Túrksib qalaı salyndy?

1914 jyly Reseı Temirjol mı­nıstrligi qazaqtan shyqqan tuńǵysh ın­jenerlerdiń biri Muhametjan Tynyshbaevty Arys – Pishpek te­mir­jol jobasynyń basshysy etip taǵaıyndaıdy. 1917 jyly tóńkeris burq ete qalǵanda temirjol qurylysy Býrnoe stansasyna jetken edi. Keıin jumys jalǵastyrylyp, 1924 jyly Lýgovoı –Pishpek jelisi iske qosyldy.

Toqtap qalǵan jobany sol kezde juldyzy jarqyrap turǵan Turar Rysqulov qaıta jandandyrady. Ol 1926 jyly Reseı Halyq komısarlary keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp Máskeýge barysymen Túrkisibti salýdy qolǵa aldy. Bul isti uıymdastyrý úshin Túrkistan – Sibir temirjolyn salýǵa járdemdesý komıteti (KomSod) qurylyp, T.Rysqulov onyń tóraǵalyǵyna bekitildi. Ortalyqtan qajetti qarjy, jumys jáne tehnıka kúshi bólindi. Túrksib temir jolynyń Qazaqstannyń ekonomıkalyq kúsh-qýatyn arttyrýdaǵy qajettiligin jete túsingen Turar Rysqulov 1924 jyldan bul jeliniń erekshe  mańyzyna aıryqsha nazar aýdaryp keldi.

Jalyndy Turar 1927 jyly Lýgo­voıǵa kelip, jıyn ótkizip, úgit-nasıhat, túsindirý jumystaryn júrgizdi. Túrksib qurylysy eki jaqtan, Semeıden, oń­tústikte Lýgovoı stansasynan bas­talatyndyqtan, jalpy qurylystyń eki basqarmasy – ońtústik jáne soltústik basqarmalary quryldy. Qazaqtyń birtýar azamaty ınjener Muhametjan Tynyshbaev ońtústik basqarmasynyń jobalaý-izdestirý jumystarynyń basshysy qyzmetine taǵaıyndaldy.

Jobanyń jumystaryn qaıta júrgizý úshin 14 partııa qurylyp, onyń altaýy – Pishpek, segizi Semeı jaqtan temirjol salynatyn joldy qaıta qarap shyǵyp, eski jobaǵa túrli ózgeris pen túzetý engizdi. Jobalyq-izdestirý jumystaryn júrgizý barysynda Pishpek – Almaty arasyn baılanystyratyn birneshe joba jasalady. Qordaı jobasy – Lýgovoıdan shyqqan temirjol Pishpek – Qordaı – Otar – Almatyny jalǵaıdy. Al Shoqpar jobasy – Lýgovoı – Shý  – Shoqpar – Otar – Almaty boıynsha ótip, qyrǵyz jerine kirmeıdi.

T.Rysqulov basqarǵan arnaıy komıtet Túrksibti Pishpek qalasynan Qordaı arqyly asyrý jobasyn tıimsiz, 20-30 shaqyrym jerdiń taýyn buzyp, tasyn jaryp jol salý aýyr, mol qarjy, kóp kúshti talap etedi ári qystyń borandy kúnderinde qar úrip, joldy jaýyp tastaıdy dep, Shoqpar jobasyna basymdyq berip, ony Lýgovoıdan Almatyǵa Shý arqyly tartý jóninde sheshim qabyldady.

Túpkilikti sheshim úshin, ıaǵnı Shoqpar nemese Qordaı jobalarynyń birin tańdaýda tek mamandar ǵana emes, Qazaqstan men Qyrǵyzstan basshylyǵy men jurtshylyǵy arasynda qyzý talas boldy. Shoqpar jobasynyń jeńiske jetýi 22 mln som únemdeýge, qurylysty merziminen 1 jyl buryn aıaqtaýǵa múmkindik beredi. Temirjol otyn retinde ol kezde mańyzdy sekseýili mol Moıynqumǵa jaqyn ótedi delingenmen, Qazaqstan men Qyrǵyzstan basshylyǵy arasyndaǵy ymyrasyz kúres oryn aldy. Bul básekelestikte sheshýshi róldi T.Rysqulov, S.Qojanovtar atqaryp, ony qazaqtyń paıdasyna sheship berdi. Nátıjesinde bul joba bizdiń Shý stansasyn aımaqtaǵy mańyzdy temirjol toraby stansasyna, al Pishpekti temirjol tuıyǵyna aınaldyrady.

