Qaıran, Shámshi!..

Birde radıoqabyldaǵyshtan shyr­qalǵan «Baqyt qushaǵynda» áni qalyqtap baryp basyldy. Shámshi aǵa áńgimeni ári qaraı jalǵastyrdy. Shámshiniń ózin kórmek túgili, daýysyn óz qulaǵymmen alǵash esitýim. Ol kezde Almatydaǵy «Qazaqtelefılm» stýdııa­synda tyrnaqaldy týyndylarym «Halımat taǵdyry», «Joqshy», Mustafa О́ztúrik týraly «Baryp qaıt, balam, aýylǵa!» fılmderin teleekranǵa shyǵarǵan kezim. Qaıtsem de Shámshi aǵany taýyp alyp, kınoǵa túsirsem degen oı sanama dál sol kezde kelgeni ras.

Men Shámshi týraly 1991 jy­ly,­ kom­po­zıtordyń kózi tirisinde «Qazaq­te­le­fılm» stýdııasynda «Qaıran, Shámshi», 2010 jyly kompozıtordyń 80 jyldyǵy qar­­­sa­­ńynda «Qazaqfılm» kınostýdııasyn­da tolyqmetrajdy «Shámshi», 2012 jyly «Shám­shi Qaldaıaqov» atty fılmder túsir­dim. Keıingi túsirilgen fılmderde Shámshi týra­­ly tyń derekterdi barynsha qamtýǵa ty­­rystym.

Sh.Qaldaıaqovqa 60 jyldyǵynda Otyrar aýdanynyń Qurmetti azamaty ataǵy berildi. Sol kezdegi aýdandyq keńestiń tóraǵasy Muhamedqasym Shákirovtiń qoldaýymen aýdanda 60 jyldyǵy toılandy. Biraq el ortalyǵy – Almaty únsiz qaldy... 1990 jyly Shákeń óziniń qoıyn kitapshasyna «Men qoǵamǵa da, adamdarǵa da táýeldi emespin. Men tek Qudaıǵa ǵana táýeldimin!» dep jazba qaldyrypty. Bul – Shámshiniń zamanǵa kúılemegenin, zamanǵa ılenbegenin, Táńirden ózgege bas ımegen asqaq rýh ıesi ekenin uqtyrsa kerek.

«1991 jyldyń 25-26 qańtarynda Shám­shi­niń mereıtoıyn Almatyda atap ótý úshin kirmegen esigimiz de, tesigimiz de qalmady. Bári qarsy boldy. Talaı jerge úmitpen kirip, del-sal bolyp shyqtyq... Eń sońynda jalynyp, jalbarynǵan bizge Mádenıet mınıstrliginen Qazfılarmonııanyń shaǵyn zalynda abyr-dabyr jasamaı, tynysh ótkizińder degen nusqaý berildi. Salymyz sýǵa ketip, endi qaıttik dep júrgen biz úshin munyń ózi toı ispettes edi», degen jazýshy Orazbek Bodyqovtyń jazbasynan kóp dúnıeni ańǵarýǵa bolady.

Bul Shámshi Qaldaıaqovtyń kózi tirisinde Almatyda ótken eń alǵashqy ári eń sońǵy kon­serti boldy. Konsertke sol kezdegi qala ákimi Zamanbek Nurqadilovten basqa bir de bir laýazymdy tulǵa boı kórsetpedi, ele­medi, eskermedi. Qańtar aıyndaǵy sol kon­sert alǵash ret kınoǵa tolyq túsirilip alyndy.

Shámshini kórgende kirpishe jıyryla qalatyn sol kezderdegi keıbir laýazymdy basshylar myna oqıǵany eriksiz esime túsiredi.

1991 jyly Almaty qalasynyń sol kezdegi ákimi Zamanbek Nurqadilov úlken azamattyq tanytyp, qatty naýqastanyp aýrýhanada jatqan Shámshi Qaldaıaqovtyń Halyq ártisi degen qurmetti ataqty alýy­na septigin tıgizdi. Bul ataq berilgennen keıin Shámshi nebári 2 aı 10 kún ómir súrip, dúnıeden ótti. On bes jyldan keıin – 2007 jyly «Meniń Qazaqstanym» áni elimizdiń Ánuranyna aınaldy. Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy. 2023 jyly Qazaqstannyń Eńbek Eri ataǵy berildi.

1991 jyly Shámshi aǵa týraly fılmniń alǵashqy kadrlaryn túsirdim. Bala kezimnen Shámshi ánimen erjetken men úshin aǵanyń obrazyn derekti fılm arqyly ózi súıgen, ózin súıgen halqyna jetkizý maqsatym boldy. «Muńdasarǵa kisi joq, sózdi uǵarlyq» dep, Abaı atamyz aıtqandaı, bul da bolsa uly­ kompozıtor Shámshi Qaldaıaqovtyń jara­­ly janyna demeý bolar degen úlken úmit edi.

Fılm Shámshi aǵanyń adamı qasıetin, bol­mysyn tolyq qamtıtyn bolýy kerek­ dep sheshtim. Kerekti materıaldar jınamaq bolyp, arhıvterdi aqtarý úshin kınofoto­ mura­ǵatynda bolyp, qansha izdesem de Shámshi aǵanyń beınesin kınohronıkalardan taba almadym. Ulttyq kitaphanadan 60-jyldardyń basynda shyqqan ánde­ri­niń notalaryn ǵana taptym. Basqa mardym­dy­ aqparattar bolmaı shyqty. Bul meni ty­ǵyryqqa tirep, endi ne isteý kerek degen oı mazalaı berdi.

Kınossenarıı jazý úshin de kóp zertteý kerek. Shákeń týraly birdeńe biledi-aý degen adamdardan surastyryp edim: «Ee, Shámshi Almatyny tastaǵaly qashan. Ony Jambyl, Shymkent jaqtan izde» degen keńeske jolyqtym. Solaı qınalyp júr­ge­nimde, Qudaı berip, «Lenınshil jas», «Ońtústik Qazaqstan» gazetterinde jazýshy-dramatýrg Orazbek Bodyqovtyń «Shámshi Qaldaıaqov týraly jyr» degen povesinen úzindiler jarııalandy, ózime kerekti biraz maǵlumattardy sol gazetterden aldym.

1991 jyly qańtar aıynda Shámshi aǵa­myz­dyń 60 jyldyǵy Almatydaǵy konsert za­lynda ótti dedik qoı, eki kún qatarynan bol­ǵan konsertke halyq kóp keldi. Sol joly Shámshi aǵamen kezdesýdiń reti kele qoımady. Aınalasynda qaýmalaǵan qara­pa­ıym halyq kompozıtordy alaqanyna salyp, qoshemet kórsetip júr eken. Bul jer­de áńgimelesýdiń reti kelmes, keıin jeke sóılesermiz dep sheshtim. Alaıda munym­nyń­ qate ekenin kesh túsindim, sebebi taǵy da Shámshi aǵamyzdy taba almaı qaldym. Ol kisimen júzdeskenimshe tamyljyǵan tamyz aıy da kelip jetti. Shákeń Shymkent qalasynan meniń úıime telefon shalyp, aldaǵy aptada Almatyǵa keletinin eskertti. Suhbattasyp kórmegen adamymmen ishteı kezdesýge daıyndalyp júrdim.

...Shámshi aǵa aıtqan ýaqytynda kelip, telefon shalyp, Qurmanǵazy orkestriniń ǵımaratynda bolatynyn aıtty. Salyp-uryp sonda bardym. Anadaı jerde basynda qazaqy oıýlanǵan taqııasy bar Shámshi aǵamyz ánshi Zeınep Qoıshybaevamen áńgimelesip tur. Júreksingenimdi bildirmeı jaqyn keldim. Mine, sáti túsip kópten sóılese almaı júrgen Shámshi aǵanyń janynda turmyn. Orta boıly, qarapaıym kıingen. Shyraıly júzinde aq qyraý shalǵan murty ózine jarasyp tur.

– Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa, sizdi kınoǵa túsirem dep, ábden mazańyzdy alyp, artyńyzdan qalmaı júrgen Tilegen Ahmet degen inińizbin, – dedim. Qýanyshymda shek joq. Sol jerde bolashaq fılmniń josparyn aqyldasyp úlgerdik. Shákeń: «Bir aıdyń shamasynda Shymkent jaqqa baryp kelermin, sodan keıin jumysty bastaıyq», dedi. Biz osylaı kelistik.

Kompozıtor qıyr Shyǵysta tórt jyldaı áskerı qyzmette komandır bolǵan eken... Kim biledi, Sahalınde júrgen kezinde alystaǵy Otyrar esine túsip, sarǵaıǵan saǵynyshynan nebir áýender týǵan shyǵar...

Fılm Shákeńniń áskerı qyzmette bolǵan jeri – Sahalın aralynan bastalýy kerek dep topshyladym. Bul bir jaǵynan, 60-qa kelgen aǵamyzdy 25 jasynda júrip ótken jerlerin aralatyp kóńil sergitip qaıtý edi.

2010 jyly kompozıtor Qaldybek Qurmanáliniń ıdeıasymen, «Qazaqfılm» kıno­stýdııasynyń prezıdenti Ermek­ Amanshaevtyń qoldaýymen tolyq­met­raj­dy «Shámshi» atty kıno meniń rejıs­sý­ra­lyǵymmen jaryqqa shyqty. Qaldybek sharq uryp izdep júrip Aqtóbe qalasynan Shákeńniń Sahalınde áskerı qyzmette birge bol­ǵan dosyn tapty. Ol óz suhbatynda aǵy­nan jaryla: «Shámshi mandolınde tamasha ánder oryndaıtyn. Aspapty Qıyr Shyǵysqa ózimen birge alyp bardy. Sony­men­ qatar ofıserler klýbynda vals bıle­­gende aıdyn kólde qalyqtap júrgen aqqý ispetti syńaryn shyr aınaldyryp bizderdi tamsandyryp jiberetin» dep eske alǵan-tyn.

Sonymen Sahalınge ushý úshin bir aı buryn bılet alý kerek eken. Áıteýir bılet qolymyzǵa tústi. Baǵyt – Almaty-Habarovsk... Biz, túsirý toby Shámshi aǵanyń kelýin taǵatsyzdana kútip, daıyn otyrdyq.

Shákeńniń «kelemin» degen ýaqyty da boldy. Biraq ol kisi kelmedi. «Apyr-aı, ne bolyp qaldy eken?» degen oı mazalaı berdi, ýádesine berik jan ekenin, júris-turysynda jınaqylyq, ustamdylyq bar ekenin alǵashqy kezdesýlerden-aq ańǵarǵanmyn. Dereý Shymkenttegi týysyna habarlastym. Mán-jaıǵa qanyqsaq, Shákeń aıaqastynan naýqastanyp qalypty, qazir Arys shıpajaıynda emdelip jatyr eken. Ne isterimizdi bilmeı júrgende sol jaqtan aqyn dosy Sabyrhan Asanov aǵamyzdyń kele qalmasy bar ma... «Shámshi aǵanyń háli óte nashar, qınalyp jatyr, keshe Sháýildir kolhozyndaǵy qaryndasynyń úıine ákeldi», dedi aqyn. Sol kúngi «Almaty-Shymkent» júrdek poıyzymen operator Aman Ysmaıylov ekeýmiz asyǵa jolǵa shyqtyq. Maqsatym – qaıtken kúnde de aýylǵa baryp, aǵanyń hálin bilý, yńǵaıy kelse kınoǵa túsirip alý edi. Túni boıy uıyqtaı alsamshy. Oılar san-saqqa júgiredi, oǵan poıyzdyń dóńgelekteriniń tarsyly qosylǵandaı... Tań ata kózim ilinip ketken eken, oıansam poıyz toqtap tur. Shymkentke kelippiz, taksı jaldap, 150 shaqyrym jerdegi shaǵyn aýylǵa jetkenimizshe, tús aýyp qalǵan edi. Typ-tynysh aýyl kóshesimen júrip kelemiz. Árkimnen surastyra kele, úıdi de taptyq. Asaı-múseılerimizdi kótere-mótere aýlaǵa kirip kelsek, qaıran Shámshi aǵa esik aldynda eki ıininen áreń demalyp, aýladaǵy aǵash kóleńkesinde otyr eken. Kórmegenime bir aıdyń júzi bolyp qalǵan edi, qatty júdep ketkenin birden baıqadym. Saý etip tosyn kelýimiz Shámshi aǵa úshin kútpegen jaıt boldy. Úsh kún ornynan tura almaı, qatty qınalyp jatqan Shákeń biz kelerdiń aldynda ǵana basyn kóterip, esin jıyp otyrǵany sol eken. Áıtse de, syr bildirmeı, biraz áńgime aıtyp, bizge «Qaıyqta», «Bárinen de sen sulý», «Meniń Qazaqstanym» ánderiniń shyǵý tarıhyn baıandap berdi. Aıtqandarynyń bárin kınotaspaǵa túsirip aldyq, kınokadrlar túgelimen telefılmge engizildi. Basynda kógildir eltiri terisinen tigilgen bas kıimi, kózinde muń, naýqastan, áldebireýlerdiń qııastyǵynan qajyǵan Shákeńniń qolynda temeki... Ańyz tulǵanyń bul beınesi kórermenderdiń esinde shyǵar dep oılaımyn.

Shákeńniń aıaqastynan naýqastanyp qalýyna baılanysty, tolyqqandy fılm túsirýge jaǵdaı kelmedi. Kompozıtordy aýyl­da jatqan jerinen Almatyǵa aldyryp, «Sovmınniń» aýrýhanasyna jatqyzǵan aqıyq aqyn Muhtar Shahanov aǵamyz bolatyn. Áıtpegende, tek kommýnıst sheneý­nik­ter emdeletin aýrýhanaǵa partııaǵa da múshe emes, ómirinde kompartııaǵa jaǵym­pazdanyp bir án jazbaǵan Shámshi Qaldaıaqovty kim jolata qoıar deısiz...

Fılmdi montajdaý ústindemin. Ol kezde qazirgideı vıdeo joq, kınoplenkaǵa túsiremiz, onyń da óz qıynshylyqtary jeterlik, kóp ýaqytty alady. Kúnde jumystan soń Shákeńe bir soqpaı ketpeımin, jańa gazetter aparyp, fılmdi montajdaý barysynan habardar etip turamyn.

1991 jyldyń 30 jeltoqsanynda kompozıtordy aýrýhanadan úıine alyp ketýge keldik. Otbasyna baryp jýynyp-shaıy­nyp, demalýdy qalady. Sońǵy eki aıda qatty álsirep qalypty. Tipti álsizdikten óz aıaǵymen júre de almaı qalǵan eken. Túsirý tobynyń saldyrlap qalǵan eski «Kýban» avtobýsyna deıin kolıaskaǵa otyrǵyzyp júrgizip kelem... Shámshi aǵada ún joq. Aýyr oı ústinde. Lıftimen úshinshi qabattan túsip kele jatqanda: «Mine, osyndaı kúıge tústik, qaraǵym», dep aýyr kúrsindi.

Shákeńdi úıine alyp kelip otbasynyń ortasynda kınoǵa túsirip alýdyń sáti tústi. Uldary – Ábilqasymdy roıalda, Muhtardy skrıpkada oınatyp otyryp, túsirip aldyq. Ekeýi de mýzykant, konservatorııa bitirgen.

Jańa jyldyń aldynda kompozıtorlar Shámshi Qaldaıaqov pen Áset Beıseýovke «Qazaqstannyń halyq ártisi» degen ataq berildi. Muny Shámshi aǵaǵa aıtqanymda:

– Rahmet, elep-eskergenderine... – dep selqos qana aıtty da tósegine jantaıyp­ uzaq ýaqyt ún-túnsiz jatyp qaldy. Sonymen saǵyndyrǵan Sahalın de, basqa da túsirýge josparlanǵan epızodtar sol arman kúıinde qala berdi... Bir kezderi Dinmuhamed Qonaev­tyń Shámshi aǵaǵa syıǵa bergen úsh bólmeli páterinde, Shámshi týraly fılmniń sońǵy kadrlary túsirildi.

Kompozıtordyń naýqasyna baılanysty «aıtylýy kerek edi-aý» degen kóp dúnıeni iske asyra almadym. Tek iri kólemde, úlken oı ústinde turǵanyn túsirgenime shúkirshilik ettim. Sezimtal júrekti kórermen bul kadrlarǵa qarap otyryp kesek tulǵanyń bet-júzinen, kóz janarynan ózi ómir súrgen ýaqyt tabyn sezer dep oılaımyn.

1992 jyldyń aqpan aıynda kezekti kıno túsirý qamymen bir aptaǵa jol saparǵa shyqtym. Issapardan Almatyǵa kele jatqan jolda, poıyz ishindegi radıodan Shámshi Qaldaıaqovtyń qaıtys bolǵanyn habarlady. Túse sala Ǵabıt Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatryna tarttym. Halyq kóp jınalǵan eken, kelgender legi tolassyz. Kóz aldymnan ózim kórgen Shámshi aǵanyń beınesi úzik-úzik bolyp ótip jatty. Men qııalymdaǵy aıaýly aǵamen únsiz ǵana qoshtastym.

Astana. Záýlim saraıda kompozıtor Shámshi Qaldaıaqovtyń shyǵarmashylyǵyna jáne qurmetine arnalǵan úlken konsert ótip jatyr. Konsert zalyna ornatylǵan kó­g­­­ildir ekranda ózim túsirip alǵan aǵa­myz­dyń­ beınesi kórsetildi. Basynda kók eltiri, qara­paıym kostıými, oılana tartqan tútindi temekisi, óziniń qońyr daýysymen júregin jaryp shyqqan ánderiniń tarıhy týraly aıtqan áńgimesi...

«Vals koroli», «Án padıshasy» atanǵan Shámshi Qaldaıaqov týǵan halqynan óz baǵa­syn aldy. Kompozıtordyń jan terbeıtin sazdy ánderi qazaqtyń keń baıtaq jerinde shyrqala beredi.

Tilegen AHMET,

rejısser