Kenesary hanmen baılanysty tarıhı jerler men tyń derekter

Arada eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, el ishinde Kenesary han jáne onyń qolbasylarymen baı­lanysty el áńgimeleri jáne tarıhı jerler kúni-búginge deıin saqtalyp keledi. Biraq bul maqa­lada tek Kenesary hannyń je­ke basyna ǵana toqtalmaqpyz. Kene­sarymen baılanysty tarıhı jerlerdiń eń kóp saqtalǵany Ulytaý-Torǵaı-Yrǵyz aralyǵy. Bul bir jaǵy túsinikti de, ıaǵnı atalǵan ólkeler kóterilistiń ne­gizgi oshaǵy ári uıytqysy bolǵan jerler. Bul ólkelerde saqtalǵan jerler kóbine «Kenesarynyń qystaǵan jeri», «qorǵany», «qarý soqqan jeri» degen turǵyda keledi. Al Kenesary hannyń kóteri­lisi basylǵannan keıin onyń jaýynger serikteriniń elge ora­lýymen Kenesaryǵa baılanys­ty tarıhı áńgimelerdiń geografııa­sy odan da ári keńeıe túsedi.

HIH ǵasyrda dalada boı kóter­gen bekinisterdiń arasynda tarıhı qalpyn saqtap qalǵany – Aqtaý bekinisi. Mysaly, Ulytaý bekinisi izsiz joıylyp ketse, Yrǵyz ben Torǵaı tarıhı qal­pyn joǵaltyp, úlken eldi me­kender­ge aınalǵan (bul úsh beki­nis tikeleı Kenesarynyń kóterilisin aýyzdyqtaý úshin salyn­ǵan). Al Aqtaý keıin bosap qal­ǵandyqtan, ýaqyt óte kele tek ishki qurylystary jáne beki­nis qabyrǵasynyń joǵarǵy bólik­teri qulaǵan. Ulytaý oblysyna qarasty Jańaarqa aýdany terrıtorııasynda ornalasqan bul bekinistiń jobasy qazir de jaqsy saqtalǵan

(1-foto: ınternet resýrs = https://24.kz/media/k2).

Bul bekinis Aqtaý taýlarynyń soltústiginde oryn tepse, al tús­tiginde Kenesarymen baılanys­ty taǵy bir tarıhı oryn jatyr. Jergilikti halyq bul jerdi «Qorǵan» dep ataıdy. Bul jerde 1838 jyly Kenesary áskerleri bekiniske shabýyl jasaýdyń aıla-tásilderin meńgerip, áskerı oqý-jattyǵý ótkizgen. Osy maqsatta olar adyrly jerlerdiń ishinen, qolaıly bir tóbeni tańdaǵan. Tóbeniń tabıǵı bitimi doǵa táriz­di ıilip, ortasy alańqaı bolyp keledi. Tóbeniń ıilip, bir-biri­ne jaqyn kelgen aralyǵyn qol­dan topyraq úıip bekitip ári qaq­pa qaldyryp (kirer aýyz), orly bekinis keıpine keltirgen. Sonymen qatar tóbeniń ústin boılaı tastan (qarapaıym bolsa da) qabyrǵa kótergen. Bir sózben aıtqanda, Kenesary bekiniske jan-jaqtan shabýyl jasaýdyń barlyq múmkindigin qarastyrǵan. «Bekinistiń» jobasyna qarap, Kenesary áskerleri ekige bóli­nip, biri «qorǵanýshylar», ekin­shi toby «shabýylshylar» bolyp áskerı oıyn ótkizgen dep top­shylaýǵa bolady. Ári buǵan jergilikti turǵyndardan estigen málimetter de kýá bolady. Zert­teý­shiler T.Arshabekov pen I.Islá­mov «Aqtaý bekinisine» baılanysty eńbekterinde [Aqtaý bekinisi. – Qaraǵandy, 2007. – 29 b.] «qorǵanǵa» baılanysty osy negizdes derekter kel­ti­re­di. Olardyń jazýynsha «Aq­mo­la qalasynyń turǵyny Ábil­dá Jaqypuly, Qaraǵandy oblysy Jańaarqa aýdanynyń turǵyndary Qosan Ibirahymuly, Buralqy Seıtqazyuly sııaqty kónekóz qarııalardan jazyp alynǵan ańyz-estelikter» boıynsha bul qurylys áskerı-jattyǵý maqsatynda salynǵan.

Bul qorǵandy 1838 jyly sa­lynǵan dep jazyp otyrǵan sebe­bimiz, Kenesary Aqtaý tóńire­ginde tek osy jyldary ǵana paı­da boldy. Ári 1838 jyly Ke­ne­sa­ry Aqtaý bekinisine shabýyl jasap, al Aqmola bekinisin basyp alyp, órtep jiberedi. Sondyqtan «Qorǵandy» Kenesary áskerleriniń osy bekinisterge shabýyl jasar aldynda daıyndyqtan ótken jeri deýdiń tolyq negizi bar. Aqmolany Kenesarynyń basyp alýy tarıhı jazbalarda tolyq kórinis tapqan. Al Aqtaý bekinisine jasalǵan shabýyly týraly derek joqqa tán. Biraq jeke-dara málimetterden Aqtaýǵa shabýyldyń oryn alǵa­ny baıqalady. Mysaly, E.Bekma­hanov eńbeginde Aqtaý bekinisiniń komendanty Kastrıýrınniń «О́t­ken maýsym aıynyń 22 kúni saǵat jetilerde búlikshi sultan Kenesary Qasymuly bastaǵan 2 myń­ǵa jýyq qazaq bekiniske sha­býyl jasady jáne olar shashyraı shabýyldap, saǵat shıregindeı ýaqyt ótkende bekinisti qorshady» degen málimetin keltirgen [Bek­ma­hanov E. Qazaqstan HIH ǵasyr­dyń 20-40-jyldarynda. – Al­maty, 1994. – 303 b.]. Sony­men qatar B.Násenovtiń Omby arhıvinen jınaqtaǵan derek­teriniń ishinde Aqtaý bekinisine qatysty mańyzdy qujat bar. Onda 1847 jyly «Kenesarymen baılanysta bolǵan sultandar men bıler jónindegi málimetter» týrasyndaǵy iste Qarqaraly jáne Baıanaýyl óńiriniń birqatar tanymal adamdarynyń tizimderi berilgen. Ishinde Musa Shormanov ta bar. Eń sońynda bul adamdar jóninde «V 1838 g. nahodılıs s sýltanom Kenesaroıý prı napadenıı na Aktaýskoe ýkreplenıe» (lıst 20) dep jazylǵan [Násenov B. Kenesary – dala marshaly. 10 t. 15-shi kitap. – Almaty-Novo­sı­bırsk, 2005. – 411 b.]. Kenesary týraly tarıhı jyrlarda Aqtaý basyp alynǵan bekinis bolyp aıtylady.

Osy Aqtaý tóńireginde orna­las­qan el ishinde aıtylatyn máli­metterde bekiniske baılanysty qyzyqty jaıttar kezdesedi. So­nyń biri – ázil túrindegi «Aral­baılar salyp, Qarekeler sha­ýyp» degen aýyz-eki sóz. Bekinis­ti salǵan kezde jergilikti ha­lyq ta kómekke tartylsa kerek. Aralbaı rýynyń (arǵyn-qýan­dyq) ókilderi bekinisti salýda jalǵa jumys istese, al qareke rýynyń (arǵyn-qýandyq) ókilderi Aqtaýdy shapqanda Kenesarynyń áskerleriniń ishinde bolǵan. Sol sebepti joǵarydaǵy mátel qalyp­tasqan ári saqtalyp qalǵan.