Túrksib tarıhyn zerttegen M.Peın degen amerıkalyq ǵalym T.Rysqulovtyń sheshýshi róli týraly: «Nátıjesinde Sovnarkom janyndaǵy Túrkistan –Sibir temirjolyn salýǵa járdemdesý komıteti (KomSod) quryldy, ol onyń tóraǵasy retinde T.Rysqulov bastaǵan Sibir ólkesi, О́zbek KSR jáne Qazaq KSR úkimetiniń ókilderinen turdy. T.Rysqulov komıtettiń temirjol baǵytyn salý jáne ony qarjylandyrý, kadrlardy irikteý jáne jergilikti ónerkásipti qaıta qurý saıasaty sııaqty mańyzdy máseleler bo­ıynsha sheshýshi ról atqardy. Ol Túrksibti saıası súıemeldeý retinde áreket etti», dep jazdy.

Halyq komıssarlar keńesi 1927 jyldyń aqpan aıynda Túrksib qu­rylysyn «ekpindi qurylys» dep jarııalap, ony qamtamasyz etý jáne qarjylandyrý jaǵynan artyqshylyq berdi.

Túrksib temirjoly 1930 jyldyń sáýir aıynda Taldyqorǵanǵa jeter tustaǵy О́giz-Qorǵan degen jerde túıisti. 1926 jyldyń jeltoqsanynan 1931 jyldyń qańtar aıynyń aralyǵynda 1440 shaqyrym temirjol tóseldi. So­sıalıstik tásilmen О́giz-Qorǵan stansa­synyń aty Aınabulaq dep ózgertildi.

Qurylystyń jalpy quny 1930 jylǵy baǵa boıynsha 203,5 mln somdy quraǵan, ıaǵnı 1 shaqyrym temirjol 141 myń som turǵan. Árıne, bul sandardyń qazirgi oqyrman úshin eshqandaı ma­ǵynasy joq. Biraq salystyrmaly túrde alǵanda, ol kezde Qazaqstan jylyna 20 mln som shamasynda salyq jınaıtyn.

Shý stansasynyń negizi 1928 jyly Toǵaı aýylynyń qasynda qalandy. Onyń turǵyndaryn negizinen temirjolda isteıtin Reseı men Ýkraınadan kóship kelgen jumysshylardyń otbasylary qurady.

Túrksibti salýdyń basty maqsaty – keńes odaǵynyń maqtany shetelderden satyp alýǵa táýeldiligin joıý úshin ońtústik respýblıkalardaǵy egis­tik jerlerdi maqtaǵa bosatyp, al ol jerlerdegi halyqqa qajet bıdaıdy Sibirden, Qazaqstannan jetkizý bolatyn.

Túrksib qurylysy týraly bul aqparat aıdyń bergi kún túsetin jaǵy, al kóleńke jaǵynyń beınesi qandaı edi?

Ulttyq aımaqtarda ornalasqan iri óndiristik jobalardy júzege asyrǵanda jergilikti kadrlar joq degen jeleýmen ishki Reseı men Ýkraınadan jumysshylar ákelý kommýnısterdiń súıikti tásiline aınaldy. Bul patshalyq otarlyq saıasattyń halyqtar dostyǵy degen jabýmen qaıta jandanýy edi. Qurylysqa búkil keńes odaǵynan jumysshylar aǵylyp kelgen, bir ýaqytta bul jobada 50 myńǵa deıin adam istegen degen málimet bar. Qazaq negizinen qara jumyspen aınalysqan. M.Peın T.Rysqulovtyń jumysqa qazaqty tartý úshin qajyrly eńbek etkenin atap ótedi. Onyń aıtýy boıynsha: «KomSodtyń negizgi jumysy kadr máselesin qarastyrý boldy. Qazaqstan jumysqa qabyldaý jónindegi komıssarıatpen kúresinde Túrksib myńdaǵan qazaqqa jumys berip, olardy ónerkásiptik eńbekke baýlıdy degen úmitpen tabandy jáne tabysty boldy. Qazaqty qurylys jumystaryna tartý qazaqstandyq proletarıattyń natıvısııasy boıynsha eń mańyzdy problema bolyp tabyldy. Temirjol qurylysy shetkeri aımaqta jergilikti turǵyndardan jumysshy tabyn qurýǵa múmkindik beredi jáne kóshpelilerdiń otyryqshylyqqa kóshýine yqpal etetin bolady. Qurylys úshin on myńdaǵan qara jumysshy qajet bolǵandyqtan, qazaqtyń edáýir sanyn jınaǵan jaǵ­daıda Túrksib jergilikti qurylys kadr­la­rynyń korpýsyn jyldam qurý perspektıvasyn berdi».

