Foto: jpost.com
Álemniń qaýip-qaterler tarıhyna kóz salsaq, álem ıadrolyq apatqa ondaǵan jyldar boıy qanshalyqty jaqyn bolǵanyn kórsetip otyr. Iаdrolyq qarýdyń jasandy qaýpin joıatyn ýaqyt keldi.
Jýyrda ekranǵa shyqqan «Oppengeımer» fılmi qoǵamnyń nazaryn ıadrolyq qarýdyń naqty qaýpine aýdartty.
Sońǵy 25 jylda ıadrolyq qaýipsizdiktiń jahandyq arhıtektýrasy eleýli ózgeristerge ushyrap, «Oppengeımer» sıpattaǵan ıadrolyq qaýipter ózekti bolyp qala beretinin eske saldy. Álemge ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný jolyn belgileý jáne ıadrolyq qarý qaterine erekshe mán berý óte mańyzdy.
Qazaqstan ıadrolyq qarýdy qoldanýdyń apatty saldaryn jaqsy biledi. Sebebi jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy bizdiń jerimiz atmosferalyq, jerústi jáne jerasty synaqtaryna ushyraǵany málim. Bul 1949-1989 jyldar aralyǵynda Keńes Odaǵy ıadrolyq synaqtar júrgizgen Semeı synaq polıgonyna jaqyn turatyn 1,5 mıllıonǵa jýyq qazaqstandyqtyń densaýlyǵyna áser etti, 1991 jyly Semeı synaq polıgony paıdalanýdan shyǵaryldy, sonda da úsh onjyldyqtan keıin de radıasııanyń saldary saqtalady.
О́tken jyly BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh ıadrolyq qarý álemdi joımaı turyp, ıadrolyq qarý qaýpin joıý qajettiliginiń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Biz ıadrolyq qarý qaýpin qalaı joıa alamyz?
Birinshiden, halyqaralyq qaýymdastyq ıadrolyq qaýip-qaterdi «qalypqa keltirýdiń» kez kelgen talpynysyna qarsy turýy kerek.
Ekinshiden, qarý-jaraqty baqylaý jáne ıadrolyq arsenaldardy odan ári qysqartý jónindegi kelissózderdi qaıta bastaý qajet. Atap aıtqanda, AQSh pen Reseı úshin qarý-jaraqty baqylaýdyń jańa júıesi týraly kelissózder júrgizý óte mańyzdy, strategııalyq shabýylǵa qarsy qarý-jaraq jónindegi jańa kelisim Qurama Shtattar men Reseı arasyndaǵy ıadrolyq qarýdy baqylaý týraly sońǵy iri kelisimdi almastyrady. Eger jańartylmasa, DSNV qoldanylý merzimi 2026 jyly aıaqtalady.
Álemdik derjavalardyń joǵary laýazymdy ókilderi qatysatyn Nıý-Delıdegi kelesi aıdaǵy G20 sammıti saıası kóshbasshylarǵa ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný ustanymdaryn rastaýǵa tamasha múmkindik beredi.
Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart boıynsha 10-ynshy sholý konferensııasy kelisimge qol jetkizilmeı bir jyl buryn aıaqtalǵandyqtan, 2026 jylǵy kelesi sholý konferensııasy qarsańynda IаQTD-ǵa qatysýshy memleketter ıadrolyq táýekelderdi azaıtý jáne uzaq ýaqyt boıy kelisimdi nyǵaıtý jónindegi kún tártibin ilgeriletý úshin daıyndyq keńesterin paıdalanýǵa tıis.
IаQTD-ǵa qol qoıǵan taraptar IаQTD Daıyndyq komıtetiniń ekinshi sessııasynda Qazaqstanǵa tóraǵalyq etýdi júktedi. Iаdrolyq qarýsyzdanýǵa degen jahandyq umtylysty qoldaý úshin Qazaqstan 2019 jyly Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý týraly shartqa (DZYAO) qosylǵan alǵashqy memleketterdiń qatarynda bolǵany málim.
Iаdrolyq synaqtarmen bolǵan qaıǵyly tarıhymyzdy eskere otyryp, biz ıadrolyq synaqtardyń joıqyn zardaptaryn bastan keshirgen Tynyq muhıty eli Kırıbatımen - zardap shekkenderge kómek kórsetýmen, qorshaǵan ortany qalpyna keltirýmen jáne DZYAO sheńberindegi halyqaralyq yntymaqtastyqpen aınalysatyn jumys tobynyń teń tóraǵalary bolý úshin yntymaqtasamyz. Negizgi maqsat Halyqaralyq nysanaly qor qurý bolyp tabylady. Biz bul bastamanyń 2025 jyly DZYAO qatysýshy memleketterdiń úshinshi keńesinde Qazaqstannyń tóraǵalyǵy kezinde júzege asyrylýy múmkin ekendigine senimmen qaraımyz.
Jahandyq geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda da ıadrolyq qarýsyzdaný máselesinde ilgerileý úderisi bolýy múmkin. 1980-inshi jyldardyń ortasyndaǵy ıadrolyq qarý sany shamamen 65 000-nan búgingi tańda 12 500-ge deıin qysqarǵan. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan jáne álemdegi eń iri ıadrolyq synaq polıgonyn japqan el retinde ıadrolyq derjavalarǵa úlgi bola bildi.
Qazaqstan aımaq boıynsha kórshiles eldermen birge Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurdy. Bul úderis álemniń basqa aımaqtarynda da qoldanylýy múmkin.
Árıne, ıadrolyq qarýdan azat álem jolynda kóptegen saıası jáne tehnıkalyq kedergiler bar. Onjyldyqtardaǵy qaýip-qaterler tarıhy álemniń ıadrolyq apatqa qanshalyqty jaqyn bolǵanyn kórsetedi. Iаdrolyq qarýdyń tehnogendik qaýpin joıýdyń ýaqyty keldi.
