«Qara aqsha», saıasat jáne bılik

AQSh fılosofııa qoǵamynyń múshesi ári saıası jýrnalıstıkanyń qas sheberi Djeın Maıerdiń qalamynan týǵan «Qara aqsha» (Jane Mayer. Dark money) – álemdegi eń alpaýyt eldiń joǵarǵy bıligine qol sozǵan mýltı-mıllıarderlerdiń astyrtyn radıkaldy áreketteriniń syryn ashatyn biregeı týyndy. Sondyqtan da bolar, 2017 jyly jaryq kórgen avtordyń atalǵan kitaby qalyń oqyrman nazaryna birden ilikti. Solaı bolatyn jóni de bar, óıtkeni Djeın Maıer «Wall Street Journal» syndy irgeli de yqpaldy basylymda on eki jyl reporterlik qyzmette, al odan bergi kezde «The New Yorker» aptalyq basylymnyń menshikti tilshisi bola júrip, joǵaryda atalǵan týyndysymen etene úndes ári birneshe joǵary júldeni jeńip alǵan «Kóleńkeli jaq» («The Dark Side»), «Túsiniksiz ádilet» («Strange Justice») jáne «Jer kóshkini» («Landslide») syndy úsh kitabyn jaryqqa shyǵarǵan-dy. «Qara aqshanyń» bas keıipkerleri – Massachýsets tehnologııa­lyq ınstıtýtynyń túlegi, áıgili hımık-ınjener Fred Cheız Koh pen izin basqan onyń uldary Charlz ben Davıd Koh.

Fred Koh – ótken ǵasyrdyń 30-jyldary Tehasta óziniń tyrnaqaldy jekemenshik fırmasynyń negizin qalap, shıki munaıdan benzın óndirýdiń eń ońtaıly jolyn oılap tapqan talantty tulǵa. Alaıda básekelesteri ony munaı bıznesinen yǵystyryp shyǵarýǵa bar kúshin salyp baqsa kerek. Sonyń saldarynan Fred Koh álgi baqtalastarynan irgesin aýlaq salyp, Adolf Gıtler bılegen Germanııamen de, Stalın bıligindegi Reseımen de iskerlik baılanys ornatýǵa májbúr bolady. Kóp keshikpeı Koh otbasynyń qolǵa alǵan tamyrly bıznesi úlken qarqynmen damyp, tolaǵaı tabysqa qol jetkizedi. Sonyń nátıjesinde Koh áýleti Amerıka halqynyń olıgopolııalyq 1%-yn quraıtyn «altyn mıllıardtyń» qataryna enip qana qoımaı, sol magnat-toptyń kóshbasshylarynyń birine aınalady. Ushan-teńiz baılyqqa kenelgen  Koh áýletiniń bıznes álemindegi yqpaly da erekshe sheksiz edi. Olar baılyǵy men baqýatty jaǵynan ózderimen dárejeles mıllıarderlermen ıyq tirese otyryp, kúshterin biriktirip, beıbit ómir men adam erkindigin birinshi orynǵa qoıatyn jasandy ıdeologııanyń týyn jeleý etip, lıbertarıandyq saıası partııa qurady.

1980 jyly Davıd Koh álgi saıası partııanyń mandatyn ıelenip, AQSh-tyń vıse-prezıdenttigine óz kandıdatýrasyn usynady. Alaıda ol saılaýshylardyń bir paıyz ǵana daýysyna ıe bolady. Soǵan qaramastan, ol bul jeńilistiń sebebin ózderi qurǵan tájrıbesiz ári bedel jınap úlgermegen jas partııanyń álsizdiginen emes, elde burynnan qalyptasqan saılaý júıesiniń kemshiliginen kóredi. Sóıtip,  Koh áýleti endigi jerde AQSh-tyń saılaý júıesin ózgertýge bel býady. Osy maqsatyn iske asyrý úshin olar ortaq múddeli odaqtastarymen tize biriktire otyryp, júzdegen mıllıon dollar shyǵaryp, óte qomaqty qor qurady da, ıdeıalaryn Amerıkanyń saıası ómiriniń eń negizgi kún tártibine aınaldyrýǵa jumyla kirisedi.  Kohtar endigi jerde radıkaldy maqsatty kózdeı otyryp, ózderi sýbsıdııalaǵan jymysqy jelileri arqyly tegeýrindi kúres júrgize bastaıdy. Olar kózdegenine jetý úshin syrttaı qaraǵanda bir-birimen eshbir baılanysy joq bolyp kórinetin akademııalyq baǵdarlamalardy iske qosady jáne ult­tyq saıası pikirtalastarǵa qatysý úshin aqparattyq-túsindirý toptaryn qura­dy. Sondaı-aq bastaǵan qozǵalysyna ser­pin berý úshin jasandy qurylymdar jasaq­t­ap, Kongresten lobbıster men arnaıy qyzmetkerler jaldaıdy. Sonymen qatar tek bankterdi ǵana emes, quqyq qor­ǵaý organdarynyń zańgerlerin de, sot­tarda qaralatyn isterdi óz paıdasyna sheshý úshin sot júıelerin de qosa qarjy­lan­dyryp otyrady. Alaıda álgindeı «qara qarjylarynyń» izin jasyrý úshin «fılantrofııalyq maqsat», ıaǵnı qaıy­ry­m­dylyq is-sharalar dep izderin kómes­kileıdi.