Jergilikti bılik alyp qurylys qazaq sosıalıstik proletarıatynyń, ıaǵnı jumysshy tabynyń qalyptasýyna septigin tıgizedi dep kútkenimen, keńes odaǵynyń Narkompýt mınıstrligi jumysshylardyń 75 paıyzyn ishki Reseıden ákelýdi usyndy. Qurylys jumystaryna jergilikti qazaqty tartý óte tartysty ótti. Orys jumysshylar óz biliktiligimen bólisedi, qazaq proletarlar taby qalyptasady degen úmit aqtalmady. Jumysqa alynǵannyń ózinde de qazaq eńbekshileri jer qazý, tas syndyrý sekildi tek aýyr da qara jumysqa tartyldy. Reseıdiń ishki jaǵynan kelgen orys jumysshylary basqa tilde sóıleıtin, dini basqa kóshpelilermen ózara túsinistik ornata almady. Qazaq jumysshylary kásipodaq, kooperatıvterge kirgizilmedi. Olar jumysty artel túrinde atqardy. Artel basynda orys brıgadırleri turdy. Qazaq jumysshylary úshin jergilikti aýa raıy úırenshikti, qıyndyqqa tózimdi, tapsyrylǵan jumys kólemin talap etilgen merzimde oryndaǵanymen, olarǵa jalaqy ýaqtyly tólenbedi, qol kóterý, tabystaryn ıemdenip ketý faktileri oryn aldy, olardyń aryz-ótinishteri múldem qaralmady.

Keńes ókimeti óndiriste alǵash ret paıda bolǵan qazaq jumysshylarynyń odan da kóptep kelýin qamtamasyz etý maqsatynda olarǵa Qyzyl armııa ardagerleri, jas jumysshylar márte­besin berdi. Biraq ulttyq azshylyqty ózderinen kem sanaıtyn orys jumys­shylar qazaqqa berilgen jeńildikterdi kirpideı jıyrylyp teris qabyldady.

Keńes ókimetiniń «jergiliktendirý» saıa­satyna sáıkes alyp qurylys ju­mysyna qatysa bastaǵan qazaq eń­bek­shilerine basqa ulttardyń ósh­pendiligi adam aıtqysyz edi. Olar kem degende qazaqpen sóıleskende dóreki, boǵaýyz sózderdi qoldanyp, shekten shyǵa as­tamshylyq kórsetetin. Orystyń eń súıikti isteriniń biri – ashanalarda shosh­qanyń maıyn qazaqtyń aýzyna, al­dyndaǵy nanyna kenetten jaǵyp jiberý bolatyn.

Sheteldik ǵalym M.Peın: «Qazaq ústirt musylmandar sanalǵanymen, dinı shekteýlerdi buljytpaı ustanatyn. Qazaq úshin dońyz etin jemeý musylman bolyp qalýdy bildirdi. Bul óz bolmysyn sezinýmen tikeleı baılanysty edi», dep ádil jazdy.

Qazaq jumysshylary birden prole­tarıatqa aınalyp ketken joq. Olar ata dástúri boıynsha minis at, tazy ustaýǵa tyrysty. Mas orys tarapynan tazy ıtterdiń quıryǵyn kesip, attaryn dalaǵa aıdap jiberý oqıǵalary oryn alǵan.

1928 jyldyń 31 jeltoqsanynda Túrksibtiń Sergıopol tarmaǵynda úlken ultaralyq qaqtyǵys oryn aldy. Jumys oryndary úshin qazaqpen básekege túsýge, óz mamandyqtaryn úıretýge narazy 400-ge jýyq orys jumysshylar kózderine túsken kez kelgen qazaqty uryp-soǵa bastaıdy. Olar budan buryn qazaq jumysshylaryna óz mamandyqtaryn úıretýge úzildi-kesildi qarsy shyqqan edi. Olar aborıgenderdi, ıaǵnı jergilikti turǵyndardy jek kórdi jáne olardan qaýiptendi. «Qazaqty qazaq bolǵany úshin emes, eýropalyqtar bolmaǵandyǵy úshin jek kórdi», dep kórsetedi M.Peın.

Jergiliktendirý saıasatyna sáı­kes qazaqtyń Túrksibtegi jumys oryn­darynyń kem degende jartysyn quraýǵa qaqysyna qaramastan, qurylysty júrgizýshiler úkimet nusqaýlarynyń júzege asýyna barynsha kedergi jasady. Qurylys barysynda jumysshylar ǵana emes, jobanyń ákimshiligi tarpynan osyndaı rasıstik kóptegen is-áreket oryn alady. Qatań sharasyz ultaralyq arazdyqty toqtatý múmkin emestigin túsingen bılik Sergıopol búligin bastaǵandardy ólim jazasyna kesti.

Túrksib qurylysy ındýstrııalandyrý, ujymdastyrý jáne tap kú­resiniń qoldan kúsheıtilgen ke­zinde, zııankesterdi, býrjýazııalyq ult­shyl­dardy qýý uran­darymen júzege asy­ryldy. Qazaq halqy Túrksib jáne onyń qurylysyna qazaq tabıǵatyna jat, bóten, beıtanys dúnıe retinde qaraǵanymen, sol jyldary kúshpen júrgizilgen ujymdastyrý jáne kúsh­­tep otyryqshylyqqa kó­shirý, joq­shylyq, aldaǵy ashtyq qaýpi qa­zaqtyń kedeı toptarynyń qurylysqa kelýine úlken áser etti jáne túrtki boldy. «Qu­daı júgirtpegen sıyrdy buzaý jú­girtedi» degenniń kebi osy shyǵar?

Qurylysqa negizinen jataqtar jáne maly joq qazaq kedeıleri aǵylyp keldi. Sol kezdegi statıstıka olardyń kópshiligi 30-dan aspaǵan, úshten biri 20-daǵy qazaq jastary edi. Ǵaıyptan jumysshylar arasynda áshkerelengen baı balalary tap jaýlaryn qýý naýqanynyń sheńgeline ilikti. Kóshpelilerdiń «Qosshy» kooperatıv qoǵamy respýblıkanyń eń alys túkpirlerindegi qazaq jastaryn qurylysqa tartýǵa kúsh jumsady. Sergıopoldegi ultaralyq qaqtyǵys keńestik bılikke tap jaýlaryna qarsy kúresti kúsheıtýge syltaý boldy. Ataman Dýtovtyń quıyrshyqtary, aqgvar­dııashylardy izdeýmen qatar baı-molda tuqymdaryn áshkereleý naýqany qosa júrgizildi.

Ekinshi jaǵynan, qazaq jumys­shy­larynyń aýyr jumys úshin az aqy alýy, turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýdy talap etpeýi, kásiptik jaǵynan bola­shaqtarynyń bulyńǵyrlyǵy Túrksib qurylysynyń basshylaryna qarjy únemdeýge múmkindik ber­di. Qazaq eńbekshileriniń sondaı nashar turmystyq jaǵdaılarǵa shydaýy olardyń buryn odan da qıyn ómir súr­gendikterimen, sińiri shyqqan kedeıler arasynan shyqqandyqtarymen túsindirse bolady.

Basqa ult mamandary qazaq nashar jumysshylar, olardan proletarıat shyqpaıdy, qural-jabdyqtarmen jumys isteı almaıdy, shaı ishýge kóp ýaqyt jumsaıdy jáne t.b. dep kópe-kórineý teris baǵa berdi. Qazaq brıgadalary eń aýyr jumysqa jegildi, orys jumysshylarynan úsh ese kem jalaqy aldy. О́zderiniń zańdy quqyqtaryn bilmegen saýatsyz qazaq jumysshylary alaıaaqtardyń jemi boldy.

Qazaqtyń óndiriske tez enýine olardyń orys tilin jete bilmegendikteri de kedergi keltirdi. T.Rysqulovtyń qa­zaq jumysshylaryna qajetti qu­raldardy berip, ony meńgerýge ýaqyt berse, olardyń eńbek ónimdiligi orys jumysshylarymen teńesedi degen tujyrymdamasyn Atbasar túrli tústi metaldar zaýytynyń qurylysy kezinde dáleldengen edi. Qazaq jumysshylary bir-eki aıdyń ishinde bilikti jumysshylar deńgeıine kóterile bilgen.

T.Rysqulovtyń tikeleı aralasýyna qaramastan, Túrksib qurylysyna tartylatyn jumys kúshiniń 50 paıyzyn jergilikti qazaq quraýy kerektigi týraly buıryq is júzine asqan joq. Sta­tıstıkalyq málimet boıynsha qazaq jumysshylar jalpy jumys kúshiniń Túrksibtiń soltústik bóliginde eń kóp degende 26 paıyzyn, ońtústik bóliginde 20 paıyzyn ǵana quraǵan.

Qurylystyń sońyna qaraı Túrksib qyzmetkerleriniń arasynda basshylyq mansaptarynda bar bolǵany 145 oqy­ǵan qazaq jumys istedi. Bul barlyq basshylyq qyzmetkerleriniń 5 paıyzy ǵana edi. Olardyń 25-i joǵary mansaptardy ıelendi. Tehnıkalyq personaldyń 8,2, ákimshilik qyzmetkerleriniń 8,7 paıyzyn qazaq qurady.

Qazaq jastary bilikti jumys­shy­lardyń deńgeıin de, joǵary tehnı­kalyq mamandyqtardy da jyldam ıgere alatyndyqtaryn kórsetti. Ashtyq apatynan qazaq sanynyń kemip, res­pýblıka turǵyndarynyń 35 paıyzyn quraǵandyǵyna qaramastan, eldegi óner­kásip jumysshylarynyń 41 paıyzy qazaq jumysshylarynan turdy.

Túrksib temirjoly jobasy 1926 jyldyń sońynda bastalyp, 1931 jyl­dyń qańtar aıynda iske qosylǵan kezge deıingi aralyqta Qazaqstanda túbirli ózgerister oryn aldy. Baılar tap retinde joıylyp, ujymdastyrý halyqtyń burynǵy ómir súrý saltyn buzyp, kóptegen aýdanda azyq-túlik jetispeýshiligi oryn ala bas­tady jáne asharshylyq 1932–1933 jyldary Shý boıynda qaharyna mingende osy jolmen árli-berli júıtkigen otarbalar jergilikti halyqty qutqarý úshin bir qap bıdaı da ákelgen joq.

Túrksib temirjol qurylysyn sóz etkende Shý stansasynan Moıynqumǵa suǵyna salynǵan uzyndyǵy 230 sha­qyrymdyq «ýzkokoleıka» týraly aıta ketý kerek. Jergilikti kadrlar osy te­mir­jol baǵytyn uzaq jyldar bas­qardy.

Moıynqum qumdaryndaǵy temirjol 1928-1956 jyldary jumys istedi jáne sekseýildi áketýge arnalǵan joba boldy. Qumda sekseýil qıratý buryn-sońdy bolmaǵan aýqymda júzege asyryldy. Traktorlar juppen júrdi, artynan aýyr shynjyr súırep apardy. Sekseýil tamyrymen julynyp, shuńqyrlar qaldy. «Ýzkokoleıkada»  tot basqan relster, shirigen shpaldar saqtalǵan.

Qorytyndylaı kele, Túrksib temirjolynyń basqa baǵytta emes, Shý arqyly ótip, Shoqpar asýynan ári qaraı Almatyǵa bet alýyna T.Rysqulov, M.Tynyshbaev, S.Qojanovtardyń yqpaly zor bolǵan. Bul azamat­tardyń Shý vokzalynda kem degende barelefteri turýy kerek emes pe?

Qaırat Sákı,

Qazaqstan Jazýshylar

odaǵynyń múshesi