Qostanaıǵa A.Baıtursynuly Áýlıekóldegi bolystyq mektepten keıin aýysady. Aǵartýshynyń ǵumyrnamalyq baıany men shyǵarmashylyq tabysy týraly alǵashqylardyń biri bolyp sóz qozǵaǵan M. Áýezuly bul aýys-túıisti «…Qostanaı ýezindegi Áýlıekól degen jerde ekinshi ret oqytýshy bolǵan. Áýlıekólden úshinshi ret aýysyp barǵan shkoly Qostanaı qalasy…» dep jazady.
Patshalyq bılik tusynda jyl saıyn ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha shyǵarylyp otyratyn Torǵaı oblystyq anyqtamalyq-statıstıkalyq derekteriniń málimetinshe, 1901 jyly A.Baıtursynuly Qostanaı ýezi Meńdiqara bolysynyń №4 aýlynda ornalasqan «Orynbaev (Ýrýnbaev) mektebinde» jáne Qostanaı pedagogıkalyq synybynda muǵalim bolyp qyzmet atqarady.
Qostanaı qalasyna jaqyn ornalasqan Meńdiqara bolysyndaǵy Orynbaev (Ýrýnbaev) mektebi qaı jyly ashyldy, mektepti ashqan Orynbaev degen kisi kim ekendigi týraly derekter joqtyń qasy. 1889-1894 jyldary Torǵaı oblysy halyq mektepteriniń ınspektory qyzmetin atqarǵan A.Vasılevtiń 1896 jyly Orynbordan basylyp shyqqan «Torǵaı oblysyndaǵy orys biliminiń tarıhı ocherki» dep atalatyn eńbeginde aýyldyq mektepter týraly málimetinde atalǵan mektep atalmaıdy. Demek, ol 1896 jyldyń 1 qańtardan keıingi mezgil-merzimde paıda bolǵan dep paıymdaýǵa bolady.
Torǵaı oblysynyń anyqtamalyq-statıstıkalyq esepterinde atalǵan mektep 1898 jyldardan bastap «qylań» bere bastaıdy. Mekteptiń ornalasqan jeri – Qostanaı ýezi Meńdiqara bolysynyń №4 aýyly. 1910 jyly jarııalanǵan Torǵaı oblysynyń eldimekender tiziminde atalǵan aýyldyń ornalasqan mekeni Tobyl ózeniniń boıy dep kórsetiledi. Onda 478 úı, 2535 jan bar dep kórsetilip, aýyl ýezdik qaladan – 150, baqylaýshy prıstavtan ornalasqan mekennen – 130, krestıan basshylyǵy mekeninen (ot kvartıry krestıanskogo nachalnıka) – 170, bolys ortalyǵynan – 20 verst dep belgilengen.
1898 jyldary atalǵan mektepte Or Muǵalimdik mektebiniń 1887 jylǵy alǵashqy 20 túleginiń biri Qazykereı Shotaev (Chýtaev) ustazdyq etedi Ol – Orynborǵa qaraǵan Shyǵys Ordanyń (keıin Qostanaı ýeziniń terrıtorııasy) ámirshi-sultany Baqtykereı Shotaevtyń balasy Ábilpeıizden (Abdýlfeız) taraıtyn urpaq. Ábilpeıizdiń (Áppez dep te ataıdy) bir balasy Nurǵalı Shotaev 1864 jyly Torǵaıda Y.Altynsarın ashqan mektepke qabyldanǵan 13 shákirttiń biri bolǵan.
Orynbaev mektebin ashqan kim bolýy múmkin degen saýalǵa keler bolsaq, qazaq dalasynda orys-qazaq mektepter júıesi qalyptasa bastaǵan HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy zamanda oqý isinde Orynbaev (Ýrýnbaev, Ýrýmbaev) degen soımen ustazdyq etken eki kisiniń esimi kezdesedi. Biri – 1861 jyly Troısk mektebi ashylǵan ýaqytta «Musylman dini» sabaǵyn júrgizgen – molda Qazybaı Orynbaev, ekinshisi – 1864 jyly Orynbor muǵalimdik mektebin úzdik bitirgen túlek – Baqtybaı Orynbaev. Ekinshi B.Orynbaev, ınspektor A.Vasılevtiń jazýynsha, Orynbordaǵy orys-qazaq mektebin bitirgen soń Orynbor oblystyq basqarma janynda qyzmetke qalady. 1866 jyly ol zaýrıad-horýjnıı áskerı ataǵyn alady. 1867-1868 jyldary ol Orynbordaǵy qazaq balalaryna arnalǵan mektepte «Is júrgizý» pánin oqytady, al 1870 jyly bilim salasyndaǵy quzyretti mekeme ony Troısk orys-qazaq mektebiniń meńgerýshisi etip bekitedi. Sol tusta ashylǵan aýyldyq mektepterdi ashýǵa oryssha bilim alyp, túrli sheneýnik qyzmette bolǵan Arynǵazıev syndy kisilerdiń muryndyq bolǵanyn eskersek, ustazdyq qyzmette bolǵan Baqtybaı Orynbaev ta sondaı is atqarýy ábden múmkin dep oılaımyz.
A.Baıtursynuly aýyldyq Orynbaev mektebinde muǵalim bola júrip 1901-1902 jyldary Qostanaı pedagogıkalyq synybynda qazaq tilinen sabaq beredi. Sol kezdegi ákimshilik basqarý júıesi boıynsha aýyl mektebi bolystyq mektepke, bolystyq mektep ýezdikke baǵynyshty bolady. Al bolystyq mektep joq bolǵanda, aýyl mektebi týra ýezdik mektepke baǵynatyn. Sol kezeńde Qostanaı orys-qazaq mektebi ýezdik mektep mártebesinde bolady. Pedagogıka synyby alǵashqyda atalǵan mekteptiń janynda jumys jasap turady. Sondyqtan ákimshilik Orynbaev mektebin Qostanaı pedagogıkalyq synybyna baǵyndyrady. Sol bir kezeńderde A.Baıtursynulynyń óz qolymen jazǵan aryz-shaǵymdarynda ózin «Qostanaı pedagogıkalyq synybyna qarasty Orynbaev aýyldyq mektebiniń muǵalimi» dep kórsetýiniń syry osynda dep esepteımiz.
Synyptyń ashylý tarıhy bylaısha óriledi: 1892 jyldan bastap Torǵaı oblysy kóleminde tez kóbeıip jatqan aýyl mektepterin muǵalimdermen qamtamasyz etý maqsatynda oblystyq ákimshilik 1894 jyly Qostanaı qalasynan eki jyldyq pedagogıka synybyn ashý máselesin kóteredi. Bul týraly eks-ınspektor A.Vasılev bylaı dep jazady: «...Kóptegen aýyldyq mektepter arnaıy bilimi bar muǵalimderge muqtaj boldy. Osy muqtajdyqqa baılanysty aldymen aýyldyq mektepterge pedagogıkalyq bilim almaǵan adamdardy taǵaıyndaýǵa týra keldi, óıtkeni tek Torǵaı ǵana emes, sonymen qatar barlyq Dala oblystaryna tán edi. Orynbor qyrǵyz (qazaq – avt.) Muǵalimder mektebi kýrsyn bitirgenderdiń sany jylyna 7 adamnan aspady. Atalǵan mektepke kómek retinde l894 jyly Qostanaıdaǵy 2 jyldyq orys-qyrǵyz ýchılıshesiniń janynan aýyldyq mektepterge muǵalimder daıyndaý maqsatynda 2 jyldyq pedagogıka synybyn ashý usynyldy. Synypty jasaqtaý jobasy óz ýaqytynda okrýgtik-bilim basqarmasyna usynyldy, sonymen qatar jyl saıyn oǵan zemstvo shyǵynynan qarjy bólý belgilenip, l896 úshin zemstvo shyǵystarynyń smetasyn bekitý kezinde 3000 rýbl mólsherinde ruqsat etilgen somaǵa engizildi».
Osylaısha 1894 jyly qolǵa alynǵan pedagogıka synyby 1897 jyly Y.Altynsarınniń basshylyǵymen 1884 jyly Troısk qalasynan Qostanaı ýeziniń jańa ortalyǵy Novonıkolaevskige kóshirilgen 2 synyptyq orys-qazaq mektebi janynan ashylady. Synyptyń ashylýy týraly «Týrgaıskaıa gazeta» 1897 jylǵy №108 sanynda arnaıy habarlama jazady. Onda Orynbor muǵalimder mektebine bólingen 17 stıpendııany Qostanaıdaǵy pedagogıka synybyna aýystyrý máselesi kóteriledi.
1902 jyldyń anyqtamalyq-statıstıkalyq aqparatynda pedagogıka synybynyń meńgerýshisi bolyp Maksım Nıkolaevıch Grehovodov degen ustaz qyzmet jasaıdy. Sonymen qatar synypta din sabaǵyn júrgizýshiden bólek, eki muǵalim qyzmet atqarǵan. Biri – Vasılıı Ivanovıch Gýrylev, ekinshisi – A.Baıtursynuly.
M.N.Grehovodov – Orynbor muǵalimdik mektebiniń túlegi, muǵalimdik qyzmetin 1895 jyldyń 1 tamyzynan bastaǵan. Soǵan qaraǵanda ol A.Baıtursynulymen birge oqyp, bir jyly oqýdy támamdaǵan. Qostanaı pedagogıkalyq synybynyń meńgerýshisi tusynda ol Áýlıekól bolystyq mektebinde muǵalim bolyp júrgen óziniń kýrstasyn Qostanaıǵa qyzmetke shaqyrýy ábden múmkin dep baǵamdaýymyzǵa bolady.
1902 jyldyń 1 mamyrynan bastap A.Baıtursynuly A.Alektorovpen birge Ombyǵa qyzmet aýystyrady. Patshalyq Halyq aǵartý mınıstrligi Aqmola jáne Semeı oblystarynda aýyl mektepterin ashyp, onyń jumysyn jolǵa qoıý maqsatynda A.Alektorovty Aqmola jáne Semeı oblystary halyq ýchılısheleriniń dırektory etip bekitedi. Ol óziniń janyna is júrgizýshi laýzymyna A.Baıtursynulyn tartady. Sóıtip, bular Ombyǵa aýysqannan keıin M.Grehovodov te sol jaqqa qyzmet aýystyryp, Petropavl ýeziniń ınspektory bolyp taǵaıyndalady.
Qostanaı pedagogıkalyq synybynyń aıtýly túlekteri retinde S.Kóbeev, M.Dýlatulyn ataýǵa bolady. Synypty 1901 jyly támamdaǵan S.Kóbeev alǵashqyda Yrǵyz ýezi Tolaǵaı aýyl mektebinde jumys jasaıdy. Keıin Qostanaı ýeziniń aýyldyq mektepterinde ustazdyq ete júrip, shákirt balalarǵa arnalǵan oqý quraly men kitaptar shyǵarady. 1910 jyly Ýfa qalasynan I.Krylovtyń mysal óleńderin aýdarǵan «Úlgili tárjima», Qazan qalasynan 1912 jyly «Úlgili bala» kitaptaryn jáne 1913 jyly áıel teńsizdigi taqyrybyna jazylǵan «Qalyń mal» romanyn bastyryp shyǵarady.
Pedagogıka synyby 1902 jyly támamdaǵan aqyn, pýblısıst Mirjaqyp Dýlatuly kýrstan keıin Qaıdaýyl bolysynda ustazdyq etedi. Odan keıingi jyldary ol rýhanı aǵasynyń sońyna erip, Aqmola, Semeı oblystarynda is júrgizýshi, aýyl muǵalimi qyzmetin atqarady.
1897 jyly jumysyn bastaǵan pedagogıka synyby patsha bıliginiń ýaqyt kerýeninde turaqty jumys istep, keńes dáýiriniń kóshine de ilesedi. 1915 jyldyń anyqtamalyq aqparattarynda ol «Qostanaı pedagogıkalyq kýrsy» dep atalady. Onyń 2 jyldyq oqý merzimi de saqtalyp, kýrstyń oqytýshylar quramy keńeıip, 10 oqytýshyǵa deıin ósedi. A.Baıtursynulymen birge pedagogıkadan sabaq bergen V.I.Gýrylev oqytýshylyq qyzmetin jalǵastyryp kelgen. Kýrsta pán oqytýshylarynyń qatary da keńeıip, dene gıgıenasy, sýret, án sabaqtary qosylady.
Keńes úkimeti tusynda, ıaǵnı 1921 jyly pedagogıkalyq kýrstyń oqytýshylarynyń sany edýir ósedi. Qazaqstan ortalyq arhıviniń muraǵatynda Qostanaı pedagogıkalyq kýrsynyń 70 shákirti men 17 ustazyna bylǵary aıaqkıim berý tizimi hattalǵan qujat bar. Pedkýrstyń shákirtteri men ustazdaryna jyly aıaqkıim berý máselesi Qazaq ASSR atqarýshy bıliginiń (Sovnarkom) sheshiminsiz júzege aspaıtyny jáne jergilikti jerdiń ákimshiliginde ondaı kúsh-qýat bola bermegeni anyq. Al sol Sovnarkomda 1921 jyly halyq aǵartý komıssary (Narkompros) laýazymyn Ahmet Baıtursynuly atqarǵan edi. Endeshe, teorııalyq turǵyda, onyń Qostanaı pedagogıkalyq kýrsyna qandaı da bir yqpaly bolǵan dep paıymdaýǵa bolady. Sebebi Qazaq ólkesinde muǵalim mamandaryn daıarlaıtyn oqý oryndary saýsaqpen sanarlyqtaı edi. Qostanaı ýezin Qazaq avtonomııasynyń quramynda qaldyrýǵa eleýli úles qosqan, aǵartýshylyq qyzmet bar ǵumyrynyń shamshyraǵy bolǵan A.Baıtursynuly Qostanaı qalasyndaǵy ózi oqytýshy bolǵan pedagogıka synybynyń jalǵasy bolǵan pedagogıka kýrsynyń taǵdyryna beı-jaı qaramaǵan bolar dep oılaımyz. Al keńes bıligine deıingi 1917-1920 jyldardaǵy Alash avtonomııasynyń bıligi tusynda A.Baıtursynuly Alashorda úkimetiniń 5 kisiden turatyn oqý komıssııasyn basqarǵany belgili. Demek, bılik qaıta-qaıta aýysyp, óliara kezeń oryn alǵan tusta Qostanaıdaǵy muǵalimder daıarlaıtyn oqý ornynyń jumysyna A.Baıtursynulynyń qandaı da bir qatysy bolǵany sózsiz.
1917 jylǵa deıin 20 jyl tarıhy bar pedklass pen pedkýrs keńes úkimeti tolyq ornaǵan 1920-1930 jyldary ózgeshe ataýlarmen, Rýspedtehnıkým jáne Qazpedtehnıkým syndy, tipti, Qazınstıtýt degen oqý oryndary jumys jasaıdy. Jergilikti ólketanýshy ǵalymdar ataqty ádebıettanýshy M.M. Bahtın 1931 jyly qýǵyn-súrginge ushyrap Qostanaıǵa jer aýdarylyp kelgen jyldary Qazınstıtýtta jáne Qazpedtehnıkýmda dáris oqyǵanyn anyqtady.
1930 jyldardyń orta sheninde pedtehnıkým degen mártebe joıylyp, ony pedýchılıshe dep ataý oryn alady. 1939 jyly keńes bıliginiń sheshimimen pedagog mamandar daıarlaıtyn pedýchılıshe bazasynda Qostanaı muǵalimder ınstıtýty ashylady. 1950-1992 jyldar aralyǵynda ol oqý orny Qostanaı pedagogıkalyq ınstıtýty dep atalyp, Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin, 1992 jyly ýnıversıtet mártebesin alady. 1996 jyly ýnıversıtetke A.Baıtursynuly esimi berildi. Demek, búgingi A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı ýnıversıtetiniń bastaý bulaǵyna patsha zamanynda ashylǵan Qostanaı pedagogıka synyby ózek bolǵan dep tolyq aıtýǵa bolady. Al sol synypta aǵartýshy ustaz A.Baıtursynulynyń qyzmet etýiniń bizder úshin úlken rámizdik sıpaty bar dep sanaımyz.
Almabek Ábsadyq,
A.Baıtursynuly
atyndaǵy Qostanaı ýnıversıtetiniń
professory, fılologııa
ǵylymdarynyń doktory
