Biraq saryaýyz «balapandardyń» da aıtary bar eken. О́ıtkeni sol qýǵyn-súrgin men soǵys ákelerin, basqa jaqyndaryn jalmapty. Sodan júrekterinde aıyqpas sher baılanypty. Jesir analardyń etegine oralyp ósken jetim balalardyń kókiregindegi sol sher «Biz soǵysty kórgen joqpyz» (Dýlat Isabekov) degizip, er-azamatsyz qalǵan aýyl sýretterin ákeldi ádebıetke.
«Alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabady» demekshi, alǵa jyljyp aıtsam, bunymen shektelmedi kóbisi. Oı-órisi ulǵaıyp, halqynyń ótkeni men búginin tanyp-bilgen saıyn sherine sher qosyldy olardyń. Sondyqtan da 1956 jylǵy KOKP sezinen keıin ǵana birshama múmkin bolǵan taqyryptardy ashýǵa «ashkózdene» kiristi. Máselen, Muhtar Maǵaýın, Ábish Kekilbaev, Sofy Smataevtar qazaq tarıhynyń HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysymen ǵana shektelgen kórkem kórinisin áldeneshe ǵasyrǵa tereńdetti. Sherhan Murtaza bolsa, áli tolyq saıası aqtalmaǵan arystar týraly týyndylardyń tólbasy bolǵan «Qyzyl jebesin» jazdy.
Al Ákim Tarazı bulardyń arasynan kóringen joq. Keıbir qatarlastary sııaqty balalyq shaqtyń aýylyn shıyrlap otyryp almady da. Syrt qaraǵanda ońaı kórinetin qazirgi shaǵyn jazdy. Ádette qazirgi shaqty jazatyndar kóp bolady. Biraq báriniń birdeı shyǵarmalarynyń kórkem týyndy retindegi ǵumyry uzaqqa bara bermeıdi. Uzaqqa barý úshin – jazýshy zamany aldyna kóldeneń tartqan kóp qıyndyqty jeńýi shart. Olardyń bastylary mynaý: biri – sol kezeńniń saıasaty men jazýshy kózqarasynyń úılesim taba bermeýi. Ekinshisi – ózi ómir súrip otyrǵan kezeńniń bolmysyn sýretkerdiń áli jan dúnıesimen sezinip úlgermeýi. Úshinshisi – qalamgerdiń keıipkerleri qasyńda júrýi. Al qasyńda júrgen keıipker kirpııaz, talǵampaz, tipti talapshyl, minshil de kúnshil keledi. О́zin tanı qoısa, óshtesip aıaqtan shalýdyń da nebir ádisin biledi. Bul úsh jáne odan basqa da tolyp jatqan kedergini jeńe almaı, kezeńdik saıasattyń shylaýyna ilesip ketken jazýshylardyń shyǵarmalarynda jasandylyqqa urynyp jatqandary Ákim ádebıetke kelgen tusta da az emes edi. Biraq Tarazı olardyń qatarynda da bolǵan joq. Tarazı jańaǵy úsh jáne odan da basqa tolyp jatqan kedergilerdi jeńe alatynyn pash etip, ádebıette ózge juldyzdarǵa uqsamaı «Quıryqty juldyz» bolyp jarq ete qaldy. Ol óziniń osy attas shyǵarmasynda jas ta bolsa jańa ómir, jańa qoǵamnyń bolmysyn sezinip, zamandastarynyń psıhologııasynda ózgerister júrip jatqanyn aıqyn ańǵara aldy. Aıqyn ańǵara otyryp, óz shyǵarmasynda oınaqy jeńildikpen oınata sýrettedi. Biraq onyń oınaqylyǵy men oınatýy materıalyn jetik biletin sheberdiń bilimpazdyǵynyń kórinisi edi.
Áli esimde, alpysynshy jyldardyń bir top stýdentteri sabaq ústinde Qalıhan Ysqaqovtyń «Qońyr kúz edi» hıkaıaty men Saıyn Muratbekovtiń aýyl áńgimelerin sóz etip jatqanbyz. Ustazymyz professor Temirǵalı Nurtazın «al sender Ákim Tarazıdiń «Quıryqty juldyzyna» nazar aýdaryńdar» dedi bizdi biraz tyńdap alǵannan keıin. Temkeń aıtsa tegin aıtpaıdy. Ol kisi budan buryn «Ǵasyrdyń basynda búkil qazaq zııalylary bir jaqqa ketti de, jalǵyz Sáken Seıfýllın bir jaqqa ketti. Artynan bes-alty jyldan keıin jalpaqtap Sábıt Muqanov ilesti» degen-di. Sonda biz olar kimder dep suramaımyz ba? Sol suraqtarǵa jaýap bergen bolyp professorymyz oqý baǵdarlamasyna kirmek túgili esimderin ataýǵa tyıym salynǵan Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaev bastaǵan arystarymyz týraly áńgimelep ketýshi edi, jaryqtyq.
Mine, endi bizdiń nazarymyzdy «jalǵyz» Ákim Tarazıge aýdaryp otyr. Taýyp oqydym «Quıryqty juldyzdy». Meni á degennen jas jazýshynyń jazý stıli qatty tańǵaldyrdy. О́ıtkeni búgindegi úlken jazýshylarymyzdyń biri uly jazýshy M.Áýezov salyp bergen sara jolǵa túsip alyp zaýlatyp kele jatqany, al ekinshisi, B.Maılınniń qarapaıym áńgimeshildigin qaǵyp alǵany, úshinshisi, Ǵ.Músirepovtiń ıýmormen astarlanyp, shymyr órilgen shıyrynan shyǵa almaı kele jatqany kórinip turatyn. Al Tarazıdiń aıaq tastasy taı kezinen-aq eshkimge uqsamaı bólek shyqty. Ne Jetisýdyń, ne Arqanyń, ne qyrǵyzdyń áýenderine uqsamaıtyn Kenen atasynyń ánderi sııaqty bunyń stıliniń de tórkinin tabý qıyn. Árıne, áne bir qaıtalaýlar pálende bar edi dep birli-jarym uqsastyqtardy terýge bolar. Túbi halqymyzdyń áńgimeshildiginen shyqqanynda aıtarmyz. Biraq báribir bul Tarazıdiń tól stıli, sýretkerlik sony soqpaǵy.
Taǵy bir sonylyǵy Ǵabıden Mustafınniń «Mıllıoner», Sábıt Muqanovtyń «Syrdarııa» romandary qazaq ádebıetinde qalyptastyrmaq bolǵan keńestik sosıalıstik aýyldan múldem bólek edi mundaǵy sýretter. Ásirese adamdary.
Sosıalıstik qoǵamdy ornatyp jatqan jaqsy degenderiniń ózinde minderi bar. Shetinen pendeler. Solardyń biri – Kirpishbaı. Avtor keıipkerin beker bulaı atap otyrǵan joq, árıne. О́ıtkeni kirpish degen qalyppen quıylady. Demek sosıalızm adamdary da qalyptan shyqqandar. Bederi, órnegi, kóz tartar boıaýy joq jyp-jyltyr, tup-tuldyr. О́zderin qoǵamnyń qara nary etip kórsetkisi kelgenimen, bergeninen, alǵany kóp bas paıdasyn birinshi qoıatyndar. Sol Kirpishbaı (esimderi bólek bolsa da) jazýshynyń bir shyǵarmasynan ekinshisine kúrdelene, zoraıa, zulymdana, qorqaýlana túsedi. Sóıtip, Ákim Tarazı qazaq ádebıetine Kirpishbaı degen tıptik beıne alyp keldi.
Jalpy, óz basym sosıalızm adamdarynyń tıptik beınesin jasaı otyryp, olarǵa ortaq ataý bergen eki jazýshyny bilemin. Biri – Táken Álimqulov. Ol kisi keńes bıligin ne turǵyn úı, ne mazar, álde saraı ekeni belgisiz dúbára qurylys salyp jatqan ózderi de dúbára adamdar dep sýrettep edi. Ákim Tarazı bolsa olardy bir qalyppen quıylǵan Kirpishbaılar dep atady.