1838 jyl Kenesary úshin óte sátti jyldardyń biri boldy desek, qatelespespiz. О́ıtkeni bir jyldyń ishinde qos birdeı áskerı bekiniske shabýyl jasaý ári bireýin basyp alý (Aqtaýdy basyp alǵany ázirge belgisiz) budan keıingi jyldarda Kenesarynyń áskerı is-qımyldarynda kezdes­ken emes. Bul sáttiliktiń sebe­bi, osy 1837-1838 jyldary Aqmo­la men Qarqaraly okrýgi – qazaqtarynyń jappaı túrde Kenesarynyń jaǵyna shyǵyp ketýinde jatyr. Mysaly, 1837 jyly Aqmola okrýgine qarasty myna bolystyqtar Kenesarynyń qol astyna ótip ketti: altaı-baıdaly, aleke-altaı, qoılybaı-shaǵyr, tináli-qarpyq, tóbet-temesh, malaı-qalqaman, alshyn-jaǵalbaıly jáne t.b. [Nasıo­nal­no-osvobodıtelnaıa borba kazahskogo naroda pod predvodıtelstvom Kenesary Kasymova (Sbornık dokýmentov). – Almaty, 1996. 61-63 str.].
Al 1838 jyly Qarqaraly okrýgi­ne qarasty dúısenbaı-shaq­shaq, áltóbet, qara-áıtimbet, qyr­ǵyz, dadan-tobyqty, tóleńgit (tó­men­de sóz bolatyn Daırabaı batyr osy rýdyń ókili), kereı, álteke-sarym, kárson-kerneı, qoıanshy-taǵaı bolystyqtary qazaqtary Kenesary qaramaǵyna kóship ketedi [Nasıonalno-osvobodıtelnaıa borba.., 71-73 str.]. Nazardan tys qalyp kele jatqan málimetterdiń biri, osy atal­ǵan rýlar Ortaý – Qyzyl­taý boıynda (Aqtaý bekinisi aıma­ǵy) Kenesaryny alǵash ret «han kótergen» (1841 jyly Uly­taýda han kóterýden buryn). Bul málimetti zar-zaman ókili Shor­tanbaı jyraýdyń tómendegi óleń shýmaqtarynan ańǵarýǵa bolady:

«Ortaýda Kenesary

han kótergen,

Orta júz sońyna ergen

tym erteden.

Besata balasynan

Janǵutty bar,

Báıseıit, Dúısenbaı

men Esbaı, Qara,

Bir qol bolyp kórinetin jeke dara» [Mádeli Júsipqojauly, Shortanbaı Qanaıuly, t.b. Shy­ǵar­malary. – Almaty, 2014. 115-b.]. Bul derekterge qaraǵanda «Han kóterý» oqıǵasy 1838 jyldyń jaz-kúz aılarynda bolýy kerek. Biraq bul jyldardan keıin atalǵan bolystyqtardyń negizgi deni, ásirese Qarqaraly okrýginiń rýlary (jekelegen ókilderi, shaǵyn toptary bolmasa) óz oryndaryna qaıtyp oralady. Budan keıingi jyldarda Kenesary Orynbor men Batys Sibir gýbernatorlyǵynyń shektesken aımaǵynda (Ulytaý-Torǵaı-Yrǵyz) bolyp, keı jyl­dary qystaýǵa Syr boıyna qa­raı ketip júrdi. Kene­sary han qaıtyp bul jaqta belsen­di áskerı is-qımyldar jasaı qoımaıdy. Soltústik Balqash óńi­rinde (Aqtoǵaı, Shet, Qarqaraly aýdandary) Kenesary hanǵa qa­ra­ǵanda Sarjanmen baılanys­ty málimetter, jer ataýlary saq­talǵan. «Sarjan qashqan» degen jer, «Han qashty» nemese Sar­jan­nyń jergilikti bir batyrmen kıkiljińi sekildi oqıǵalar eli ishinde áli de kezdesip qalady ári jergilikti baspasóz betterinde, kitaptarda kórinis tapqan. Sony­men birge bul óńirlerde kóterilis basylǵannan keıin qaıtyp oral­ǵan Kenesarynyń serikterine baılanysty tarıhı áńgimeler óte jaqsy saqtalǵan. Olardyń qatarynda sultan Qudaımendi Ǵazın (Álıhan Bókeıhanmen atalas týysy), Aǵybaı, Daırabaı, Babeke, Quleke syndy Kene­sary­nyń senimdi serikteri, bular­dy jasyrýǵa tyrysqan Nurlan sekildi el adamdary, Qunanbaı bıligi, t.b. elge tanymal tulǵa­lar aıtylady.

