyp, ólim qorqynyshy birjola báseńdeıdi. Ol qate isterine ókingen, basqalardy aıap, jany ashyǵanda ǵana durys ómir súrgendeı kúıdi bastan keshiredi. Arylý degen, Qudaı aldynda aǵarý degen kináńdi moıyndap, júrekti bosatý bolar, sirá. Múmkin, qaıta týý, qaıta oıaný degenimiz de biz oılaǵan fızıkalyq qalyp emes, jan dúnıeniń atqarymdary sekildi.
Tolstoı Ivan Ilıchtiń ómiri arqyly tán ómirimen shektelgen pendelerdi kelemejdeıdi. Naǵyz ómir ózińdi tanýǵa umtylǵan sátten bastalatynyn meńzeıdi, aqıqat pen jalǵannyń arajigin ajyratady. Rasynda, «tán ómiri adamǵa zarar tarttyrady». Sebebi, Rýmı aıtqandaı, «tán qyzǵanysh uıasy». Al adamnyń basty mindetteriniń biregeıi – jandy qorǵaý. Danteniń «Qudiretti komedııasynda» jannyń sáýleli bıikke órleýine kedergi keltiretin úsh jyrtqysh bar. Olar: sileýsin, arystan jáne qanshyq qasqyr. Dante sileýsin arqyly nápsiqumarlyq, arystan arqyly menmendik, qanshyq qasqyr arqyly ashkózdikti áshkereleıdi. Iаǵnı biz janymyzdy qorǵaýǵa selqos qaraǵan kúni, onda qaýipti «jyrtqyshtar» meken etýi múmkin. Ishki «jyrtqyshtar» azaby dene jaraqatynan áldeqaıda aýyr, kúrdeli.
Mánsiz ómir – maǵynasyzdyq sheńberi. Mánge umytylýdy doǵarǵan jandy ólim yzǵary ońaı-aq jaralaıdy. Ilıchti de ajalǵa alyp soqqan mánsizdik qubyry edi.
