Orazaly Sábdenniń ekonomıkaǵa qatysty usynystary men jobalarynyń memleket damýyna tıgizetin paıdasy zor. Ǵalymnyń utymdy usynystary iske asar bolsa, elimizge eleýli tabys ákelýi múmkin. El ekonomıkasy údemeli damyp, halqymyzdyń kúnkóris deńgeıi ósý úshin batyl sheshimder mańyzdy.
«Álem jańa qarqyndy tehnologııalarmen damý ústinde. Nanotehnologııa, bıotehnologııa, aqparattyq tehnologııa, ǵaryshtyq tehnologııalarǵa basymdyq berý mańyzdy. Biraq bizde ınnovasııanyń aty bar da, zaty joq. 2003 jyldan beri elimizde memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalar iske asyp keledi. 2010 jyly taǵy bir baǵdarlama, 2016 jyly, 2019 jyly taǵy bir baǵdarlama, odan keıin taǵy... Eshqaısysy oryndalyp jatqan joq. Muny jaýyp qoıady da, taǵy bir baǵdarlama qabyldanady. Qysqasy, kózboıaýshylyq», deıdi ǵalym.
Ekonomıkany ártaraptandyrý – kezek kúttirmeıtin sharýa. Onyń tetigi bar. Birinshisi – óndiris. Ekinshisi – aýyl sharýashylyǵyn damytý, aýylǵa kóńil bólý. Úshinshi – shaǵyn kásipti kóterý. Tórtinshi – ǵylymı tehnologııalyq jańalyqtar ashý, ǵalymdarǵa qoldaý kórsetý, ıdeıalaryn iske asyrý. «Mine, osy tórt jol qazaq eli ekonomıkasyn gúldendiretini sózsiz. Endi 20-30 jylda jerasty munaıymyz ben gazymyz da túgesiledi. Sol úshin aýyl sharýashylyǵy derjavasyna aınalýdy josparlaıyq. Sol sebepti aýyldarda ujymdyq kooperasııa shuǵyl qolǵa alynýy kerek. Erterekte «Samuryq-Qazyna» memleket ishindegi memleket dep aıtqanmyn. Ony ártaraptandyryp, máselen, bıdaı, mal azyǵy ónimderine qarjy bóletin jeke kompanııa jasaý kerek. Elimizdiń logıstıkalyq baǵytyn qarjylandyratyn bólek kompanııa, halyqaralyq joldar salýǵa jeke kompanııa qurýdy meńzegenmin. Nege deseńiz, aýyl sharýashylyǵyna bólingen qarjynyń 80 paıyzy aýylǵa jetpeı, iri kompanııalardyń qaltalaryna ketip jatyr. Aýyldaǵy fermerlerge túk joq, eshteńe tambaıdy. Osy oraıda ujymdyq kooperasııa zańyn iske asyrý kerek. Bir óziń eshteńe óndire almaısyń, sondyqtan munyń bári – kooperasııa arqyly júzege asatyn úderis. Sondyqtan 300-500 adam bola ma, qaıtadan kooperasııaǵa ótý kerek, jumylyp ujym bolyp ıgerý mańyzdy», deıdi Orazaly Sábdenuly.
«Kezinde elimizdiń ishki jalpy óniminiń 27-29 paıyzyn aýyl sharýashylyǵy beretin. Qazir 5 paıyzǵa jetpeıdi. Bizdi sheteldikter agrarlyq memleket dep tanıdy. Al bizdiń áleýetimizben aýyl sharýashylyǵy ónimderimen talaı memleketti qamtamasyz etýge bolady. Aýyldy órkendetýimiz kerek. Bizdi shetel «tamaq ónerkásibiniń alyp derjavasy» deıdi. Sondyqtan máseleni aýylǵa bólý kerek. О́ıtkeni jumyr basty pendeniń bári kúnine úsh ret aýqattanýǵa tıis. Demek bárine tamaq kerek. Ár el azyq-túlikke táýeldi. Al kóliksiz, tehnıkasyz júre alasyń. Sol úshin tamaq jegisi keletin ár memleket tehnıkasyn ózderi ákeledi. Árıne, biz tek agrarlyq salamen otyra bermeımiz. Biz de ǵylymdy, tehnologııany damytyp, zaman aǵymynan qalmaı, óndiristi de damyta berýimiz qajet», degen pikirdi ortaǵa salady ǵalym.
Kitapta ár taqyrypqa qatysty avtordyń tujyrymy bar. Mysal keltireıik:
«Ǵalam keremet te sheksiz úlken álem spıralmen damýda. Álem 2050-2100 jyldarda qalaı bolatynyn búgin boljamasaq, kesh qalamyz. Alaıda qazir álemdi «qalyń tuman» torlap tur. Keleshegimizdi sol «torlaǵan tumannan» seıiltý – bizdiń qolymyzda».
«Ejelden kele jatqan Shyǵystyń moral fılosofııasyna qarsy qoıatyn Batys órkenıetine jańa paradıgma týǵan joq. Ýaqyt pen keńistiktiń kókjıegi toǵysqan kezde jańa órkenıet bastalady».
«Baıtaq jeri men qazba baılyǵy jaǵynan álemde eń baı memleketterdiń birimiz, alaıda azattyq alǵanymyzǵa otyz jyldan assa da nege kedeı turamyz? Kóp uzamaı qazba baılyq bitedi, endi ekonomıkamyz qazba baılyqtyń úlesinen emes, el azamatynyń aqyl-oı múmkindigin durys paıdalanýynan ilgerileýge tıis. Jetispeýshilik kedeıshilikte emes, adamnyń sanasy men mıynda. Demek sana daǵdarysyn eńsermeı, danalyqqa jete almaısyń».
«XXI ǵasyr – sana dáýiri. Bar máseleniń negizgi kilti – ekonomıkada. Bıliktiń ózderine kerek ıdeologııasy boldy, al jalpyhalyqtyq ıdeologııa bolmady».
«Rýhanı elıta qurmaı, damyǵan elderdiń qataryna qosylý ekitalaı. Ol úshin ár adamnyń aqyl-oıy men rýhyn kóterýge kúsh jumsaý qajet. Alystaǵyny boljaı almasań, jaqyndaǵy qıyndyqqa tap bolasyń».
«Moraldyq qalpy joq adam keshirilmeıtin qatelikter jasaıdy. Qazaqty qazaq etip otyrǵan, ǵasyrlar boıy ata-babalarymyzdyń qorǵap kele jatqany – jeri».
«О́rkenıetti el bolý úshin ózimiz óndirýimiz kerek, ol atakásip jerdi ıgerýden bastalady. Biz nebári 20 mıllıonǵa jýyq qana halyqpyz, sondyqtan tek sapamen ǵana bıik maqsatqa jetemiz. Qanshalyqty damysaq ta, ǵaryshty ıgersek te, túbi biz aýyldan qol úzbeımiz. Bizdiń aýyl da aýasy taza, shuraıly, qunarly, ulttyq nári ańqyǵan eldi meken bolýǵa tıis. Sondyqtan qazirden bastap aýylǵa asar jasaý kerek».
«Kóp jyl boıy kúnkóris úshin ómir súrip keldik. Endigi jerde jaıly ómir, bilimdi qoǵamdy qalyptastyrý úshin qyzmet eteıik. Sany az halyq qyrýar baılyqty ustap tura almaıdy. Demek halyq sanyn jedel kóbeıtpeı, qýatty memleketke aınalýymyz ekitalaı».
«Qazaqstannyń jańa dáýiri – jastardyń aqyly men sanasynda. Joǵary tehnologııalar ekonomıkaǵa serpilis beredi. Keregińdi shetelden al, sony qazaqtyń óz múmkindigimen ushtastyr».
Osy ıdeıanyń bári Orazaly Sábden kitabynda jan-jaqty taldanǵan. Biz sonyń negizgi túıinderin usyndyq. Kóziqaraqty oqyrman eńbekpen tanysyp, túısinip, kókiregine túıip alsa, elimiz sony júzege asyra bilse, ekonomıst ǵalymnyń alǵa qoıǵan maqsaty oryndalar edi. Osyndaı ashyq pikirmen jazylǵan kitaptyń jaryqqa shyǵýy – qazirgi bıliktiń demokratııalyq jolǵa nyq qadam basýynyń aıqyn kórinisi. О́ıtkeni «Qazaqstannyń sara joly» eńbeginiń oqyrmanǵa berer ǵıbraty mol.
Saıasat BEIISBAI,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas sarapshysy
