Qojabergen jyraý jáne tarıh taǵylymy

«Elim-aılap» aqtabandap shubyrǵan el tıtyqtap Syr boıyna jetip sulap túsedi. Jońǵardyń 1723 jylǵy joıqyn shap­qynshylyǵynyń búkil qasiretin beınelep aıtqan tarıhı ataý «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» osydan shyqqan eken.

Alqakól búgingi zamanǵa jetpeı sýa­lyp qalǵan shaǵyn kól me eken, buryn-sońdy eshbir geografııalyq ne tarıhı kartada kezdespeıdi. El aýzynan jetken ańyzdarǵa qaraǵanda ol kól Syr bo­ıyn­da­ jáne ekeý kórinedi. Kóldiń bireýi – Syr­dyń sol jaq jaǵalaý betinde Shıeli tu­synda alty shaqyrym jerde bolǵan, al ekinshisi – Alqakól Syrdyń oń jaq ja­ǵalaý betinde Tashkentten toqsan sha­qy­rym shamalas jerde deıdi. Qashqan el­diń­ jaǵasyna jetip qulaǵany, kezergen tań­daıyn jibitkeni Syrdyń arǵy beti – sol jaq jaǵalaý bette Shıeli tusyndaǵy jaqyn kól bolsa kerek. Uly júz ben Orta júz qazaqtary aıtatyn «Alqakól sulama» osy. Biraq osy Alqakól ataýy jańylys ketken bolýy kerek degen pikirdi áıgili tarıhshy ǵalym Ermuhan Bekmahanov aıtqan. Maǵan da sondaı oı keledi, ol týraly sál keıinirek toqtalsaq.

El basyna túsken aýyr kúızelisten qal­­ǵan eskertkishtiń eń zory – osyndaı je­ke­­legen ataýlar ǵana emes, áıgili «Elim-aı» áni.

«Qarataýdyń basynan kósh keledi,

Kóshken saıyn bir taılaq bos keledi.

Qaryndastan aıyrylǵan jaman eken,

Eki kózden móltildep jas keledi», dep bastalatyn osy áıgili «Elim-aı» áni sóz bolǵanda, ol ádettegideı shyǵarýshysy belgisiz, halyq áni retinde sanalyp, án jınaqtaryna solaı enip keldi. Jońǵar shapqynshylyǵynyń qasiretin kórsetken ilgeri-keıingi shyǵarmalardyń qaı-qaısysy da muń-zardy shynaıy beıneleý turǵysynan oǵan teń keler me eken?! 

Qojabergen Tolybaıuly – 1663 jyly qoıan jyly qazirgi Soltústik Qazaqstan óńiriniń Gúltóbe degen jerinde dú­nıege kelipti. Júz jyl ómir súrip, 1763 jyly sol Gúltóbede «Tolybaı jaly» degen jerde qaıtys bolǵan.

Qojabergen bala kezinen ákesi Tolybaı synshynyń týǵan naǵashysy Kishi júz Álimulynyń Tórtqara
rýynan shyqqan ataqty Jalańtós bahadúr Seıitqululy ur­paqtarynyń, ıaǵnı túp naǵashylarynyń qo­­lynda bolady. Úrgenish, Buhara, Samar­qan­ medreselerinde oqıdy. Qojabergen jy­raý óleń-jyrlarynda óziniń ómir­de­regin aıtyp ketken. «Elim-aı» dastanynda:

«Adam dep óz boıyna óner jıǵan,

El-jurtym dep ataıdy meni ımam.

Joryqqa on jetimnen aralasyp,

Bolǵam joq molda, sofy, qoja, ıshan.

Joryqta 45 jyl ǵumyrym ótti,

Orta jas ol da meni tastap ketti.

It qalmaq soǵysýǵa dýshar etti,

Bolmasa aqsaqaldyq kezim jetti», dep, jyraý óziniń 61-de ekenin de aıtyp ótedi.

Qojabergenniń arab, parsy tilderin jetik bilgenine baılanysty ol Áz Táýke hannyń sózi ótimdi elshileriniń biri bolǵan. Tóle, Qaz daýysty Qazybek, Áıteke bılermen tustas ómir súrip, qa­nat­tas júrgen. Ony kórshiles Qoqan, Hıýa, Buhara handyqtaryna, parsy eline, tú­rikpenge elshilikke jiberip otyr­ǵan, el bitistirmek jumysqa belsene aralasqan. Ony jyraýdyń aldynda keltirip ketken jyrynan kóremiz.

Qojabergen ordabasy bolǵan, sol zamanda bas qolbasshyny osylaı ataǵan. Túp naǵashysy Jalańtós bahadúr emes pe! Qazaqta bas qolbasshy saılanǵan jerdiń aty Ordabasy dep atalǵan. Mundaı ataý­lar elimizdiń ár óńirinde kezdesedi. Ádette, qazaq saltynda handy, bas ýázirdi, ordabasyn, tóbe bıdi saılaǵanda halyq olardy boz bıeniń sútine shomyldyryp, shymqaı aq kıim kıgizip, aq kıizge otyrǵyzyp, joǵary kóterip, qurmet kórsetedi. 1688 jyldyń maýsym aıynda Túrkistan shahary mańynda Áz Táýke han bastaǵan barsha qazaq ıgi jaqsylary Qojabergendi ordabasy etip saılap, aq kıizge kótergende oǵan Orta júz Arǵyn Tobyqty Ánet baba bata bergen.

Qojabergennen Abylaıdyń bata alǵa­ny týraly mynadaı derek bar. Abylaı Orta júz Ábilmámbet hannyń oń qoly, be­del­di sultany bolyp turǵan kezinde, 1750 jyldyń sáýir aıynda tartý-ta­ral­ǵysymen kelip Qojabergenge sálem beredi. Bul kezde Qojabergen 87-de. Sonda dana qart jyraý Abylaıǵa: «Qaraǵym, bo­lashaq úlken hansyń. Saǵan berer aqylym: zaman – túlki, pende – qyran. Bókterde jú­rip búrkitti kórgen túlki seskenip, etekke túsedi. Jaýymen keń jerde aıqasýdan taısalǵan túlki sol bókterdegi ózi tústes bir qyzyl tastyń qııa betine quıryǵyn shanshyp turyp qalady. Qyran onyń tas emes, túlki ekenin kórýi kerek. El bıligine aralasyp, han ornyna júr ekensiń, kó­re­gen bol, shyraǵym. Aqylyń men erligiń, aıla-ádisiń qatar júrsin. Hannyń qaradan ótinishi bolmas, ókinishi bolar, bul sózimdi esińde saqta! Er azbaı, el azsa – aıdyn kóldiń sýalǵany, el azbaı, er azsa – zor báı­terektiń qulaǵany. Báıterek qulasa, aǵash ornyna aǵash ósedi. Aıdyn kól sýal­sa, nemen tolar esesi? Er buzylsa da, el bu­zylmasyn. Buzylǵanyn jurt ózi túzetedi, túzelmese buzyǵyn el jer etedi» depti. Abylaı sultan Qojabergen babanyń aıtqan aqylyna rıza bolyp, oń batasyn alyp attanǵan eken. 

Qojabergen sardar batyrlyǵymen birge sol zamannyń ózi kózben kórgen oqıǵasyn molynan jyrǵa qosqan adam. Osy arada Qojabergenniń eki «Elim-aıy» bar ekenin aıtýymyz kerek. Biri «Qarataýdyń basynan kósh keledi, kóshken saıyn bir taılaq bos keledi» dep bastalatyn ataqty zarly án-jyr – «Elim-aı». Bul jaýmen arpalys ústinde 1723 jyly týǵan áni bar shaǵyn óleń. Ekinshisi – osy eki jol qaıyrma sııaqty qaıtalanyp, biraq Qarataý ornyna qazaq tastap shyqqan basqa da aınalaıyn týǵan eldiń jer-sý, taý ataý­lary aıtylyp, oqıǵa barysy egjeı-tegjeı baıan­­dalar kólemdi jyr-­­­dastan. Bul Syr boıy Shıeli jerindegi soǵysta eki uly Naýan men Beketten, eki atqos­shy­synan aıyrylyp, áıeli Aıshamen ekeýi soltústikke eline jetkennen keıin kórgen-bilgeni sýymaı turǵanda tolǵanyp otyryp shyǵarǵan keń aýqymdy tarıhı jyr.

Qojabergenniń shy­ǵar­­­^­malaryna kezinde Ybyraı Altynsarın, Máshhúr Júsip Kópeev,­ Sultanmahmut Toraı­ǵy­rov,­ Sáken Seıfýllın mán­ bergen, «Elim-aı»­­­ óleńin Ybyraı men Sáken jınaqtarǵa engizgen. 1936 jyly Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov jáne Ǵabıt Músirepov Qojabergen týraly materıal jınaýǵa jyraýdyń eline barǵan. Asa kórnekti tarıhshy ǵalym Ermuhan Bekmahanov jáne basqalar «Elim-aı» das­tanyn joǵary baǵalaǵan. Biraq 1937 jyly bastalǵan, el men er basyna týǵan zobalań beritinge deıin Qojabergendi qoıa tu­rýǵa májbúrlegen. Sóıtip, 80-jyl­darǵa deıin Qojabergen jyraý shyǵar­ma­shylyǵy ǵalymdar tarapynan aıtyla qoımaǵan. 

80-jyldardan beri zertteýshiler maqalalar jarııalap kelgenimen, Qojaber­gen­niń halqymen, shyn má­nin­de, qaıta qaýy­shýyna, jaýynger-­jyraý eńbeginiń qadirine jetip, shyǵarmalarynyń laıyqty baǵasy berilýi jańa deńgeıge kóterilýine muryndyq bolǵan – akademık tarıhshy Manash Qozybaev. Al mundaı múmkindik zamanynda 45 jyl attan túspeı, týǵan eliniń táýelsizdigi men bostandyǵy úshin arpalysyp, «Elim-aılap» ótken esil erdiń Otany – Qazaq eliniń aqyry táýelsizdikke jetýiniń arqasynda týǵan edi. 2000 jy­ly­ Ulttyq ǵylym akademııasynyń kóshpeli májilisi Manash Qozybaevtyń bastaýymen bahadúr dúldúldiń týǵan eli Petropavl qalasynda ótkizildi. «Qojabergen jyraý Tolybaıulynyń Otan tarıhy men qazaq poezııasyndaǵy alatyn orny» de­gen taqyrypta ǵylymı-teorııalyq kon­ferensııa boldy. Qazaq­stannyń iri ǵalym­darynyń, qoǵam qaırat­kerleriniń basyn qosqan bul mártebeli jıyn Qojabergen jyraýdyń qazaq tarıhyndaǵy orny men qyzmetin tuńǵysh ret resmı anyqtap berdi. Bul qojabergentanýdaǵy betburys edi. Osy konferensııada sardar jyraý eńbegi jan-jaqty saralanyp, joǵary baǵa berildi, mán-mańyzy ashyldy, kórnekti eńbegi, eleýli murasy bola tura osy ýaqytqa deıin Qojabergenniń nege keń tanymal bolmaı, tasada qalyp kelgeniniń sebepteri kórsetildi.

«Elim-aı» dastany tunyp turǵan derek, shynaıy shejire. Dana jyraý qazaq­tarǵa qaraǵanda jońǵar memleketiniń dáýirlep, kúsheıý sebepterin saralaıdy. Jońǵarlardyń orystar men qytaılarǵa arqa súıegenin kórsetedi. Reseı ımperııasy ózine kórshi qazaq elin tuqyrtyp, jońǵarlardy qutyrtyp, qarý-jaraq berip, zeńbirek jasaýdy úıretip, qazaq surasa teris aınalyp, eki halyqty ózara qyr­qystyrýǵa, birin-biri qyrýǵa ıter­melegenin aıtady.

«Qarýyn orys, qytaı qalmaqqa satty,­

Aıdap sap malǵundardy qoqańdatty.

Qyrǵyzyp qazaqtardy qalmaqtarǵa,

Orystar qamaldaryn salyp jatty».

Osyndaı shyndyqty aıtqan Qoja­ber­gen, onyń «Elim-aı» das­tany orys bılegen zamanda qalaı d­áriptele qoı­syn. Halyqtar teńdigin sóz júzin­de­ jarııalaǵanymen, is júzinde orys ústemdigin negizdegen keńes­tik ıdeo­logııaǵa Qojabergen jyraý­dyń azat­kerlik rýhy, onyń «Elim-aı» das­tanynyń mazmuny, aıtar oıy saı kele qoımaıtyn edi. Qazaq KSR tarıhynda qazaq-jońǵar soǵysy eki eldi bıleýshi ústem taptyń ozbyrlyǵy, qanaýshylyǵy tur­ǵysynan ǵana taldanyp, túsindirilip kelgenin eske alaıyq.

Qojabergen jyraý ákesiniń atymen atalatyn jerdegi Tolybaı synshy qorymyna jerlenedi. Jyraýdyń aǵasy Qarabastyń Asqap degen ulynan týǵan Kóshek batyr 1764 jyly Qojabergen babasynyń jylyna arnap as beredi. Ol asqa Abylaı han, Buqar jyraý, Bógenbaı, Qabanbaı batyrlar, Aqtamberdi, Úmbeteı, Tátiqara, Kótesh jyraýlar qatysady. Kótesh jyraý Qojabergenniń asyna arnap óleń shyǵarǵan.

Endi Qojabergenniń óz urpaǵyn taratyp aıtar bolsaq, báıbishesi Aıshadan on jeti ul, Zeınep esimdi jalǵyz qyz týa­dy. Osy on jeti balasynyń kópshiligi qazaq-qalmaq soǵysynda sheıit bolǵan. «Elim-aı» dastanynda Syr boıy Shıelige Bestamǵa qaıyn jurtshylap Aıshamen ekeýi Naýan jáne Beket degen eki ulyn jáne eki nókerin ertip kelgende sol tórteýi qalmaq oǵynan qaza bolǵanyn ókinishpen aıtady. Qazir segizinshi atadan arǵy urpaqtary bar kórinedi.

«Eki ulym birge erip kelip edi,

Qyzyqty Syr boıynan kórip edi.

Aqyry qan maıdanda shahıd boldy,

Qos qulynym jaý qalmaqqa ne qyp edi».­­

Áńgimemizdi qaıtadan «Elim-aıǵa» buratyn bolsaq, zertteýshi ǵalymdar óleń «Elim-aıdyń» on tórt nusqasy bar ekenin aıtady. О́leńniń úsh nusqasy jyrǵa aınalǵan. Bul, árıne, áýelde aýyz­sha shyǵarylyp, el ishine tarap ketken shyǵarmalarǵa tán sıpat. Onyń aıtýshydan aıtýshyǵa ótken saıyn keıbir sózderiniń, uıqastarynyń, shýmaqtarynyń ózgeriske ushyraýy, tipti jańa aıtýshy ne jazyp alýshy tarapynan tolyqtyrylyp, túrlenip otyrýy, sóıtip, ózgesheligi bar jańa nusqasynyń paıda bolýy aýyz ádebıetinde zańdylyq. Biraq bul «Elim-aıdyń» avtorlyǵyna kúmán keltire almaıdy. Olardyń bárine tán ortaq belgi – «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» tarıhy oqıǵasynyń shynaıy kórinisi, kózben kórgen, bastan ótkergen adamnyń baıandaýy, kórkem eskertkish ekeni. Shyǵarmalar usynatyn basty taǵylym – halyqty únemi elin qorǵaýǵa, ol úshin aýyzbirshilikte bolýǵa úndeýi.

Bıylǵy mereıtoıǵa oraı Syr eli Shıelide el aǵylyp jatqan Batys Qazaqstan – Batys Qytaı qasqa joly­nyń boıyna Qojabergen jyraý­ men Aıshaǵa, «Elim-aı» jyryna ortaq eskertkish ornatqan jón bolar edi. Bul tarıh taǵylymyna, ádebıet shyǵar­masyna, azat­tyq úshin alysyp, sheıit bolǵandar rýhyna arnalǵan belgi bolar edi-aý. Astana­da «Aqbulaq» shaǵyn aýdanyndaǵy kóshe­ge berilgen «Elim-aı» ataýy osyndaı bir belgi. Osy «Elim-aıǵa» japsarlas «Serper» kóshesin sardar-jyraý Qojabergen esimimen atasa, dombyranyń qos ishe­gin­deı qatar tartylyp, azamattyq erliktiń sabaqtastyǵyndaı bolyp batyr­ Baýyrjan Momyshuly dańǵylyna jalǵasar edi.

Eldik rýhty nasıhattaıtyn osyndaı eskertkishtiń qajettigine maqala taqy­rybyna tikeleı qatysty bolmasa­ da rýhy ortaq ári Shıeli jerine tike­leı qatysty taǵy bir jaıtty da áńgime retinde aıta keteıin. Jazýshy-zertteýshi Talasbek Ásemqulov «Egemen Qazaqstan» gazetinde 2013 jyly 5-11 qańtarda jarııalanǵan «Qondyger-qańly» degen asa kólemdi maqalasynda Turan elin jaýlaýǵa kelgen parsy Qurysh (Kır) patshanyń áskeri men óz eliniń táýelsizdigin qorǵaǵan Tumar (Tomırıs) patshaıym bastaǵan skıfter (saq-túrikter) qoly arasyndaǵy keskilesken shaıqas bizdiń dáýirimizge deıingi 529 jyly tamyz aıynda Syr boıynda naq Shıeli jerinde bolǵan degen batyl boljam aıtty. Bul – parsylar kúıreı jeńilgen, skıfter (saq-túrikter) Qurysh (Kır) patshanyń basyn shaýyp alyp, «qanǵa toımadyń ǵoı, endi qanyp ish» dep, qan toltyrylǵan kón dorbaǵa salypty jáne ol dorbany parsy jasaǵynan azyn-aýlaq tiri qalǵandarynyń qolyna ustatyp eline qaıtarypty deıtin álemdik tarıhtaǵy áıgili soǵys. Tarıhshylar bul oqıǵa Ámýdarııa men Syrdarııa arasynda búgingi qazaq dalasynyń ońtústiginde boldy dep aıtyp júrgenderimen, ol shaıqas bolǵan dala Shıeli jeri edi degen boljam tuńǵysh ret naqtylaı aıtylyp otyrǵany nazar aýdartady. Qalaı degende de, Tumar (Tomırıs) patshaıym bastaǵan skıfter (saq-túrikter) parsy Qurysh áskerin jeńip, qanquıly patshanyń basyn alǵan, sóıtip, óz eliniń táýelsizdigin qorǵap qalǵan osynaý uly oqıǵaǵa arnap shejireli Syr eli Shıelide, Qyzylordada eskertkish ornatylsa, bul yqylym zamandarǵa ketetin tarıhymyzdyń tereńdigin bildirmek ári talaı urpaqtyń qany men teri arqyly qol jetken táýelsizdik tarıhyn áspetteý bolary anyq. 

Sardar, sazger-jyraý Qojabergenniń 360 jyldyǵy el tarıhyn qaıta sara­laý­dyń, jańasha paıymdaýdyń bir belesi bolmaq. Ulttyń rýhanı murasyna aınalǵan «Elim-aıdan» búgingi «Meniń Qazaqstanymǵa» deıingi ashyly-tushyly tarıhtyń taǵylymyn urpaqtar sanasyna sińirý, sabaq alý – eliniń táýelsizdigi úshin qany men terin tókken qaıran erler eńbegine jasalǵan taǵzym.

Aqaıdar YSYMULY,

jýrnalıst-zańger,

Mádenıet qaıratkeri