Kenesarymen baılanysty dala tósinde saqtalyp kele jatqan tarıhı jerdiń biri – Torǵaıdaǵy Aqkól-Jylanshyq boıy. Aq­kól tóńiregindegi jergilikti turǵyn­dar arasynda (naqtyly bir oryndy nusqamaǵanymen) jalpylama túrde «Kenesarynyń qarý soqqan jeri» degen áńgime keń taraǵan. Sondaı topshylama jerdiń biri – «Qos qyzdyń molasy». Bul tarıhı eskertkish úıindi bolyp jatqandyqtan keıbir turǵyndar «Kenesarynyń qarý soqqan jeri (zaýyty) osy bolý kerek» dep óz oılaryn bildiretin. Biraq bul qos eskertkish, aty aıtyp turǵandaı, jerleý qurylysy ári Joshy ulysy kezeńinen qalǵan kóne jádigerler. Jergilikti turǵyndardyń arasynda keń taraǵan bul málimettiń jaıdan-jaı paıda bolǵan qaýeset sóz emes ekenin tarıhı derekterden baıqaımyz. Mysaly, E.Bek­mahanovtyń eńbeginde: «Qazirgi kezde Kenesary: mendegi eki bash­qurt zeńbirek quıýǵa kiristi dep qazaqtardyń arasyna sóz tara­týda, ekeýine on qazaqty kómek­ke berip, olardy Aqkól kóli jaǵasyna jumys isteýge qaldy­rypty; paıdalanatyn zattarynan tek kómir ǵana belgili, olarǵa sekseýil aǵashyn kúıdirip daıyndalǵan birneshe arba kómir aparyp beripti» degen derekter bar [Bekmahanov., 199-b.].

2011 jyly Qarasý aýyly (Jan­keldın aýdany) janynda qazba jumystaryn atqaryp jatqa­nymyzda, kıikti qorǵaý jó­nindegi jergilikti ınspeksııa ókilderi bizge arnaıy bir oryn­dy aparyp kórsetti. Bul Aqkólden 50-60 shaqyrym qa­shyq­tyqta, Qaraqumǵa suǵyna ornalasqan Kádir degen jer bolatyn. En dalada jerge jartylaı kómýli túrde, kúıdirilgen qyzyl kirpishten qalanǵan pesh saqtaýly tur. Syrt pishini kirpish kúıdiretin peshti qaıtalaıdy (2-foto).

Kórsetýshi ınformatorlardan suraǵanymda, bul mańda qyzyl kirpishten turǵyzylǵan mazar, keseneniń joq ekenin aıtty. Bul pesh jumbaq kúıinde qaldy. Múmkin ortasyn (ishin) qazyp kórse, suraǵymyzǵa jaýap alarlyq málimetter anyqtalar. Kenesarynyń qarý soqtyrǵan jeriniń biri emes pe eken degen kúdigimiz de basym. Osy Torǵaı óńirindegi Qoshalaqtyń qumy – eldiń aıtýynda Kenesarynyń bir qys qystaǵan jeri.

Torǵaı óńirinde de Kenesary­nyń batyrlary Iman, Jáýke, Qoshqar sekildi el adamdary jó­ninde derekter molynan kezde­sedi. Jáýke batyrdyń urpaq­tary HIH ǵasyrdyń aıaǵynda onyń atymen meshit kótergen. Bul meshit áli kúnge óz keıpin joǵaltpaǵan. Kenesarynyń balasy Syzdyq tóre jóninde derekter barshylyq. Eldiń aıtýyna qaraǵanda, Syzdyq tóre ómiriniń sońyna deıin Jylanshyq boıyna kelip-ketip júrgen. Kenesaryǵa Torǵaı boıynan jergilikti tórelerden Qaıyp hannyń ur­paqtary qosylǵan. Eldiń aıtýyn­sha, qyrǵyzdan qaıtpaı qalǵan adamdardyń ishinde Qaıyp hannyń urpaǵynyń biri – Basalqa sultan. Qaıyp han urpaqtary qypshaq ishindegi toqpan rýymen aralasyp ketkendikten, el bulardy «tóre toqpan» dep atap ketken.

Ulytaý boıynda da Kenesary týraly ańyz-áńgimeler jeterlik. Kóbine aǵa sultan bolǵan Erden Sandybaıulymen baılanysty keledi. Baǵanalynyń tórt bosa­ǵasynyń biri atalǵan Babyr bı de Kenesaryny sońyna deıin jaqtaǵan adam bolyp aıtylady. Onyń 9 uly osy Kenesaryǵa qosylǵan.

Jambyl oblysynyń Moıyn­qum, Sarysý aýdandary tur­ǵyndarynyń arasynda «Kenesa­rynyń týy tyǵylǵan jer» degen málimetter de keń taraǵan. Osyn­daı bir Kenesarydan qal­ǵan týdyń bir jurnaǵy Balqash qalasynyń irgesindegi Qońyrat eldi mekenindegi Maǵzum Hamıtov degen qarııanyń qolynda saqta­lyp kele jatyr. Týdyń tarıhyna keletin bolsaq, Maǵzum qarııa­nyń arǵy babasy Daırabaı Kenesary batyrlarynyń biri bolǵan. Rýy tóleńgit (taz-qusshy). Daırabaı Kenesarynyń tóleńgitter jasaǵyna qolbasylyq etken. Tý ustaǵan, týy sary tústi. Bul sary tý tóleńgit jasaǵynyń belgisi bolǵan. Kene­sa­rynyń óz týy, Maǵzum qarııanyń estýinshe, aq tústi eken. Daırabaı batyr 1803 jyly týyp, 1899 jyly, ıaǵnı 96 jasqa kelip dúnıe­den ozǵan kisi. Ol qaıtys bolǵan soń, qazaǵa jınalǵan aǵaıyny týdy «batyrdan tábárik» qylyp bólisip alǵan. Jarty metrge jýyq kezdeme óz urpaǵynyń qolynda qalǵan eken. Týdyń osy bóligi urpaqtan-urpaqqa ótip, búginge jetip otyr. Tarıhı murany qolynda ustap otyrǵan Maǵzum qarııa Daırabaıdyń shópshegi bolyp keledi.

Týdyń saqtalyp qalýy jó­nin­de qysqasha toqtala ketsek. Maǵzum qarııanyń aıtýynsha, ata­jurttary kezindegi Semeıge qarasty Shubartaý aýdany, № 3 aýyl (Tóleńgit aýyly) bolǵan. Asharshylyq jyldary týdyń qalǵan bóligin saqtaý úshin Maǵzumnyń atasy Hamıt (ákesi Bákish­ten qalǵan) Qurandy osy týmen tystap tastaǵan (3-foto).

Elde asharshylyq bastalyp, qal­ǵan el Balqash eldi mekenine jetýge uıǵarady. Sodan Tóleńgit aýyly jáne basqa da rýlar Balqashqa eki top bolyp bólinip attanady. Biri jazyq dalamen ketse, ekinishi top aınalma bolsa da taý jaǵalap júredi. Maǵzum qarııanyń atalary osy sońǵy topta bolady. Sońynda tek osy taý saǵalap (Qyzylaraı, Qaratal arqyly) júrgen top qana aman-esen jetedi. Jazyqpen ketken toptyń eshqaısysy kelmeıdi. Daırabaıdyń 41 shańyraǵy bol­ǵan. Sodan osy Balqashqa jet­keni 3 shańyraq qana.

Taý saǵalap kele jatqan top­tyń ishindegi Hamıt aqsaqal Aqı­rek degen taýǵa kelgende qolyn­daǵy týmen tystalǵan Qurandy jáne t.b. dúnıelerin bir tóbeniń basyna kómip, tusyna belgi qoıyp ketedi. Keıin, 1964 jyly Maǵzum ákesi Aqbar ekeýi qaıyra baryp qazyp alǵan. Sodan beri qolyn­da saqtap keledi. Týdyń saq­talý sapasy óte jaqsy. Keıbir dym­qyl ótken jerleri azdap sortań tartqan. Sógilmegenine qaraǵanda, matasy jibek tárizdi. Shetteri shashaqtalǵan.

Daırabaı batyrǵa baıla­nys­ty Maǵzum qarııadan jazyp alynǵan birneshe málimetti bersek:

1) Ákelerimnen estigenim boıyn­sha Daırabaı babam Kenesa­rynyń qasynda sońyna deıin bolǵan. Myń jigitimen qorshaýda qalǵanda, Kenesary Aǵybaı bas­taǵan 500 jigitke qorshaýdy buzyp, jol ashýǵa buıyrady. Daırabaı da Naýryzbaı tóremen osy topta bolyp, jaýdy jaryp shyqqan. Biraq Naýryzbaı Kenesarynyń jaýdyń qolynda qalǵanyn estip, «sen turǵanda Kenesaryny qyrǵyz óltirmeıdi» degen Aǵybaıdyń aqylyna qara­mastan, qaıta aǵasynyń qasyna barǵan.

2) Kenesary Aǵybaı jáne bas­qa da batyrlarmen Aqmolany alǵan kezde, Daırabaı óz qolymen hanǵa bir orys ofıserin jáne Ahmet (tóre) sultandy ákelip tap­syrǵan. Kenesary Ahmet tóre­­ni bosatyp jiberipti. Bul máli­­metten Daırabaı batyrdyń Kene­saryǵa kóterilistiń alǵashqy kezi­nen qosylǵanyn kórýge bolady. Aqmola bekinisi joǵaryda jaz­ǵanymyzdaı, 1838 jyly alynǵan.

3) Daırabaı únemi hannyń mańaıynda bolyp, qyzmet qylǵan. Tóleńgitteriniń basshysy bolǵan. Kóbine hannyń jeke tapsyrmalaryn oryndaǵan. Elden salyq jınaǵan. Barymtalarǵa barǵan.

4) Kenesary Kishi júzde bir sáýe­­geı qarııa bar degendi estip, ja­nyna Aǵybaıdy qosyp, Naýryz­baıdy attandyratyn oqıǵa bar emes pe! – Informator bul jerde qart abyz ben jas Naýryzbaıdyń oqıǵasyn sóz etip otyr. Bul ańyz boıynsha «Abyz: «E, Naýryzbaı, meniń jasym 120-ǵa kelip otyr. Osy jastyń ishinde senen artyq er kórmedim. Úsh nárseniń syrttany bar edi: ıttiń, qasqyrdyń, jigittiń. Sen jigittiń syrttany ekensiń. Biraq adam balasyna meıirimiń joq eken, baǵyń mańdaıyńda ǵana eken. Ǵumyryń qysqa 20–25-ten aspassyń, dúnıede armanda qalma» degen. – Sol oqıǵanyń ishinde Daırabaı da bolǵan. Daırabaı 40 jigitin qasyna ertip, Naýryzbaı men Aǵybaıǵa qosshy bolyp barǵan. Sol saparda sáýegeı qarııa Daırabaıdyń da ómirin boljap, uzaq jasaıtynyn aıtypty.

5) Tóleńgitter týraly. Tóleń­git­ter negizi 6 atadan (qazaq, qyr­ǵyz, qalmaq, ózbek, qaraqalpaq, uıǵyr) quralǵan. Keıin ulǵaıa kele «12 ata tóleńgit» atalǵan. Olar: taz-qusshy, mamadaıyr-mamashyq, dóıit-qypshaq, sarytaban-ońa­jyt, topan-boran, qonaı-qa­naı. Tóleńgittiń urany «Oraq», tań­basy «shalǵy» sekildi keledi. Shu­bartaýdaǵy tóleńgitterdi «Jana­­zar­dyń týyna, О́mirzaqtyń qu­­tyna jınalǵan el» dep aıtady. Janazar batyr, О́mirzaq baı bolǵan adam.

Jalpy, bul maqalada el ishin­de Kenesary jáne onyń jaýynger serikterimen baılanysty el ishinde saqtalyp kele jatqan tarıhı áńgimeler men tarıhı jerlerdi kópshilik oqyrman qaýymǵa jet­kizýdi maqsat tuttyq. Sóz sońyn­da Kenesarynyń bassúıegi týraly bir-eki aýyz toqtalsaq. Keıingi kezde zertteýshiler arasynda Kenesarynyń bassúıegi Omby qalasynan asqan joq degen oılar aıtylyp júr. Osy sońǵy tujyrymnyń jany bar sekildi. 1906 jyly M.A.Terentevtiń «Istorııa zavoevanııa Sredneı Azıı» atty monografııasy jaryq­qa shyqqan. Osy eńbekte orys ǵalymy Kenesary kóterilisi týraly sóz qozǵap, sońynda: «I zdes v odnom ız ýshelıı poterpel porajenıe ı byl ýbıt vmeste telengýtamı (telohranıtelı, palachı) ı 3.000 voıska. Cherep ego dostavlen byl k kn. Gorchakový ı hranıtsıa prı dele «o býnte Kenıssary» dep jazady [Terentev, s.204]. Bul derekten Kenesarynyń basy HH ǵasyrdyń bas kezine deıin Ombyda bolǵanyn ańǵaramyz. Bul ózekti de shetin máseleniń sheshiletin kúni alys emes dep oılaımyz. Qalaı degende de ǵylymı izdenis pen saraptama birinshi orynda turýǵa tıis.

Orynbaı OShANOV,

Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri