Esenǵalı aǵa janashyr edi. Kisige jany ashyp, bolysýǵa daıar turatyn. Birde tús áletinde bólmesine bara qalǵanda, kóńildene sóılegen. Kenet meıramhananyń áıneginen syrtta aıańdap ótip bara jatqan aqsaq kisi kórindi. «Qarańdarshy, shirkin-aı, qolymda qudiret bolsa ana kisiniń aıaǵyn salyp berer edim. Aı, obal-aı, salyp berer edim ǵoı», dep syrttaǵy adamǵa uzaq úńildi. Meıramhanadan shyqqanda, jol boıy kólikterdi aralap qaıyr suraǵan áıeldi kórip, taǵy da qynjyla qarap, «Jumeken aǵalaryń osyndaılardy únemi aıap júretin», dedi. Aqyn turpaty óleńderindeı ár nársege selt eter názik, muńshyl edi.
«Sen jylaǵanda,
Báıek bolyp til qatqan kim?
Jel edi!
Kóz jasyńdy qurǵatqan kim?
Jel edi!
Jel edi ǵoı jubatýǵa asyqqan,
Ol da ózińdeı jetim edi sebebi.
...Tolqydy tún
Tilsiz qara aıdyndaı,
Qaıyrymsyz dep oılap pa ediń Aı mundaı,
Jel ákeldi seni úıińe serik bop,
...Sen úıińe kirip kettiń qaırylmaı».
Bir oqyǵanda-aq jadyńda jattalyp qalar osy óleń, shynaıy áserden týǵan óleń. Munda artyq jasandylyq, jalǵan emosııa joq. Keıde ishki qýaty formaǵa baǵynǵan jyrlar bolady, al keıde forma ishki ıirimge qyzmet etedi. Joǵarydaǵy jyr sońǵy sapqa jatatyn, quıyla salǵan tabıǵı jyr.
Kózi tirisinde shyn baǵasyn alǵan aqyn sırek. Tipti álem ádebıetinde qubylys sanalǵan iri shaıyrlar jaıly jazylǵan bási bıik týyndylar kóp emes. Múmkin «qushaqqa syımasty eshkim de qushaqtamaıdy», degen ras shyǵar. Dostaevskıı «Pýshkın jaıly sózinde» oramdy oılar aıtyp, Pýshkınniń tek orys ádebıetinde ǵana emes, álem ádebıetiniń paıǵambarlyq qubylysy ekenin shegelep dálel keltirip, danyshpan jyrshyny tıisti tuǵyryna shyǵarady.
О́kinishke qaraı, Esenǵalı Raýshanov haqynda jazylǵan, onyń bıigin aıqyndar súbeli jazba óte sırek. Qazaqtyń kórnekti aqyny Qadyr Myrza Áliniń «Bozanǵa bitken boz jýsan» kitabynda jarııalanǵan alǵysózi bir tóbe: «HH ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynan bastap, kúni búginge deıin qazaq óleńine tolqyn-tolqyn bolyp jamyraı kelip jatqan jas lırıkterge tolaıym qozǵaý salyp, sońynan shákirt ertken, óz mektebin ashqan shaıyrlar bizde kóp emes. Qazaq poezııasynyń klassıgi Esenǵalı Raýshanov sol az shoǵyrdan – sanaýlylar sanatynan. Bul oraıda ony mádenıeti zor ulttyq aqyn deýge bolady».
«Mádenıeti zor ulttyq aqyn» degenge nazar salsaq, rasynda, degdar, sózge saq aqynnan áleýmettengen oı, áýselesi tómen sóz tabý qıyn. Kerisinshe, kónergen sózder men umytyla bastaǵan ulttyq uǵymdar shoǵyry basym.
« – Qosh bol, – dedim qumdarǵa,
Esen júrsem, bir kelermin, muńdanba.
At taǵalap, atan qomdap er jetken,
Eń sońǵy aqyn myna men em bul mańda.
Men ketem.
Munartady tóńirek,
Jetim shıdi syńsytady jel údep.
Almatyǵa túıe minip barmaıdy,
Maǵan bulaı qaramańyz, ker úlek».
Sóz joq, aqyn poezııasy – eski men jańanyń qosyny, shyǵys pen batystyń sıntezi, álemdik oı-sananyń ulttyq júrekte gúldeýi. Qudaı bergen aqyly erek jaralǵan Esenǵalı fenomeni oqyrmanǵa izgilik shashyp, qazaq halqynyń ulylyǵyn sezdireri anyq. Ulttyq poezııanyń qudireti de sonda emes pe?