«Quıryqty juldyzdan» (1966) soń «Úlken aýyl» (1968), «Asý-asý» (1970), «Qııan-soqpaq» (1976), «Gnezdo na oblakah» (1984), «Jýravlı-jýravýshkı» (1984), «Basynan Qarataýdyń...» (1985) povest, áńgimeler, «Qyz mahabbaty» (1982) pesalar jınaqtary, «Bultqa salǵan uıasyn» (1978), «Tasjarǵan», «Ken» (1968), «Sher», «Qııanat», «Jaza»(1998), «Mustafa Shoqaı» romandary, kóptomdyqtary birinen soń biri jaryq kórdi.
Jalpy, Ákim Tarazı bir taqyryppen nemese jeke janrmen shektelip qalǵan bir ishek jazýshy emes. «Balýanǵa oń-terisi birdeı» degendeı ol kóp janrda jazady. Bul ensıklopedııalyq málimetter jazýshynyń búgingi kún taqyrybyn jazýdan kóp aýytqymaǵanyn ári ónimdi eńbek etkenin kórsetedi. Ári shyǵarmalarynyń eshqaısysy da oqyrman, álde synshy synyna ushyraǵan joq. Qaıta maqtaldy. Biraq osynaý san janrly ulanǵaıyr shyǵarmalarynda jazýshy tek Kirpishbaılardy ǵana qashap shyǵardy deýge bolmaıdy.
Kommýnıstik bılik talap etken qazirgi zaman qaharmandaryn jasaǵanda Tarazı jasasyn. Onyń Sánjany men Perızaty, Qodarquly men Tanasy, Tuńǵatary men Lımasy («Qorqaý juldyz»), Omary («Bultqa salǵan uıasyn», «Tasjarǵan») naǵyz qaharmandar. Dál sol keńestik zamannyń qaharmandary. Olar da tıptendirilgen keıipkerler. Biraq kezinde jazýshy somdaǵan bul obrazdardy, mine, ádebıetke bizdiń zamanymyzdyń naǵyz qaharmandary keldi dep keńestik ıdeologııa aıqaılatqan joq. Qoǵamdy alǵa jyljytatyn osyndaı oıly, belsendi, ınısıatıvashyl qara qyldy qaq jara alatyn ádiletti, sózinen taımaıtyn shynshyl adamdar bolýy kerek dep úlgi etip usynbady. Nege? О́ıtkeni totalıtarlyq qoǵam tez toǵysharlanady eken. Sóz júzinde bizge qoǵamdy alǵa súıreıtin tulǵa kerek dep dabyldatqanymen is júzinde Kirpishbaılardyń ósip-ónýine qolaıly eken. Mine, sol qara qurym bolyp qaptap ketken Kirpishbaılar jańashyl, ozyq oıly, isker jandarǵa óris bersin be? Bermeıdi. Olardyń oń isin teris qylyp kórsetip, shápkesin keri kıgizip jiberedi. «Meniń isim oń» dep qaıda baryp aryzdansa da, aldarynan bir Kirpishbaı shyǵa keledi. Sodan taýy shaǵylady. Tipti jalǵan jalamen isti bolyp, qoǵamdy alǵa súıremek túgili qara bastaryn arashalap alý muń bolyp qalady. Bir sózben aıtqanda, Kirpishbaılar ústemdik qurǵan qoǵamǵa esh úılese almaıdy. Biraq sonda da alǵan betinen qaıtpaıdy olar. Bir ujymnan qýylsa, ekinshi ujymǵa baryp, óz jańalyǵyn engizip, jan balasyna ortaq ádiletti alǵa tartady da otyrady. Al Lıma bolsa ústine benzın quıyp tutatyp, ádiletsiz sheshim shyǵarǵan sot ǵımaratyn órtep jiberýge tura umtyldy. О́kinishke qaraı, ózi órtenip ólgenimen sot ǵımaraty aman qaldy. Keńestik ómir shyndyǵyn avtor budan artyq qalaı sýrettesin? Kirpishbaılyqtyń qalybyn buzýǵa umtylǵan Lıma sııaqty óz zamanynyń tanylmaı ketken qaharmandaryn budan artyq qalaı jyrlasyn? Qalaı alaýlatsyn?
Shamada sol alpysynshy jyldardyń aıaǵy men jetpistiń basynda «Novyı mır» jýrnalynda jarııalanǵan Semın degenniń «Bir shańyraqtyń astyndaǵy jeteý» povesi men Makarovtyń «Úıde» degen áńgimesi odaq synshylary tarapynan shettegi shetin turmysty sýrettegeni úshin qatty synǵa alyndy. Sosıalıstik realızmnen aýytqyǵan dep synady bul shyǵarmalardy olar. Tipti «Voprosy lıteratýry» jýrnalynda realızm týraly bir jylǵa sozylǵan aıtys-tartysqa muryndyq ta boldy.
Lımanyń ózin-ózi alaý qylyp jaǵyp, ádiletsizdik uıasyn órtep jibermek bolǵan áreketin oqysa ol synshylar ne der edi? Múıizi qaraǵaıdaı Aıtmatovtyń «Aq kemesi» de synaldy emes pe?
Degenmen jazýshynyń shyǵarmashylyq joly taqtaıdaı tegis boldy dep aıtýǵa taǵy bolmaıdy. Bir suhbatynda ol «Kúlmeıtin komedııasyn» bir kókesi sahnadan aldyryp tastaǵanyn, al Latvııanyń teatrynda qoıylǵan «Joly bolǵysh jigitti» taǵy bir kókesi sol jaqqa baryp japtyryp kelgenin aıtady. Shyryldaǵan shyndyqqa tóze almaıtyndar bolǵan, áli de bola beredi. Eń bastysy, bul eki shyǵarmanyń sahnadan osaldyǵynan túspegeni qoıylǵan teatrlarynyń deńgeıi men qolǵa alǵan rejısserlerinen-aq kórinip tur. Olardy máskeýlik, latvııalyq rejısserler sahnalaǵan eken. «Kúlmeıtin komedııaǵa» kóptegen qazaq rejısseri qumartyp, sahnaǵa san súırelepti. Biraq spektaklge uzaq ǵumyr bere almapty. Sonda, gáp nede? HH ǵasyrda kóp qoıylǵan «Kúlmeıtin komedııanyń» sahnalyq ǵumyry nege qysqa bolyp otyrdy? Menińshe, gáp «Kúlmeıtin komedııanyń» tabıǵatynda jatyr. Bul taqylettes pesalar qazaq dramatýrgııasynda buryn-sońdy jazylmaǵan edi. M.Áýezov, Ǵ.Músirepov salǵan klassıkalyq úlgidegi pesalardyń tabıǵaty basqasha bolatyn. Jalpy, álemdik klassıkalyq úlgidegi dramalar, ádette, oqyrman, kórermen nazaryn bir qıynǵa, sheshýi tabylmaıtyn túıinge aýdarady. Onyń keıipkerleriniń harakterleri sol qıyn túıinge qatynasy arqyly ashylyp daralanady. Al «Kúlmeıtin komedııada» ortaǵa tastaǵan ondaı qıyn túıin joq. Esesine «Ár kóńilde bir qııal» deıtin harakterler, ne kúlerińdi, ne jylaryńdy bilmeıtin ómir bar. Adamdardyń ishki jan dúnıesindegi aǵystardy, olardyń toǵysýlaryn kóre almaısyń, biraq sezinesiń. «Kúlmeıtin komedııa» sondaı tylsym shyǵarma. Shekspırdiń emes, Chehovtyń tabıǵatyna jaqyn shyǵarma. Chehovtyń da «Shaǵalasyn» kez kelgen rejısser qoıa bermeıdi.
Onyń ústine Asan men Raıanyń, Sánjan men Kıtıdiń, Katıanyń ishki ıirimderin kórermenge bere alatyn, syrtyna ishki álemi saı sahna sheberi kerek. Munyń bári úıleskende sahnany názik sezinetin kórermen kerek. О́ıtkeni «Kúlmeıtin komedııa» ýaqytynan erte jazylǵan shyǵarma. Jap-jas avtor sonaý 60-jyldardyń ózinde adamdar psıhologııasyndaǵy osynaý názik ózgeristerdi, qoǵamdaǵy kórinbeı júrip jatqan qubylystardy ilip ala qoıǵan.
Aqsha men taýar qýalaǵan búgingi adamdar da sol kúlmeıtin komedııa keıipkerine aınalyp bara jatyr. Demek avtor belgili dárejede boljampazdyq ta tanytqan.
«Jaza» romany jazýshynyń keńestik ómir týraly shyǵarmalarynyń qorytyndysy ispettes. Tabıǵaty da bólek, dúnıetanymynda da oqshaýlyq, zamanynan túńilgen Abaı sııaqty aıtyp otyrǵan moraliniń ózinde sumdyq bir sharasyzdyq bar. Degenmen oıly oqyrman sonaý «Quıryqty juldyzdan» bastalyp, «Qorqaý juldyz», «Sher», «Ken», «Qııanat» romandarynda tereńdep ketken jaqsy men jamannyń keskilesken kúresiniń bir baılamyn izderi de bek múmkin edi. Jazýshy asqan sheberlikpen aıta bilip, kórkem jetkize alǵan sol fılosofııalyq baılamdy qarabaıyr maqalanyń qaradúrsin tilimen jetkizý óte qıyn. Oqyrmanǵa jeńil bolsyn dep alystan oraǵytsam áıteýir bir aqyrzaman bolary anyq qoı. Anyq. Ári ol aqyrzamandy adamdar ózi jedeldetip jatqany da daý týdyrmaıdy. Adamzat ózi otyrǵan butaǵyn ózi kesip jatyr dep talaı aıtylǵan. Biraq perzentin aıaǵannan ózi óltirip jatyr degendi estimeppin. Jaryq dúnıede qalyp ketse balasy, adam shydatpas azappen óledi dep esepteıdi ákesi. О́ıtkeni sybaılastyq jaılaǵan qoǵamda qarapaıym adamdar úshin azaptan ózge eshteńe joq. Al Abo bolsa, arnaıy daıyndyqtan ótip aýǵan soǵysyna qatysqan, óltirýdiń 365 túrin biletin jan alǵysh maman. Sol tásilderdiń ishinde jandy qınamaı alatyn bir tásil bar. Tek, Abo ǵana biledi. Buryn ol bul tásilmen balalardyń tárbıesine jaýapty sybaılas jemqorlardy eshkimge bildirmeı óltirgen. Mine, sol Abo balasy ómirdiń azabynan qınalyp ólgennen góri, ózi ǵana biletin tásilmen qınalmaı ólgenin qalaıdy. Onyń baılam-túsinigi osyndaı. Álemde bundaı tosyn sheshimdi týyndy bar ma, joq pa kesip aıta almaımyn. Biraq «Jaza» romany qazaq ádebıetinde buryn-sońdy bolmaǵan erekshe qubylys ekeni daýsyz.
Táýelsizdik jyldary jazǵan roman, hıkaıat, áńgimelerinde jazýshy búgingi kúndi qoıyp, halqymyz tarıhynyń tereńine, qaltarys-bultarystary men aqtańdaqtaryna tereńirek súńgip, tyńǵa túren saldy dese bolady. Bul da kemeldengen qalamgerge laıyq qylyq. Ol «Kók aspanda qyraǵy kóz bar», «Tańshyqaı» (jubaıy Rozaǵa arnaǵan), «Nurtaı han» romandarynda ejelgi ǵun, úısin dáýirindegi Táńirqut, Kúnbı atanǵan el bıleýshilerimizdiń danagerligimen birge jibergen quıttaı kemshiliginiń zardaby halyqqa asa aýyr tıetinin «qyzym saǵan aıtamyn, kelinim sen de tyńda» degen tálimmen usynady. Al «Andreı» atty áńgimesinde otarlaýshylardyń qazaq halqyna jasaǵan zulymdyǵyn taǵy da sol ózgelerge uqsamaı qylmyskerlerdiń óziniń ishki jan dúnıesi arqyly bıik ıntellektýaldyq deńgeıde baıandaıdy. «Mustafa Shoqaı» romanynyń birinshi kitaby bolsa, qıly zamannyń qaranıet óńeshine halqynyń jutylyp ketpeýi úshin ózi ótkir pyshaqtyń júzinde ómir súrip júrip kúresken biregeı tulǵanyń shákirttik shaǵyna arnalypty. Sondyqtan áńgime etýge áli erteleý sııaqty.
Alla, jazýshyǵa densaýlyq, uzaq ǵumyr bersin!
Elen ÁLIMJAN,
jazýshy, dramatýrg
TARAZ
