Tarıhı sana-sezim qalaı jańǵyrady?

Ulttyń tarıhı sana-sezimin jańǵyrtýdyń kóp artyqshylyǵy bar. Bul jańǵyrtý eldiń óz azamattary arasynda sabaqtastyq, maqtanysh jáne ortaq mura sezimin qamtamasyz etedi. Qýatty tarıhı sana-sezim zamanaýı azamattardy ata-babalarymen, ultynyń tamyrymen baılanystyrady. Bul sabaqtastyq sezimi ulttyq tıesililik sezimin damytady jáne qoǵamnyń ýaqyt óte kele qalaı damyǵanyn túsinýge kómektesedi. Tarıhı sana-sezim ulttyń ujymdyq jadysyn saqtaıdy. Ujymdyq jady mańyzdy oqıǵalar men tájirıbelerdiń este saqtalýyn jáne olardan sabaq alýyn qamtamasyz etedi jáne tabystardyń qaıtalanýyn yntalandyrady. Tarıhı narratıvter kóbinese qoǵamnyń qundy­lyq­tary men qaǵıdalaryn kórsetedi. О́tkendi zerdeleý arqyly azamattar óz ultyn qalyptastyrǵan etıkalyq jáne moraldyq negizder týraly túsinik ala alady. Ulttyń tarıhı sana-sezimi ortaq tarıh pen mura arqyly basqa halyq­tarmen ózara túsinistik pen yntymaq­tas­tyq­qa járdemdesetin mádenı dıplo­matııa­nyń negizi.

Mádenı murany jan-jaqty dáripteýge qatysý – ulttyń ózindik ereksheligin baıytatyn, onyń san alýan dástúrin túsiný, mádenı jáne ekonomıkalyq damýyna yqpal etetin qundy áreket. Bul maqsatqa jetýdiń birneshe negizgi joldary bar: mádenı habardarlyq jáne bilim; qoǵamdyq is-sharalar men fes­tıvaldar uıymdastyrý; murajaılar men mádenı mura nysandaryn damytý; sandyq platformalardy tıimdi paıdalaný; mádenı almasý baǵdarlamalaryn qalyptastyrý; mádenı týrızmge mán berý; mádenı dıplomatııany irgelendirý jáne ǵylymı zertteýler júrgizý. Mádenı mu­rany jan-jaqty dáripteý memlekettik organdardyń, mádenıet uıymdarynyń, óner qaıratkerleriniń, ǵalymdardyń jáne qoǵamdastyqtyń yntymaqtastyǵyn talap etedi. Bul ótkendi atap ótý, búgindi baıytý jáne mádenı jarqyn jáne ózara baılanysty bolashaqtyń negizin qalaý tásili.

О́skeleń urpaq tárbıesi – ult bola­shaǵynyń sheshilýine baılanysty ómirlik mańyzdy mindet ekeni sózsiz. О́skeleń urpaq tárbıesiniń mańyzdy bolýynyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, tárbıe aldyńǵy urpaq jınaqtaǵan bilim, qundylyqtar men danalyqtyń kelesi urpaqqa berilýin qamtamasyz etedi. Bul mádenı biregeılik pen sabaqtastyqty saqtaýǵa kómektesedi. Tárbıe óskeleń urpaqty ómirdiń túrli salalarynda, jeke qarym-qatynastarda jetistikterge jetý úshin qajetti daǵdylar men quzy­rettermen qarýlandyrady. Ekin­shiden, tárbıe synı turǵydan oılaý men máselelerdi sheshý daǵdylaryn damytady, óskeleń urpaqqa ahýaldardy taldaýǵa, negizdelgen sheshim qabyldaýǵa jáne qoǵamnyń alǵa jyljýyna úles qosýǵa múmkindik beredi. Tárbıe arqyly óskeleń urpaq qazirgi ózara baılanysty álemge qajet jahandyq máseleler, mádenı alýandylyq jáne halyqara­lyq qatynastar týraly túsinik alady. Úshinshiden, tárbıeli urpaq ınnovasııa­lar men progreske kóbirek umtylady. О́ıtkeni olardyń jańa tehnologııalar, ıdeıalar jáne sheshimderdi ázirleý úshin bilimi men quraldary bar. Tórtinshiden, tárbıe áleýmettik sana men qoǵamnyń ıgiligi úshin jaýapkershilik sezimin damytady, belsendi azamattyq pen saıası qatysýdy yntalandyrady. О́skeleń urpaqty tárbıeleýge basymdyq bergen qoǵam álemdi jaqsartý jolynda belsendi jáne jaýapty qatysýshylar bolýǵa múmkindik bere alady.

Aqparat saıasatynyń tıimdiligin arttyrý jáne kreatıvti ındýstrııany damytý – ulttyń mádenı, áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýynyń mańyz­dy strategııasy. Aqparat saıasaty­nyń tıimdiligi ashyqtyq pen qoljetimdilik, medıasaýattylyq, qoǵam­­­men baılanys, daǵdarystyq kom­mý­nıkasııa, faktilerdi tekserý, sóz bostandyǵy jáne sıfrlyq ınfraqu­rylymmen baılanysty. Al  kreatıvti ındýstrııany damytýǵa saıası qoldaý, bilim men oqytý, mádenı murany saqtaý, jańa medıa men yntymaqtastyq, zııatker­lik menshikti qorǵaý sekildi, t.b. áreket­ter yqpal jasaıdy. Aqpa­rat saıasatynyń tıimdiligin arttyrý jáne kreatıvti ındýstrııany damytý mem­le­kettik, jeke sektordyń múddeli tarap­tary, bilim berý mekemeleri men shyǵar­mashylyq mamandar arasyndaǵy ynty­maqtastyqty qamtıtyn strategııa­lyq jáne tutas kózqarasty talap etedi. Bul kúsh-jiger jandanǵan mádenı landshaft, ekonomıkalyq ósim jáne tutastaı alǵan­da qoǵamnyń rýhanı damýyna ákeledi.

