Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Birjan men Láıliniń ańyzǵa bergisiz hıkaıasymen akademık Ahmet Jubanovtyń «Zamana bulbuldary» atty eńbegi arqyly tanyspyz. Birjan el aralap júrip, Aryqbalyq jaqtan qaıtyp kele jatyp, aǵaıyndy Kólbaı, Janbaı degenderdiń aýylyna kelipti desedi. «Kólbaı, Janbaı jas jaǵynan Birjanmen shamalas... maldy, jandy adamdar bolady. О́zderiniń menmendigimen, pańdyǵymen attary shyqqan. Anaý-mynaý kisini mensinbeıtin de minezderi bar. Birjannyń halyq aldynda asa bedeldi ekenin biledi. Birjannyń osy aýylǵa qaraı qısaıǵanyn kórip, burynnan kóńildes bolsa da, tanymaǵandaı úılerine enip ketedi. Muny baıqap qalǵan ánshi irkilmesten, ózinshe qyr kórsetip, aýyl shetindegi qorashtaý bir úıge kelip túsedi. Qonaqtyń ataqty Birjan sal ekenin bilgen úı ıesi barynsha kútip, ánshiniń asty-ústine túsip báıek bolady. Tamaq iship bolǵannan keıin Birjan sal ádetinshe dombyrasyn alyp, án salady. Aýyl adamdary jınalyp, qoshemettep, túnniń bir ýaǵyna deıin Birjannyń ásem ánderin tyńdap raqattanady. Kólbaı, Janbaı ekeýi án tyńdaýǵa kelmeıdi. Ánshiniń daýsyn estip, otyra almaı tura júgirgen qaryndasy Láılimdi de, barǵysy kelgen kelinshekterin de jibermeıdi.
Al erteńinde ánshi mingen atynyń aıaǵyndaǵy shideri joq bop shyǵypty. Ony estigen Birjan qudyq jaqqa qarap turyp, ásem basyp sý alyp kele jatqan Láılimdi kórse kerek. Láılimniń aldynan shyǵyp, «Shider kórmedińiz be?», dep áńgimege aınaldyra bastaıdy. Buny kórgen Kólbaı men Janbaı qudyq basynda jumysy bardaı qaryndasyna qaraı júredi. Aǵalarynyń sózdi anyq esitetin jerge kelýin kútken ánshi tabanda Láılimge qarap, sýyrylyp kelip ándete jónelipti.
«Láılim shyraq!
Men de ózińdeı jas edim, jańa talap.
Bireýge Tashkent barǵan aldyryp em,
Qyzyl jibek qyrmyzy put
bes qadaq».
Oıda-joqta mundaı iltıpatqa ushyraǵanyna tań-tamasha qalǵan Láılim qapelimde ne derin bilmeı ańyryp turǵan ornynda qozǵalmaı qalady. Birjan bolsa, odan beter ekilenip:
«Láılim shyraq!
Qyran búrkit men túser
taýdan qulap,
Segiz bı sııazyna qaldyrmaı-aq,
Kel, ekeýimiz biteıik qupııalap»,
dep qynjylǵan pishin kórsetedi. Jalynǵandaı:
«О́zime ber, shiderdi taýyp alsań,
Elý teńge berer em, shúıinshi alsań,
Jerde shirip qalsa da, kózim kórip,
Qyrshyn jasym qıylsyn,
bitim alsam»,
dep aıaǵyn qataıta, túsin sýyta tilin bezep, eki aǵasyna kózin tigip:
«Láılim shyraq – asyl tasym!
Kólbaı, Janbaı birge óstik,
zamandasym!
Kelgen joq kókten peri,
jerden shaıtan,
Shiderimdi urlaǵan qaryndasyń»,
dep Láılimdi ábden sastyrady. Birjan taǵy da ekilenip, istiń jaıyn endi túsinip kele jatqan Kólbaı, Janbaıǵa, Láılimge kezek qarap, shiderin maqtap:
«Láılim shyraq!
Taýdan aqqan syldyrap men bir bulaq,
Qaıys bolsyn, jip bolsyn nege kerek,
Shiderimniń baǵasy qyryq qysyraq»,
dep olarmen qunyn kelispeı turǵandaı, basyp aıta beredi.
Myna sal taǵy birdeńeni bylyqtyrar degendeı Kólbaı, Janbaı Láılimdi ymdap, úıge qaraı burady. «Ne boldy?», dep shýlaǵan adamdarǵa «Bizdiń Láılijanǵa shyǵaryp turǵan áni ǵoı», dep istiń shyn syryn ashqylary kelmeı, sońdarynan ergen jurtty jekirip, keıin ysyryp tastaıdy. «Júrgen jerinde bizdi jamandap júrer», dep qoryqqan Kólbaı, Janbaı Birjandy qonaq etip, syılap, birneshe kún qondyryp, án saldyryp, rıza etip jóneltedi. Keter kezde jazyqsyz biraz uıaltqany úshin, Birjan Láılimge qarap, keshirim suraǵandaı, shiderdi qospaı, basqa sózinde esh «qotyry» joq óleńmen «Láılim shyraq» ánin aıtyp, ony qyzǵa arnaǵanyn, qaıda bolsa da aıtyp júrgende ár kezde Láılimniń sýreti kóz aldynda bolatynyn sezdiredi. Osylaı Birjan ánderiniń ishindegi bir beldisi – «Láılim shyraq» dúnıege keledi», dep jazady Ahmet Jubanov.
Shiderden týǵan ańyz mahabbattyń ǵasyr jasaǵan «Láılim shyraqqa» ulasqanyna búginde kýá bolyp otyrmyz. Sonaý eski jyldardan beri radıodan da jıi beriledi. «Birjan – Sara» operasyna da endi.
Birjan saldyń Láılige degen ystyq mahabbatyn uly Shoqan da aıtady. Kompozıtor, óner zertteýshisi Ilııa Jaqanov bir maqalasynda Birjan sal men Láıli jóninde qyzyqty derek Sergeı Nıkıtınniń «Sary-Arka − zolotaıa planeta» atty kitabynda jazylǵan deıdi.
«Nıkıtın osy kitaptyń ishine kirgen «Pamıatnık Chokaný Valıhanový» degen ocherkinde bylaı dep keltiredi: «Letom 1856 goda Chokan Valıhanov prıglasıl Dýrova v Kokchetav (Shoqannyń qadir-qasıetin, bilim-óresi men bıik mádenıetine tánti bolǵan ataqty zertteýshi ǵalymdar – P.Semenov-Tıan-Shanskıı, G.Potanın, A.Beketov, N.Veselovskıı, A.Berezın, A.Vasılev, mine, osy kórnekti tulǵalardyń qatarynda F.M.Dostoevskıı men S.F.Dýrov erekshe qurmetpen atalady. Dostoevskıı men Dýrov Omby túrmesinde birge otyrǵan. Ekeýi de azyp-tozyp, densaýlyǵy nasharlap, ábden qajyǵan. Qyryq jastaǵy Dostoevskıı Dýrovtan bes jas kishi bolsa da, alpystan asqan shal sııaqty búgilip qalypty. Keıin ekeýin túrmeden shyǵarady da, Dostoevskııdi Semeıge, Dýrovty Kókshetaýǵa qyzmet etýge jiberedi). Vsego lısh god proslýjıl Dýrov v Kokchetave. No sdelal mnogoe. Pod predlogom sostavlenııa kolleksıı flory Sary-Arkı on razezjal po stepı, pobyval v Býrabae, Mezgıl-Sore, Karaýle, Shortandah, Ak-Kýle, Akmole, Atbasare», dep jazady. Dýrov osy óńirlerde júrip, qazaq halqynyń ádebı-mýzykaly folkloryn da zertteıdi, ánshi-kúıshilerdi de tyńdaıdy. Shoqan Dýrovtyń osy jumysyna bek qyzyǵyp, onyń densaýlyǵyn túzeýge áreket etip, gýbernatorǵa hat jazyp, bosatyp alady da, Syrymbettegi óz aýylyna alyp keledi».
Keshegi otyzynshy jyldarda kommýnıstik ıdeologııanyń saıasatymen kóptegen án jaýharlarynyń óńi ózgerip sala berdi. Láılige arnalǵan ǵajap týyndynyń biri «Láılimniń» de sózi sol tusta qaıta jazyldy. Týyndyǵa Qazaq radıosy mýzyka redaksııasyn basqarǵan aqyn Maqsutbek Maıshekın qalam salǵan.
«Esen-aman júrmisiń, Láılim shyraq?
Jańa taptym aýylyńdy
kópten surap.
Jel tımese,
jan tımes dep júrgende,
Qol ustasyp jatpenen kettiń
jyraq.
Aqqý ediń taranǵan aıdyndaǵy,
Ushtyń uzap qanatyń jaıdyń-daǵy.
Kóleńkeńdi kórsetpeı kete bardyń,
Qol alysqan sertińnen taıdyń-daǵy.
Osylaı ma, eı, qalqa, aıtqan sertiń,
Júregimdi jandyrdy ǵashyq dertiń!
Munsha nege sen meni áýrelediń,
Bolmaǵan soń áýelde basta erkiń?»
Avtor bul nusqada shynaıy oqıǵadan alys ketpegen. Negizin saqtaı otyryp, sózin ǵana qubyltqan. Aıta keteıik, «Láılimniń» jańa nusqasyn alǵash ret Rabıǵa Esimjanova oryndady.
