Altaıdaǵy alty kún

Sahalar saqtar jerinde

Kóp uzamaı júris-turysy­myzdyń jospary da qolǵa tıdi. Jolda júrgen jýrnalıst bolǵanymyzben, bul sapar jaýapty edi. Tamyljyǵan tabıǵatty qyzyqtap qaıtý ǵana emes, baýyrlas el arasyndaǵy isker­lik, mádenı qarym-qaty­nas­ty nyǵaıtýdy da maqsat ettik. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda Iаkýtııa respýblıkasynyń basshysyn qabyldap, tarıhymyz tamyrlas elmen ynty­maqtastyqty arttyrýǵa erekshe nazar aýdaratynyn aıtqan.

Sonaý máńgi muz ben toń basqan saha jerinen kele jatqan meımandardy Katon­qa­ra­ǵaıdyń kireberisinde qazaqy dástúrmen, sán-saltana­tymyzben qushaq jaıa qarsy aldyq. Iаkýtııalyq qonaqtarmen jazýshy Álibek Asqarov, «Foliant» baspasynyń dırektory Nurlan Isabekov ja­qyn aralasyp ketkeli qashan. Birneshe ret Astanada ótken kitap kórmesinde kezdesip, byltyr Iаkýtııaǵa deıin baryp qaıtqan. Sol sapardan kele sala Álibek Asqarovtyń «Saha-Iаkýtııa. Aq qar, kók muz álemine saıahat» atty kitaby jaryq kórdi.

Máńgi muzdyń mekeni deımiz ǵoı, biraq Sahanyń saqyldaǵan sary aıazy bizge bálendeı tań­syq emes shyǵar. Shy­ǵystaǵy Shanaǵatty aýylynyń 60 gradýs sýyǵy Oımıakonniń aıazymen para-par desedi. Alty aı qysymyz jáne bar. Jazǵy aýa temperatýrasy da uqsas kórinedi. Ony aıtamyz, uqsastyǵymyz kún ra­ıynda, bitim-bolmysymyzda ǵana emes, tilimiz ben dilimizden de sáıkestik tabylady. Ony tanysa kele bildik.

Alystan at arytyp Altaıǵa alǵash ret tabany tıgen sahalyq jazýshy Valerıı Lýkovsev pen baspager Avgýst Egorov edi. Áýelde nýly da, sýly óńirde týǵan olarǵa Katonqaraǵaıdyń tabıǵaty bóten emes shyǵar dep oılaǵanbyz. Qatelesippiz. О́skemennen shyǵa sala jaıqalǵan egistik alqaptarynyń teńiz­­­­d­eı tolqyp jatqanyna qarap-aq tańyr­qasqan. Reseıdegi eń úlken aýmaqty Saha respýblıkasy alyp jatqa­nymen, dál bizdegideı egin egip, asta-tók astyqtyń astynda qalmaıtyn kórinedi. Esesine Iаkýt jeri – jaqut tastarynyń otany. Altyn-kúmistiń qundysy da máńgi toń basqan jer astynan shyǵady. Reseıdegi almazdyń 90 paıyzy Iаkýtııada óndiriledi. Bolattan soǵylǵan pyshaqtary da suranysqa ıe.

Biz Berelge, patshalar ja­zy­ǵyna jetkenshe ymyrt úıi­rilgen. Bul jaqtyń túni eldi meken mańyn­daǵydaı emes, kózge túrtse kórgisiz qarańǵy. Berel qoryq-mýzeıiniń aýlasyndaǵy shoshaıǵan músinderdiń sulbasyn shola qarap óttik te, negizgi já­digerlerdi ertesi tamashalaıtyn bolyp sheshkenbiz. Sóıtip, tún aýǵansha ıakýt aǵaıyn­dar­men aqtaryla áńgime aı­tys­tyq. Túbimiz túrki­ler­den ta­ra­ǵan­dyqtan ba, tili­mizde uqsastyq á degende baıqal­ǵan. Sóılese bersek, sapar sońy­na deıin sahasha saırap kete­tindeı sezindik. Olar da qazaq­sha sóıleýge tyrysyp baqty. Elimizde ómir boıy turyp kele jatqan ózge ult ókilderi osy aǵaıyndardaı qyzyǵýshylyq tanytsa ǵoı, baıaǵyda-aq til má­se­le­sin umytar edik. Bárinen buryn bir mıllıonǵa jetpeıtin halyq sany bola tura óz tilin saqtap kele jatqandaryna erik­siz bas shaıqaısyń. «Biz muz­dat­qyshta saqtal­ǵandyqtan, tili­miz ózgeriske tús­pegen», dep ázil­deıdi ózderi. Sońǵy sanaq boıyn­sha Iаkýtııa respýblıkasynda 972 myń adam tirkelipti. Onyń ózinde 55,3 paıy­zy ǵana  ıakýt ulty. 32,6 paıy­zy – orys­­tar. Odan bólek, evenkiler, dol­ǵan­dar, chýkchalar, býrıattar, tatarlar bar. Qazaq joq shyǵar de­sek, babalarymyz saha dalasyna deıin shashyrapty ǵoı. Qaı Qudaı aıdap barǵa­nyn kim bilsin, áıteýir turaqtap qalǵan qandastardyń sany myńnan asady eken. Dálirek aıtsaq, 2021 jylǵy sanaqqa súıensek, 1 121 qazaq Iаkýtııada turyp jatyr.

Áńgime tarıhı ańyzǵa oıys­qan. Negi­zi­nen Iаkýtııany zııaly qaýym ókilderi «Olonho eli» dep te ataıdy. Olonho deı­tini – erte kezdegi aýyzdan-aýyzǵa tara­ǵan ańyz-áńgimeler. О́rkenıet kele qoımaǵan tusta tańdy tańǵa uryp, olonho aıtatyndar kóp bolǵan sekildi. Keıbir ańyzdary birneshe kúnge sozylypty. Ony aıtqyshtardyń qııaly ushqyr, tilge sheshen edi. Oqıǵanyń jelisi áserli bolýy úshin ákki olonhoshylar keıipker obrazyna enip ketedi eken.

– Ulan-ǵaıyr jerimizdi Lena ózeni jaryp aǵady. Ertede Iаkýtııa budan da úlken aýmaqty alyp jatqan, – dep aǵytyla sóıledi Valerıı Lýkovsev. – 1600 jyldary ár qıyrdy meken etip jat­qan saha taıpalarynyń basyn qos­qan Tygyn Darhan degen bol­ǵan. Ol týraly tarıhı ańyz da bar. Tygyn Darhan qartaıyp, áli ketkende eki orys kelip, ju­mysqa suranady eken. Alaıda áıeli orys ultynyń jumysqa tu­rýyna qarsy bolady. «Olardyń kózderi shúńireıgen. Iаǵnı óte sarań, toıynbaıtyn adamdar. Al qolda­rynyń túgi qalyń, demek olar kóp», dep qaýiptenedi. Tygyn Darhan áıeliniń ol sózin elemeı, álgi ekeýin jumysqa alady. Olar eki jyldaı qyzmet qylǵan soń joǵalyp ketedi. Sál ýaqyttan keıin birnesheý bolyp oralady-daǵy, ógizdiń terisindeı jer suraıdy. Qartaıǵan Tygyn Darhan, «Jerimiz úlken, ógizdiń terisindeı jerdi ne qylsyn?», dep bere salady. Áıeli oǵan da qarsy bolǵan. Al jer suraǵandar ógiz terisin taspalaı tiledi de at shaptyrym aýmaqty qorshap ala qoıady. Dál sol ýaqytta basqa orys ulty sol mańda bórene daıyndaýmen aınalysqan eken. Túnimen tynymsyz jumys iste­­gen olar tań atqansha Lena óze­ni­niń boıynan qamal sala qoıady. Qamaldy qarýly ás­ker­ler kúzetedi. Sol kezden bas­tap sa­ha jerinde qaqtyǵystar oryn ala bas­taǵan. Orys ulty iri taı­palardyń ishinen kóteriliske bas bolyp shyǵyp júrgenderdi qonaqqa shaqyryp, syı-sııapat bergen. Kónbegenderin qamaǵan, qorqytqan. Al Tygyn Darhannyń urpa­ǵyn aıaýsyz qyrǵan. Sóıtip, kazak otrıady jergilikti jurtqa salyq sala bastapty. Salyq bulǵynnyń terisi edi. Baǵaly terini Eýropaǵa tek Reseı jetkizip otyrǵan, – dep sahalardyń tarıhynan az-kem málimet berdi.

Odan basqa da olonhosyn tyńdadyq. Oılap otyrsaq, ertegi-dastan, ańyz-áńgimege biz ǵana emes, saha aǵaıyndar da baı eken. Tarıhymyzda da taǵdyrlas tustary bar kórinedi.

Berel qazynasy

Kún shaıdaı aıyq. Tún aýǵansha áńgimeniń kórigin qyzdyrǵan Valerıı Nıkolaevıch tań atar-atpastan jergilikti azamattardyń birimen taý qoınaýynda ıen qalǵan Shubaraǵash aýylyna deıin baryp qaıtypty. Berel qoryq-mýzeıinen jeti shaqyrym jerdegi ol aýylǵa tús qaıta Álibek Asqar aǵamyzben men de shyq­qan edim. Oǵan deıin Bereldiń baǵa jetpes qazynasyn qyzyqtap, tany­my­myzdy keńeıttik. Munda da ala jaz­daı adam aıaǵy úzilmeıdi. Kelimdi-ke­tim­di týrıst kóp. Mýzeıge deıingi on sha­qyrymǵa asfalt tússe, saıahatshylar tipti aǵylatyn sııaqty. As­falt demek­shi, Berelge deıingi taý bókte­rindegi taqtaıdaı jolmen júıtkip kele jatsaq, ıakýtııalyq áriptester saha jerinde mundaı joldyń joǵyn aıtyp qaldy. Apaıtós alyp aýmaqty (3 083 523 sharshy shaqyrym) alyp jatqan jerdiń asty altyn bolǵanymen, tegis jol qala ishterinde ǵana eken.

Máńgi toń basqan saha jeri dep júr­miz ǵoı. Bereldegi myńdaǵan jyldan keıin qaz-qalpynda tabylǵan 13 jyl­qynyń múrdesi de toń basqan jerden shyqpap pa edi? Keıin dál sol jylqylar arshyp alynǵan №11 qorǵannyń ústinen mýzeı kóterip, sáıgúlikterdiń maketin ornalastyrǵan. Aspan asty mýzeıin aralap júrip, oıy­ma qaıdan kele qaldy, ıakýt aǵaıyndarǵa «Jerleý rásiminde toń basqan jerdi qalaı qazasyz­dar?» deppin. Aıtqandaı, bir metrge jeter-jetpes jerden-aq toń qabaty bastalady. Mundaıda qamyrshylar ot jaǵyp, toń basqan topyraqty jibitip otyrady eken. Sol sekildi Berel jazyǵynyń da toń basqan qabaty jylqylardyń múrdesin qaz-qalpynda saqtap qalsa kerek. Iá, toń qabattan shyqqan qanshama jádiger tom-tom tarıhtyń betterin to­lyq­tyrdy. Álemge áıgili bolǵan ań stılindegi buıymdardyń birazy Berel­den tabylǵanyn bilemiz. Jalpy, patshalar jazyǵynda 1997 jyldan qazirgi kezge deıin 20-dan asa eskertkish zerttelipti. Obalardan shyqqan qundy jádigerlerdiń bir bóligi jergilikti mýzeıge qoıylsa, zertteýdi qajet etetinderi ǵalym­darǵa tabystalǵan.

Shý-shýlep Shubaraǵashqa shyǵyp baramyz. Bulanty ózenin kes-kestep, jeti-segiz kópirdi artqa tastadyq-aý deımin. Joldyń eki jaǵy bıik taý, betkeıi bytysqan buta-qaraǵan, egilgen qorym tas... Jolyn bertin jóndegen be, baýy­ry bıik kólikter yńyransa da, yshqynsa da shyǵatyn bolypty. Shyqqanymen, aýylda eki-aq tútin qaldy-aý deımin. Basqa úılerdiń esik-terezeleri úńireıip, bos tur. Mektebi de mal qoraǵa aınalypty. Úılerdi buzyp áketiseıik dese, Bulantynyń kópirleri júk kólikti kótermeıtin kórinedi. Aýyldy aralap júre alǵan joqpyz, bergi basynan keri qaıttyq. Tańerteń kelip, myna aýyldyń tozǵan keıpin kórgen ıakýt aǵaıynnan yńǵaısyz boldy-aý deımin. Otyz jyl buryn táýelsizdigin alyp, etek-jeńin jınaǵan memlekettiń aýyldary astań-kesteń bolyp jatqany qalaı dep oılady ǵoı shamasy. Shekara shebi bos jatyr dep biz shyryldaǵanymyzben, Shubaraǵashqa qaıta kóship baratyn kim bar?

Keshkisin qaıta Berelde bas qosqanbyz. Biz taýdan tússek, Avgýst Egorov pen Vale­rıı Lý­kov­sevter tabıǵat janashyry Eren Jumaǵulovtyń jol bas­taýymen ózen jaǵalap, qarmaq salyp kelgen eken. Dastarqan basynda sahalyqtar balyq aýla­ǵan qyzyqtaryn aıtyp, máz-meıram bolysty. Ata-tegi ańshy halyqqa balyq aýlaý buıym emes shyǵar. Ańyz áńgime me, suramadym, Iаkýtııada bir ańshy ǵumyrynda júz aıý alýǵa deıin ruqsat eken. Ony ańshylardyń piri Baıanaı ata qoldap-qorshap júredi-mys. Ańshylardyń túrli hıkaıasyn aıta kele alystan kelgen meımandar Ult­tyq park qurylǵansha buǵy qýyp, aıý alyp júrgen Eren Jumaǵulovqa Baıanaı­dyń beınesimen kádesyı tabystady. Aǵaıyndardyń kól­deı kóńiline rıza bolǵan Eren Qadoshuly «Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq parki quryl­ǵan soń qarýymdy súıep qoıǵam», deıdi. Ras, tabıǵatty qorǵaý maqsatynda qu­ryl­ǵan parkke tuńǵysh basshylyq etip, mekemeni aıaǵynan turǵyzǵan Eren Juma­ǵulov edi. Sol ýaqyttan beri Ka­ton­qaraǵaıda jortqan ań, ushqan qus anaǵurlym kóbeıgen. Ormandy otaý da kúrt toqtady.

Sýy shıpa kól jatyr...

Ekspedısııamyzdyń ertesinde Al­taı­dyń tórindegi Rahman kóline kóteril­genbiz. Jolaı túý bıikten tómende at­qaq­tap aǵyp jatqan Aqbulqaq óze­­nin tamashaladyq. Bul ten­tek ózen Muztaý­dyń ete­gin­degi muzdyqtardan bas­taý alyp, Buqtyrmaǵa quıady. Kór­gen-bil­genimizdi meımandarǵa áńgimelep aıtyp júrmiz. Ortaq til orys tili bolǵanymen, ana tilimizde sóılessek te túsiniskendeımiz. «Tıin, tıin» deıdi aǵash butaǵynda kózderi jyltyrap otyrǵan tıindi kórsetip. Sóıtsek, saha tilinde de solaı aıtylady eken. Anaý sóz qalaı, mynaý sóz qalaı desip, uqsas sózderdi tizimdep te aldyq.

Kelesi toqtap, kólikterdiń motoryn sýytqan tusymyz – arqyrap aǵyp jatqan Arasan sarqyramasy. Sál aıaldap, sýretke tústik. Sarqyramaǵa deıingi 200-300 metrdeı soqpaqtyń eki jaǵy toly dárilik ósimdikter. «Qyzyl kitapqa» engen maral tamyryna deıin kózimiz shaldy. Kókboıaý, qaraqat samsap tur. Balqaraǵaı da bıyl mol. Rahmanǵa jetken soń jol-jónekeı jınap alǵan badannyń kepken japyraǵyn buqtyryp, shaı etip ishtik. Kádimgi qara shaı. Biraq emdik qasıetke baı. Júıeli tutynsa, qan qysymyn qalypqa keltirip, júrek bulshyq etterin nyǵaıtady eken. Munda myń da bir aýrýǵa shıpa shópter kóp. Dárihana taban astynda.

Kósilip kól jatyr. Rahman kóli. Jol­dyń qıyndyǵyna qarap turǵan týrıst joq. Irkes-tirkes aǵylady. Qos qaıyq kól betin syzyp ótip, Rahman sar­qy­ramasyna saıahattaýshylardy serýen­detip júr. Munda kelýshilerdiń kóbi serýen úshin emes, jer astynan qaı­nap shyǵyp jatqan radon sýyna túsý úshin keledi. 37 gradýs ystyq sý­da 20 mınýt otyrsańyz, qara monshadan shyq­qandaı borsha-borsha terlep, raqattanyp qalasyz. Býyn-býyndy bosatyp, tynysty keńeıtedi. Bul sol sáttegi sezim ǵana. Áıtpese, densaýlyqqa paıdasyn aıtyp taýyspaımyz. Anaý-mynaý dene jaraqatynan bastap júıke júıesine deıin emdeıtin sekildi.

Rahman ańshy týraly ańyzdy estigen bolarsyz. Kúnderdiń kú­ni Ábdirahman ańshy balasyn ertip ańǵa shyǵypty. Taý kezip kele jatsa, aldarynan syńar múıiz buǵy shyqqan eken. Balasy kózdep turyp, shúrippeni basyp qalǵanda tuıaqtynyń sanyna tıedi. Qany sorǵalap qasha jónel­gen buǵyny kórgen bala esinen tanyp qalypty. Ákesi ulyn kóterip kele jatsa, aldynan kól kórinedi. Baǵana at­qan bu­ǵysy sýda tur deıdi. Qany toq­tap, jara­sy jazylypty-mys. Ony kór­gen ańshy sýdy balasyna ishkizip, esin jı­ǵyzady. Keıin sol sýmen aýyldastaryn da emdegen. Sodan beri bul kól Ábdi­rah­man, keıinnen Rahman qaınary atal­ǵan. Al Qalıhan Ysqaqtyń jazyp ketken derekterine súıensek, túp-tórkini – Táńirsý.

Iаkýtııada 700 myńǵa jýyq ózen, 800 myńnan asa kól bolǵa­nymen, jer astynan burq-sarq etip, qaınap shyǵyp jatqan ta­bı­ǵattyń tylsymy joq sekil­di. Sol úshin de ǵoı, Valerıı Lý­kov­sev pen Avgýst Egorovtyń kórikti kólden góri radon sýyna qyzyǵýshylyqtary aýdy.

Altaıdyń tóri – Muztaý

Altaıdyń jaýharlaryn tizip ber dese, Rahman, Berel, Muztaýdy birinshi aıtamyz. Muztaý – qart Altaıdyń tóri, naǵyz jumaq meken. Endeshe, endi­gi baǵyt – Muztaýdyń bókterindegi Qara­kól. Dál sol bir tustan kún ashyq bolsa, Muztaý jarqyrap kóriner edi. Qarakól kúrejoldan jıyrma bes-aq shaqyrym bolǵanymen, taý joly óndip bermeıdi. Jybyrlap jetkenshe, eki, eki jarym saǵatty alady.

Qarakól sarqyramasyn basyp ótip, ıyq­tan asqanda Muztaýdyń silem­de­ri kórindi. Ushar basyn bult basyp tur. Toqtaı qalyp, sýretke tart­tyq. Aıtqa­nymyzdaı, sýret, vıdeo tabı­ǵattyń shynaıy sulýlyǵyn kórsete almaıdy. Kózben kórip, taýdyń rýhyn seziný kerek. Biz máńgi qar basqan Muztaýdy eteginen ǵana qyzyqtap júrmiz ǵoı. Qaıbir jyly Álibek Asqarov aǵamyz ushar basyna deıin kóterilgen. Osy jerde aıbarly shyńdy nusqap turyp, qalaı shyqqany týraly qysqasha baıandap berdi. Áne-mine degenshe, Qarakólge jetkenbiz. Kóldiń uzyndyǵy – 3 shaqyrymǵa jýyq, eni – 700 metr. Eń tereń jeri on metrge deıin jetedi.

Muztaýdyń basynan shókim bult qalmaı ydyrap ketetin kúnder sırek. Etekte kún shaı­daı ashyq turǵanymen, 4 506 metr bıiktiktegi shyń basy aq sál­de­ge oranyp turady. Tún orta­sy kól betine tuman kóterilip, ar­ǵy bettegi orman munartyp kórin­di. Tańǵa jýyq qustary shý­las­ty. Tuman seıile bere orman arasynan múıizi soqadaı bu­lan­nyń buqasy shyǵyp, kólge bas qoıdy. Túz taǵysy qansha se­kem­shil bolǵanymen, qaýiptiń jo­ǵyn sezedi. It tumsyǵy batpas taı­ga­nyń ishinde qanshamasy júr eken?

Ertesinde ekspedısııanyń bir to­by Arshaty ormanshylyǵynyń jetek­shisi Ádiljan Qasymha­novtyń jol nus­qaýy­men Taýte­keldiń tusynan taýǵa kóterilip, shyń basynan birneshe tuıaq taý­te­keni sýretke tartypty. Ult­­tyq park ınspektorlary taý­te­ke­niń basy jyldan-jylǵa kó­beıip kele jatqanyn aıtady. Qo­ryqshylardyń qorǵaýyndaǵy ań kóbeımese, kemimeıdi. Aı múıiz­di janýardyń jalǵyz jaýy qar ba­rysy ǵana. Onyń ózi sanaý­ly.

Altaıdy armansyz aralaǵan aǵaıyn­dar­men alty kún ishin­de jaqyn tanysa tústik. Áńgime­leriniń áserli bolǵanynan ba, Katonqaraǵaı óńirin emes, beıne bir Iаkýtııany aralap qaıtqandaı boldym. Onyń ústine sapardan kele sala Álibek Asqarovtyń «Saha-Iаkýtııa. Aq qar, kók muz álemine saıahat» atty kitabyn jata-jastana oqyp shyqtyq.

Endigi arman – Sahaǵa saıahat...

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Katonqaraǵaı aýdany