Tıim­di basqarý jáne saıasatty tabys­ty júzege asyrý úshin memlekettik saıa­satqa joǵary sapaly saraptamalyq jáne analıtıkalyq qoldaý kórsetý qajet. Jaqsy aqparattandyrylǵan saıa­satkerler kúrdeli máselelerdi sheshý jáne oń nátıjelerge qol jetkizýde qıyn­dyqqa tap bolýy yqtımal. Sarap­tama­lyq taldaý saıasatkerlerge óz she­shimderin negizdeıtin senimdi aqparat beredi. Analıtıkalyq derekter resýrs­tardy tıimsiz paıdalaný qaýpin azaıtý arqyly saıası baǵdarlardy ázirleý men iske asyrýdy ońtaılandyrýǵa kómek­tesedi. Sapaly saraptamalyq taldaý saıası sheshimderdiń bolashaqqa baǵyt­talǵanyn jáne yqtımal saldardyń eskerilýin qamtıdy. Saraptamalyq jáne analıtıkalyq qoldaý kórsetý naqty derekterge negizdelgen sheshimder qabyldaý qundylyǵyn moıyndaýdy talap etedi. Bul azamattar men jalpy qoǵamǵa paıda ákeletin memlekettik saıasattyń tıimdiligi men turaqtylyǵyna ınvestısııa.

Shekaralyq aımaqtardy damytý rasynda da kóptegen el úshin strategııalyq mańyzdy másele bolyp otyr. Bul baǵyt muqııat josparlaý men iske asyrýdy qajet etetin erekshe qıyndyq pen múmkindikti qamtıdy. Shekaralyq aımaqtardy damytýda mynadaı birneshe máselege mán berý qajet: ınfraqury­lym men saýda-ekonomıkalyq aımaqtar­dy damytý; transshekaralyq saýda men transshekaralyq yntymaqtastyqty ońtaılandyrý; aýyl sharýashylyǵyn damytý; týrıstik áleýet kórsetkishi; qorshaǵan ortany qorǵaý; qaýymdastyq múmkindikterin keńeıtý; mádenı almasý; densaýlyq jáne bilimge mán berý; qaýipsizdik máseleleri; ınves­tısııa­lyq yntalandyrýlar; ınfra­qury­lym­dyq baılanys jáne ınnovasııa­larǵa negizdelgen zertteýler júrgizý. Shekara­lyq aımaq­tardy damytý ekonomıkalyq ósýdi ekologııalyq turaqtylyq, máde­nı qorǵaý jáne áleýmettik ál-aýqat­pen teńestiretin keshendi jáne tutas kózqarasty talap etedi. Osy aımaq­tardyń áleýetin paıdalana otyryp, elder gúldengen qaýymdastyqtar quryp, she­karalyq qarym-qatynastardy nyǵaı­typ, ulttyq damýǵa úles qosa alady.

Memlekettik apparat pen sheneý­nikterdiń jumysyna syn-pikirler jıi kezdesedi jáne ol túrli sebepterden týyndaıdy. Bul kóbinese ashyqtyq, tıimdilik, esep berý jáne memlekettik qyzmet kórsetý máselelerimen baılanysty. Osy syn-pikirlerdiń keıbir sebepteri jáne yqtımal sheshimderine toqtalsaq. Bılik is-áreketteri men sheshimder qabyl­daýyndaǵy ashyqtyqtyń bolmaýy sybaılas jemqorlyqqa kúdik týdyrýy múmkin. Elimizdegi ashyq derekter bastamalary, sybaılas jemqorlyqqa qarsy baǵdarlamalar jáne halyqty qorǵaýǵa baǵyttalǵan zańdar ashyqtyqty arttyrý sharalarynyń biri. Qoǵam músheleri arasynda sheneýnikter óz áreketterine jaýap bermeıdi dep eseptelse, bul halyqtyń senimine nuqsan keltiredi. Sondyqtan laýazymdy tulǵalardy qabyldaǵan sheshimderi men áreketteri úshin jaýapkershilikke tartý tetikterin kúsheıtý qajet. Kúrdeli bıýrokratııalyq úderister men qaǵazbastylyq azamattardy titirkendiredi jáne durys basqarýǵa kedergi keltiredi. Tıimdilikti arttyrý úshin ákimshilik prosedýralar, erejelerdi jeńildetip, sıfrlyq qyzmetterge ınves­tısııany arttyrý mańyzdy. Sheneýnikter men halyq arasynda tıimdi qarym-qatynastyń bolmaýy túsinispeýshilik pen qanaǵattanbaýshylyqty týdyrýy múmkin. Turaqty jańartýlar, qoǵamdyq keńester jáne jedel keri baılanys tetikteri arqyly ashyq aqparat almasýǵa múmkindikter mol bolýy qajet. Týyndaǵan kóptegen máseleni sheshý saıasattaǵy ózgeristerdi, ınstıtýsıonaldyq reformalardy jáne etıkalyq basqarýdy qajet etedi. Ashyq qarym-qatynas jáne qoǵam múddesine qyzmet etý sheneýnikter men olar qyzmet etetin azamattar arasyndaǵy senimdi qalpyna keltirýge kómektesedi.

Memleket basshysy negizdegen 8 baǵyt jańa ınnovasııalyq qundylyqtarǵa negizdelgen «Adal azamat» ıdeıasynyń tiregi bolmaq. Bul baǵyttardy júzege asyrý halyq pen bılik arasyndaǵy yntymaqtastyqpen tyǵyz baılanysty.

Botagóz PARIDINOVA
fılosofııa magıstri