Osy turǵydan kelgende, Djeın Maıer­diń «Qara aqsha» atty týyndysyn – saıası bılikke qol sozǵan radıkaldy ońshyl kúshterdiń artynda turǵan mıl­lıarder-magnattardyń jasyryn tarı­hy dep aıtýǵa bolady. Atalǵan kitap «The New York Times» gazetiniń anyq­tamasy boıynsha, 2017 jyly jaryq kórgen eń qundy on kitaptyń sanatyna kirdi. Eńbekte amerıkalyq alpaýyt toptar josparlarynyń, jymysqy aıla-tásilderiniń astary aıqara ashylady. Jýrnalıstik tergeýdiń eń túıtkil tustary jarııa etiledi. Atap aıtqanda, avtor kitaptyń alǵysózinde 2009 jyly 20 qańtarda ótken óte mańyz­dy memlekettik sharaǵa, atap aıtqan­da, Vashıngtondaǵy Ulttyq saýda orta­lyǵynda sol jylǵy pre­zıdenttik saılaýda úlken basymdyq­pen jeńiske qol jetkizgen AQSh-tyń 44-prezıdenti Barak Obamanyń ant qabyl­daý sátine baǵyshtalǵan saltanat­ty jıynǵa silteme jasaıdy. Aıtsa aıtqan­daı-aq, sol kúni atalǵan merekeni Vashıng­ton halqy memleket astanasyna aǵylǵan mıllıonnan astam qonaqpen birge toılap jatty.

Dál osy 2009 jyly qańtarda AQSh-taǵy prezıdent saılaýyn baıqap qaı­tý­ǵa Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymynyń Parlament Assam­bleıasy depýtattarynan jasaq­talǵan baı­qaý­shylar tobynyń biri retinde prezıdent Barak Obamanyń ant qabyldaýy saltanatyna men de kýá bolǵan edim. AQSh telearnalary aıtýly merekeni 20 qańtardyń keshinen bastap, kelesi tań atqanǵa deıin esh damyldamaı, jarysa kórsetti. Sosyn bul reportajdy Amerıka halqy ǵana emes, kúlli álem birge tamashalady.

Sol merekeni óz kózimen kórgen Djeın Maıerdiń pikirinshe, Obamanyń bul jeńisi, birinshiden, túrli pikirtalasqa negiz bolǵanyna qaramastan, AQSh-tyń Demokratııalyq partııasynyń kópten beri asyǵa kútken merekesine ulasty, al ekinshi jaǵynan, bul jeńis AQSh-tyń konservatıvtik saıası bılik júıesin ýysynda qaldyrýǵa jantalasa tyrysqan jáne sol bıik múdde úshin asa qomaqty qarjyny tókken konservatorlar partııa­syn jaqtaıtyn mýltımıllıarderler dittegen maqsatyna jete almaı, saly sýǵa ketkenin dáleldedi.

Sondyqtan da bolar, konservatıvtik saıa­sı bılikti qoldap kelgen olıgopo­lııalyq top belsendileri dál sol 2020 jyly qańtar aıynyń sońǵy demalys kúnderi AQSh-ta ótken atalǵan prezıdenttik saılaýdyń nátıjesin joqqa shyǵarý nıetimen qoldan kelgenniń bárin isteý úshin AQSh-tyń qıyr batysyndaǵy Kalıfornııa shtatynyń Palm-Sprıngs qalasynyń mańaıyndaǵy aıtýly kýrorttardyń birinde ońasha bas qosyp, qaýyrt ta jymysqy jıynyn ótkizdi. Kitap avtorynyń aıtýynsha, ol jıyndy uıymdastyrýshylardyń basy-qasynda AQSh-tyń Konservatıvtik partııasynyń jetekshi tulǵasy emes, joǵaryda aty atalǵan aıtýly magnat Fred Kohtyń uly Charlz Koh turǵan edi.

Sonymen qatar Djeın Maıer kóńiline qaıaý túsirgen myna bir rıtorıkalyq suraqtardyń jaýabyn tabýǵa tyrysady. Búgingi Amerıkanyń taǵdyryn sheship otyrǵan alpaýyt toptardyń ońshyl ıdeo­logteri kimder? Amerıka nelikten kún saıyn tereńdeı túsken ekonomıkalyq teń­siz­dik shyrmaýynda ómir súrip jatyr? Jahan­dyq klımattyń ózgerýine qatysty qara­paıym jobalar AQSh-ta nelikten qaı­ta-qaıta sátsizdikke ushyraıdy? Hedj-qor mıllıarderleri orta tap ókilderine qara­ǵanda nelikten mardymsyz salyq tóleıdi?

Mine, osy sııaqty súbeli suraqtarǵa jaýap izdegen Djeın Meıer kitabyndaǵy shytyrmanǵa toly reportajynda, birin­shiden, amerıkalyq saıası bılik sıpatyn túbegeıli ózgertýdiń júıeli de jymysqy josparyn qalqadaǵy «qara aqshalarymen» qarjylandyryp otyrǵan  Koh, Skeıf, Olın jáne Bredlı áýleti bastaǵan plýtokrattardyń elı­ta­lyq tobynyń kúsh-qýatyn kásibı she­berlikpen sýretteıdi. Máselen, álgi olıgopolııalyq toptaǵy aǵaıyndy  Koh áýletiniń jekemenshik kompanııasynyń bir ózi ǵana baılyǵy men baqýattylyǵy jaǵynan AQSh-ta ekinshi oryndy ıelenetin asa irgeli ındýstrııaǵa aına­lyp ketkendigin alǵa tartady. Ekin­shi­den, álgi ındýstrııanyń ıeliginde búgin­gi tańda uzyndyǵy 4 000 kılometrge sozylǵan munaı qubyrlary ǵana emes, Alıaska, Tehas, Mınesota shtattarynda ornalasqan munaı óńdeıtin zaýyttar da, aǵash buıymdary men qaǵaz, kómir men hımıkat shyǵaratyn iri-iri ónerkásipter de, tipti, taýar fıýchersterin daıarlaıtyn óndiris oshaqtarymen qatar ózge de bıznes túrlerimen aınalysatyn kompanııalar toby ıin tiresip turǵanyn da rastaıdy. Úshinshiden, bul irgeli konglomerattyń sheksiz baıyp ketkeni sonshalyq, qazir aǵaıyn­dy Kohtar álemdegi eń baı-ba­qýat­ty olıgarhtar tobyndaǵy besinshi já­ne altynshy oryndy ıelenedi eken. Sáıke­sinshe, 2009 jyly árqaısysynyń aqsha­laı jeke tabysy 14 mıllıard dollardy qurap, olardyń jalpy somasy 28 mıllıard dollarǵa teńelgenin de jaıyp salady.

Al endi sál ǵana sheginis jasap, 2009 jyly qańtar aıynyń sońyndaǵy  Palm-Sprıngs kýrortynda ótken jıynǵa qaıta oralsaq. Sol astyrtyn basqosýdy uıymdastyrǵan aǵaıyndy Kohtardyń úlkeni Charlzdiń oıynda eki maqsat bolǵan eken. Atap aıtsaq, Charlz Koh, birinshiden, konservatorlardy jaqtaıtyn ózimen múddeles áriptesteriniń jappaı qoldaýyna ıe bolýǵa tyrysqan. Ekinshiden, onyń kókeıinde 2009 jyly amerıkalyq saılaýshylar jappaı daýys bergen Obama ákimshiliginiń demokratııalyq saıasatyna qarsy jaqtastaryn jumyldyrý turǵan. О́ıtkeni Charlz Koh Barak Obamanyń demokratııalyq saıasatyn múde jaqtyrmaı, «eń apatty saıasat» dep synaǵan.

Djeın Maıer kitabynda da, ınter­net jelisinde de, joǵarydaǵy olıgarhtar­dyń jeń ushynan jalǵasyp, astyrtyn jumsaǵan mıllıardtaǵan «qara aqsha­larynyń» jasyryn izin, olardyń yqpal etý aımaǵyn (saraptamalyq ortalyqtar men akademııalyq ınstıtýttar, sol sııaqty medıatoptar men sot júıeleri) aıla-tásilderin, eń bastysy, úkimet júıesinde otyrǵan etene jaqyn múddelesterin jipke tizgendeı kórsetip, sýdyń betine shyǵaryp bergen. Muqııat zerttelgen júzdegen eksk­lıýzıvti suhbat pen qoǵamdyq jaz­baǵa, sondaı-aq jeke qujattar men sot úderisteriniń jelisine tereń úńile otyryp, Djeın Maıer jańa amerıkalyq olıgopolııanyń artynda turǵan alpa­ýyt tulǵalardyń naqty beınelerin dál anyqtap qana qoımaı, álgi toptaǵylardyń memlekettiń basqarý júıesin tizgindep alýǵa baǵyttalǵan qupııa josparlaryna da óziniń ótkir kózqarasyn bildiredi. Sondyqtan da naqty ári shynaıy jýrna­lıstik zertteýlerge negizdelgen «Qara aqsha» týyndysyn búgingi jahandyq kapıtalıstik júıeniń bir bóligine aınalyp úlgergen elimizdiń taǵdyryn zerdeleý úshin de óte mańyzdy desek, artyq bolmas. О́ıtkeni kezinde Prezıdent Q.Toqaev aıtqandaı, el baılyǵynyń basym bóligi attóbelindeı ǵana olıgarhtyń ıeligine ótip ketkenin eskersek, 2022 jyly Qaraly qańtardy uıymdastyrýshylar men memleket qaýipsizdigine tikeleı qater tóndirip, tóńkeris jasaýǵa ashyq umtylǵandardyń artynda da asa qomaqty «qara aqsha» turǵanyn bir sát te esten shyǵarmaý qajet. Djeın Maıerdiń ót­kir de ózekti týyndysy elimizdegi ádi­letti demokratııanyń bolashaǵyn oılaı­tyn búgingi kóshbasshylarǵa da, bılik­tiń mańyzdy salalaryn ustap otyr­ǵan tulǵalarǵa da, saıasatkerler men sarap­shylarǵa da, qatardaǵy adal azamattar men merıtokrat jastarǵa da aıtary, bereri bar eńbek. Osy oraıda avtor silteme jasaǵan qazirgi AQSh-tyń eń kóshbasshy ári solshyl aǵymdaǵy oqý orny Kolýmbııa ýnıversıtetiniń professory, ekonomıka salasynan Nobel syılyǵynyń laýrea­ty Jozef Stıglıstiń (Joseph Stiglitz): «Wealth begets power, which begets more wealth», ıaǵnı «Baılyq odan san ese kóp baılyqty týdyratyn bılikti ómirge ákeledi» degen pikirin umytpaǵan abzal. Ras, túp-tamyry bulyńǵyr «qara aqsha» árqashan qara pıǵylǵa, al qara pıǵyl – jymysqy saıasatqa, al jymysqy saıasat túbinde jymysqy bılikpen jymdasqan aram baılyqqa jol ashady. Eń ókinishtisi, osy las qubylystyń bári elimizdiń ishinde jappaı kórinis taýyp, azamattyq quqyqqa, ádilettilikke, el qaýipsizdigine tikeleı qaýip tóndirip, eń jaýapty memlekettik qurylymdardy matap alǵanyn Qasi­retti qańtar kórsetip berdi. Bul «qara aqsha» Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń qolǵa alǵan demokratııalyq reformalaryn alǵa bastyrmaýǵa, tipti ony taqtan taıdyrýǵa bar kúshin salǵany belgili.

Dana halqymyzdyń «Jaý joq deme, jar astynda, bóri joq deme bórik astynda», «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri – etekten» nemese «Ishten shyqqan jaý jaman» deıtin naqyl sózderi jaıdan-jaı aıtyla salmaǵan. Budan alatyn sabaq – memleket irgetasyn shaıqaltyp almaýdy, egemendik pen memlekettigimizdi árqashan qyzǵyshtaı qorǵaýdy amanattaıdy.

Sóz sońynda aıtarymyz, álemde oza damyǵan elder sııaqty memleketimizdiń pragmatızmge negizdelgen ishki tártibi men kúlli zańdar júıesin ádiletti demokratııa jolymen barynsha qataıtyp, qaranyń da, hannyń da quqy birdeı bolýyn halyq sanasyna sińirip, osynyń myzǵymastyǵyn naqty ispen júzege asyrý – bıliktiń de, qoǵamnyń da paryzy.

Ádil AHMET,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri