Sondaı-aq saıası repressııa, jappaı qýǵyn-súrgin, qýdalaý kezinde, ıaǵnı 1920-1950 jyldary qazaq jerinde mıllıondaǵan tutqyn otyrǵan birneshe lager boldy. Olar ár aımaqta ornalasqan. Al osyndaı oryndarǵa shetelde qalaı qaraıdy? Mysaly, Germanııanyń Mıýnhen qalasynyń irgesindegi «Dahaý» konslagerine kúnine júzdegen týrıst barady.
Mundaı tarıhı, qıly taǵdyrly jerler bizde de bar. Qaraǵandydaǵy Karlag, Jezqazǵan jeri tarıhynyń kóleńkeli bir tarmaǵy bolyp qalǵan Steplag, Aqmola óńirindegi Aljır jáne basqa da jerlerdegi zobalańnyń kózindeı qasiretti oryndarda mýzeı ashyp, álem jurtshylyǵyna nege kórsetpeske? Elimizde ashtyq qurbandary jappaı qyrylǵan, bas saýǵalap elden qashqan bosqyndar bezip ketken, Stalın zamanynda syrttan jer aýyp kelgender ornalasqan mekender az emes. Aıta bersek, týrızm salasyna baılanysty tilge tıek eter júzdegen usynys bar. Taǵy bir másele – týrızm salasyn damytý úshin JOO-larda mamandar daıarlaý isi áli de aqsap tur.
Joldaýda aıtylǵan elimizdiń jasyl strategııasyn Ulybrıtanııada ótken basqosýda álem qaýymdastyǵy qyzý qoldap otyr. Alaıda elimizde týrızmdi damytamyz dep tumsa tabıǵatty búldirip almaýymyz kerek. О́ıtkeni keıingi kezde móldiregen Kólsaıǵa, Qaıyńdysaı men Sharyn shatqalyna aǵylǵan halyq tym kóp. О́kinishke qaraı, sol aımaqty lastap, bylǵap ketýshiler de kóbeıgen. Tabıǵaty erekshe mekenderde demalýshylardan keıin qalatyn kól-kósir qoqysty eshkim tazartyp jatqan joq. Sebebi bul jerlerdi eshkim óz qamqorlyǵyna almaǵan.
Osy oraıda aıtarymyz, ótkenniń jaqsy tustaryn da umytpaı, kádege jaratýymyz kerek. 90-jyldar basynda dúrkirep turǵan Arqadaǵy áıgili «Selınselmash», Máskeý men sol kezdegi Lenıngradty sapaly etpen qaryq qylǵan Semeı et kombınaty, Almaty maqta-mata kombınaty, Jetisý fabrıkalary, KSRO-ǵa ónim shyǵaratyn Almaty aýyr mashına jasaý zaýyty, Stanok jasaý zaýyty, Kırov zaýyttary qaıda? Bárin qıratyp, ornyna shetelden qymbat jıhaz tasıtyn «Armada» sııaqty arbıǵan oryndar paıda boldy. Elimizdiń ár aımaǵyndaǵy tolyp jatqan óndiris oryndaryna qaıta jan bitirip, órkendetý qazirgi tańda asa mańyzdy ári aýadaı qajet.
Zııabek QABYLDINOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy
Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory
