О́ziń óndirmeseń, ózgege táýeldisiń

Bul qujatta el ekonomıkasynyń ne­gizgi salalaryn qaıta qurylymdaý jol­dary kórsetilip, 2029 jylǵa deıin oryn­da­lýǵa tıis birneshe baǵyt qamtyldy. Son­dyqtan da aldaǵy úshjyldyqtyń jospary qaǵazdaǵy ádemi joba kúıinde qalyp qoımaı, onyń oryndalýyn halqymyz kútip otyr. Osy baǵytta Sý resýrstary jáne ırrıgasııa, Kólik, ónerkásip jáne qurylys, Týrızm jáne sport mınıstrlikteriniń qurylýy ekonomıkalyq reformalardyń oryndalýyna suranysty kúsheıtip, quzyretti organdardyń jaýapkershiligin arttyrady. Menińshe, Prezıdenttiń ózi reformalardyń sapaly júrgizilýine basty jaýapkershilikti alyp otyrǵan sııaqty. Ekinshi jaǵynan, aldyńǵy Joldaýlarda kóterilgen máseleler bıylǵy Joldaýda da jalǵasyn tapty. Sonyń bir kórinisi – qarjy-bank salasyna qatysty syn-pikirler. Pre­zı­dent: «Byltyr negizgi kapıtalǵa sa­lyn­ǵan qarajat ishki jalpy ónimge shaqqanda nebári 15 paıyz boldy. Buǵan negizinen elimizdegi bank­ter­diń ekonomıkany damytýǵa belsendi atsalyspaýy sebep bolyp otyr», deı otyryp, bankterdiń ekonomıkany qar­jy­landyrýǵa qulyqsyzdyǵy, bylaısha aıtqanda olardyń ońaı paıda tabý jolyn izdeýi, ásirese tutyný nesıesimen tym áýestenip ketkendigin synǵa aldy. Bankter adamdardy sheksiz qaryzǵa batyrýyn doǵaryp, ekonomıkanyń naqty sektorlaryn qarjylandyrýǵa tıis. Áıt­pese, mundaı birjaqtylyq elimizdiń qarjy júıesine úlken soqqy ákeledi. Bir nárseni túsinip alǵan jón, Prezıdent Ulttyq bank tarapynan aqsha-nesıe saıa­satynyń durys júrgizilýin surap otyr. О́ıtkeni kommersııalyq bankter ne­ǵurlym ekonomıkanyń naqty sektor­laryna betburys jasasa, soǵurlym makro­eko­no­mıkalyq jaǵdaı jaǵymdy jaǵyna qaraı ózgeredi.

Aldaǵy kúnderi elimizdiń salyq saıasatynda da birqatar ózgeris bolmaqshy. Prezıdent korporatıvtik tabys saly­ǵy­nan jáne basqa tólem túrlerinen túsetin kiristiń bir bóligin óńirlerge berýdiń oń nátıje kórsetkenin aıta kelip, aýdan ákimderine jergilikti bıýd­jetti basqarý quqyǵyn berýge usy­nys etti. Joldaýda kórsetilgen taǵy bir mańyzdy másele – aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderin óńdeý úlesin aldaǵy úsh jylda 70 paıyzǵa arttyrý. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, keıbir salyq túsimderiniń aýdandyq bıýdjette qalýy aýyldaǵy shaǵyn kásipkerliktiń órkendeýine jol ashary anyq. Joldaýda jańa óner­ká­sip saıasatyna kóshý joldary da naq­ty aıtyldy. El ekonomıkasynyń tiregi biryńǵaı saýdaǵa negizdelmeıdi, shıkizat resýrstaryn satýmen shektel­meı­di. El ekonomıkasynyń negizgi qoz­ǵaý­shy kúshi óndiris ekeni táýelsizdik alǵan 30 jyldyń ishinde dáleldendi. О́ıtkeni ekonomıkanyń tiregi saýdaǵa ǵana negizdelmeıdi, shıkizat resýrstaryn satýmen shektelmeıdi. Ekonomıkanyń tiregi – otandyq óndiris. Sonyń ishinde aqsap kele jatqan tusymyz – tereń óńdeý máselesi. Alaıda elde óndirilgen ónim tutas óńdelmeı jatyr dep te birjaqty aıtýǵa bolmas. О́nerkásip óndirisi bar, azyq-túlik ónimderin óndirýde buryn­ǵyǵa qaraǵanda ilgerileýshilik bolǵanymen, bul jetkiliksiz.

Elimizde jeńil ónerkásipti damytý máselesi óte ózekti kúıinde qalyp otyr. Biz halyq tutynatyn eń qajetti buıymdarmen jáne azyq-túlikpen óz-ózimizdi qamtamasyz etýge qol jetkizýimiz kerek. Sol turǵydan alǵanda otandyq taýar óndirýshiler aldynan shyǵatyn kedergi kóp. Shaǵyn kásipkerliktiń ónim óndirý jáne ony óńdeýmen aınalysýyna kedergi keltirip otyrǵan negizgi faktor – salyq túrleriniń kóp­­tigi jáne salyq mólsherlemesiniń tym joǵarylyǵy. Otandyq taýar ón­di­rýshilerdiń aldyndaǵy taǵy bir qıyn­dyq – ǵımaratty jaldaý quny men qýat kózderiniń qymbattyǵy, bankten alatyn nesıe mólsherlemesiniń tym joǵarylyǵy. Kásipkerlerdiń aldynan únemi tosatyn osy kedergilerdi retteýge Úkimet aralaspasa, óz kúshimen shyǵa almaıdy. Muny sheshýdiń birneshe alǵysharty bar. Bul úshin sapaly joldar salynyp, logıstıka durys jolǵa qoıylýy kerek. Sonda ekonomıkaǵa tyń serpilis keledi. Jaqsy joldar, rettelgen kólik qatynasy taýar qozǵalysynyń jyldamdaýyna septigin tıgizip qana qoı­maı, otandyq týrızmdi damytýǵa jol ashady. Bul óńirlerde jańa jumys oryn­da­rynyń kóptep ashylýyna jol ashady jáne halyqtyń ál-aýqaty jaq­sara túsedi. Taǵy bir ózekti másele, bú­ginde qaı salada bolmasyn deldaldyq beleń alyp, ol el ekonomıkasynyń ilgerileýine úlken kedergi keltirip otyr. Basy ashyq jaıt, Úkimet deldaldyqty joımaı, baǵa tu­raq­tylyǵy oryn almaıdy. Baǵa turaq­ty­lyǵy ekonomıkaǵa oń serpilis ákeletini Joldaýda naqty aıtylǵan.

Joldaýda kórsetilgen baǵyttarǵa sáıkes ár óńirdiń ózindik erekshelikterine saı ekonomıkanyń naqty sektory damýǵa tıis. Prezıdent qadap-qadap kórsetken negizgi ekonomıkalyq saıa­sat­tyń baǵyttaryn oryndaýǵa el bolyp jumylǵanymyz jón. Bul jerde jańa ekonomıkalyq saıasatty júzege asyrýǵa jaýapty memlekettik organdar basshylarynan bastap, óńirdegi jaýapty organdar qyzmetkerleriniń óz isine degen adaldyǵy men parasattylyǵy úlken ról atqarady. Elimizdiń damýyna yqpal etetin ekonomıkalyq paradıgmalardyń ómirsheń bolýyna árbir azamat atsalysýy kerek. Tutastaı alǵanda, elimizdiń ózge memlekettermen terezesi teń bolýy úshin ulttyń uıysýy osyndaı sátterde qajet.

Ǵalym MÚSIROV,

Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty