Ár oqyrman shyǵarmany ártúrli qabyldaıdy. Sizge unaǵan áńgimeni zamandasyńyz tipti mensinbeýi múmkin. Kórkem shyǵarma barsha jurttyń kóńilinen shyǵýy úshin – ol adamzattyq deńgeıdegi týyndy bolýy kerek shyǵar, sirá. Máselen, Tolstoıdyń, Dostoevskııdiń shyǵarmalaryn tek orysqa tıesili deı almaımyz. Olar áldeqashan adamzattyń ortaq ıgiligine aınalyp úlgergen. Ne úshin «Qudiretti komedııa» áli kúnge deıin kóp oqylady? Ol da jalpy adamzatqa tán kesirli ǵadetterdi áshkere etýimen qundy. Osydan jarty ǵasyr buryn-aq maqtalǵan keıbir shyǵarmalardy búginde tipti kerek qylmaımyz – sebebi de málim. Bálkı, búgingi turmys-saltymyzben úılespeıdi. Bálkı, kórkemdik qýaty ýaqyt synynan óte almady. Desek te, Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaqtyń bas aqyny» dep atalatyn Abaı jaıyndaǵy maqalasynda aıtylatyn ólshemder negiz bolsa, kez kelgen shyǵarmanyń ǵumyry uzaq bolatyndaı kórinedi. «Ne nárse jaıynan jazsa da, Abaı túbirin, tamyryn, ishki syryn, qasıetin qarmaı jazady», deıdi ult ustazy. Endi birde aqyn týraly: «Sózi az, maǵynasy kóp, tereń» deıdi. Endigi jazylar shyǵarmalar da «sózi az, maǵynasy kóp, tereń» bolýy shart.
Jazǵanynyń bári kil shedevr degen jazýshy da bolmasa kerek. Máselen, Abaıdyń alǵashqy óleńderi klassıkalyq týyndyǵa qoıylatyn talaptarǵa saı emes. «О́leń sózdiń teorııasy» atty monografııasynda aqyn óleńderindegi keıbir yrǵaqtyq boıaýlardyń jutańdyǵyn akademık Zákı Ahmetovtiń dáıekti dáleldermen taratyp jazatyny bar-dy.
Eń bastysy, qalamger, aldymen sýretker bolsa eken deımiz. Iаǵnı qoǵam beınesin kórkem shyndyq aıasynda obrazdy túrde áńgimeleý. Keıipkerdiń oıyn ǵana emes, minez-qulqyn, júris-turysyn, kóńil kúıin, jan dúnıesin, júrek syryn, saǵynyshy men muńyn sóıletý. Bunymyz oıshyldyqtan ada bolý kerek degendi bildirmeıdi. Muhtar Áýezov «Abaı joly» roman-epopeıasyn jazǵan kezde únemi ózimen birge Djon Dreperdiń «Eýropa aqyl-oıynyń tarıhy» degen kitabyn alyp júripti. Ony áýelde Abaı oqyǵan, sosyn Áýezovtiń jazý ústelinde turatyn kitaby bolǵan desedi. Iаǵnı Batys ádebıeti men mádenıetin tereń bilgen Abaıdyń tulǵasyn ashyp kórsetý úshin zańǵar Áýezovke Eýropa aqyl-oı tarıhyna dendep enýge týra keldi.
Eshkim jazaıyn dep jazbaıdy. Sol sııaqty jazbaıyn dep te jazbaı ketpeıdi. Sýretkerdiń qalamynan týǵan kórkem dúnıeniń bári – ómirdiń isi. Qoǵamnyń derti. Qoǵamnyń kúıi. Myń san oıdy ábden qorytyp, kórkem tilmen kestelep oqyrmanǵa usynǵan qalam ıeleriniń aıyrmashylyǵy – beıneli oılaıtynynda ǵana. Árıne, jazýshylyq sheberlik ekibastan kerek.
Búgingi ádebı ortada ótkendi ańsaý sımptomy áli de beleń alyp tur. «Buqaralyq sana» qalyptastyrǵan bul saǵynyshtyń basty sebebi, árıne avtordyń materıaldyq jaǵdaıy. Shyǵarmashylyq adamdary, salystyrmaly túrde alǵanda, tym jaqsy ómir súrgen keshegi dáýren ıt basyna irkit tógilgen zaman bolǵany ras. О́ıtkeni keńes ýaqytynyń kózqarasynda ádebıet, eń birinshi, ıdeologııanyń nasıhatshysy rólin atqardy. Sol úshin de ádebıetke kózsiz qomaqty qarjy bólindi. Bir jaǵynan, ol kezde aqyn-jazýshylardyń halyq aldynda qadiri de bar-tyn. Al qazir, moıyndaý kerek, qarapaıym adamdardyń aqyn-jazýshylardy abyroı kórmeıtini aýyr shyndyq. Qoǵamdyq sanada «óleń jazǵansha muǵalim bol, bala oqyt» deıtin psıhologııa qalyptasqaly da biraz boldy. Kásibı túrde shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa qoldaýdyń joǵy ekibastan belgili. Jurttyń japa-tarmaǵaı kitap oqymaıtyny taǵy bar. Mine, búgingi qoǵamdaǵy osyndaı jazbaýǵa májbúr etetin jaǵdaı kóp bolsa da, adamdardyń áli kúnge jazýǵa qulshynysy bar ekenin kórip tańǵalasyń. Aqyn-jazýshylardyń shama-sharqylarynsha eńbektenip júrgeni óz aldyna, ádebıetten tym alys jandardyń ákesi, ıakı ata-babasy týraly kitap shyǵarýǵa qumar ekendikteri oılandyrady. Adam qýansa da, muńaısa da ishki oıyn, jan-dúnıesin qarajaıaý bolsa da jazǵysy kelip turady. Demek bul jazý degenińiz, adamnyń sanasymen tylsym bir baılanystaǵy kúsh. Mysaly, elektrondy kitaptar qosalqy róldi atqarady demeseńiz, qaǵaz kitap áli óz bıiginde. Aldaǵy birneshe ǵasyrdyń júzinde de kitapty eshqandaı qudiret almastyra almaıtyn sııaqty. Sonda ǵana jazýdyń ǵumyry álemniń eń sońǵy adamyna deıin jalǵasatynyna senesiń.
Endi bir jaǵynan, táýir áńgimeniń sheti kórinse, bir demmen oqyp shyǵýǵa asyǵatyn biz osy, jazýshynyń oı eńbegin bar janymyzben sezine bermeıtin sııaqtymyz. Kirpııazdyǵymyz taǵy bar. Oǵan belgili bir dárejedegi egoızmdi qosyńyz. Ámanda tek klassıka oqyǵymyz keledi. Rahatqa bólenip, kórkem shyǵarmadan sumdyq áser alsaq deımiz. Alakóńil kúıimizdi kitaptan taýyp, qushaq aıqasa qaýyshsaq, ǵajap bir sezimge bólengeniń. Kóńildiń jyrtyǵyn jamap, dátke qýat eterlik júrekke jyp-jyly sáýle izdep, úmitiń aqtalsa, qanekı. Adamnyń jan-daýasyn kórkem shyǵarmadan izdep, Jer betindegi barsha lázzat ataýlydan jalyǵyp, baz keship, túbi julma-julma kóńilin súırelep, kitaptyń aldyna kelýi – ishińdi toltyryp, rýhanı baıytatyn ádebıettiń qudireti. Osy qudiretke bas ıgennen bolar, oqyrmannyń talǵamy alasarǵan emes. Álimsaqtan bıik qalpynda.
