Qurǵaqshylyq qaýpi tónip tur ma?

Keńeske deıingi keleli is

Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıym aldaǵy 20-30 jylda Qazaqstanda klımattyń ózgeretinin boljaǵan. BUU málimeti boıynsha keıingi 50 jylda Ortalyq Azııany sýmen qamtý 3,5 ese azaıǵan. Eger elimizde túbegeıli sharalar qabyldanbasa, 2050 jylǵa qaraı eldegi sý mólsheri taǵy 3 esege tómendeýi múmkin degen qaýip bar. Munyń saldary qurǵaqshylyq, orman órti, ózenderdiń taıazdanýy sekildi klımattyq apattarǵa ulasýy múmkin.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ádiletti Qazaqstannyń ekono­mı­kalyq baǵdary» atty Qazaqstan hal­qy­na Joldaýynda: «Elimizdiń keıbir óńir­lerinde sýdy eń kóp jumsaıtyn aýyl sharýashylyǵy salasynda, onyń 40 pa­ıyzy bosqa ysyrap. Sý sharýa­shylyǵy nysandarynyń 60 paıyzy tozyp tur. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin óte batyl jáne shuǵyl sharalar qajet», dedi. Taǵy «20 jylda eldegi sý tapshylyǵy 12-15 mlrd tekshe metrge jetýi múmkin ekendigine» aıryqsha nazar aýdarǵan edi.

Bul másele «aýyldyqtardyń» aıryq­sha baqylaýyna alynyp, partııa ju­mysynyń basym baǵyttarynyń birine aınaldy. Ony sheshý joldary «Sýarmaly eginshilik – aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrýdyń negizi» atty partııalyq jobada anyq kórsetilgen.

Jobany júzege asyrý barysynda partııa tóraǵasynyń orynbasarlary men hatshysy eldegi 10 óńirde bolyp, aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri, ǵalymdar, sarapshylar, jergilikti atqarýshy bılik organdarynyń basshylary jáne mamandardyń qatysýymen túrli jıyn men kezdesý ótkizip, máseleni túbegeıli zerttedi.

Atalǵan keńes Prezıdent Joldaýyna qatysty, sol zertteýlerdiń negizinde shaqyrylyp otyr.

Solaqaı saıasat saldary

Aıtýly sharany ashqan «Aýyl» partııa­synyń tóraǵasy Álı Bektaev res­pýb­lıkalyq keńes jumysyna Parlament Senaty men Májilisiniń depýtattary, Aýyl sharýashylyǵy men Sý resýrs­tary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń bas­shylyǵy, jaýapty qyzmetkerleri, óńir­lik ákimdikter, mamandandyrylǵan mem­le­kettik kásiporyndar men aksıo­nerlik qoǵamdar, kásipkerlerdiń sala­lyq qoǵamdyq birlestikteri, aýyl jáne sý sharýashylyǵy salasyndaǵy kásip­­oryndardyń basshylary men mamandary, joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary men oqytýshylary, elimizdiń sý salasyndaǵy sarapshylar qatysyp otyrǵanyn aıtty.

«Aýyl sharýashylyǵy ırrıgasııa máselesi budan bylaı partııanyń qatań baqylaýynda bolady. Sóıtip, Memleket basshysynyń halyqqa Joldaýynda kórsetilgen birqatar usynysty iske asyrýdy qolǵa alady. Negizi bul baǵyttaǵy jumys­tardy bastap ta jiberdik. Par­tııa qyzmetkerleri buǵan deıin óńir­lerdi aralap, sý máselesi respýblıkada óte ótkir turǵanyn tyńǵylyqty zert­teý­lerdiń arqasynda anyqtap bildi. Ná­tı­jesinde, osy keleli keńestiń ótkizilýine muryndyq bolyp otyr». dedi partııa tóraǵasy.

Partııanyń basty maqsatynyń biri sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný men betaldy ysyrapshyldyqqa jol bermeý sharalaryn júzege asyrý ekenin alǵa tartqan tóraǵa, sýdy únemdep jumsaý amal­dary boıynsha quzyrly oryn­dar­ǵa tıisti usynystar jasalatynyn jet­kizdi. Oǵan qosa aıtýly keńeske eldegi barlyq óńirdiń ókilderi onlaın rejimde qatysyp otyrǵanyn aıtty. Sóıtip, eldegi salaǵa jaýapty quzyrly organdardyń sýǵa qatysty solaqaı saıa­sat júrgizip kelgenin jasyrmady.

«Sý máselesine jaýapty qyzmetker­ler salany jaqsy bilmeıdi. Kásibı maman­dardyń bolmaýy transshekaralyq sý má­selelerin sheshý kezderinde kórshi­lerimizge utylyp qalyp jatady. Onyń syrtynda saladaǵy júıesiz júrgizilgen birneshe jyldyq solaqaı saıasattyń saldarynan aýyl sharýashylyǵyn sýmen qamtamasyz etýde asa kúrdeli jaǵdaı qalyptasyp otyr. Sondaı-aq sý resýrs­taryn jyldyq josparlaýda aýa raıy boljamy, jekeleı alǵanda qar, jaýyn-shashyn, qurǵaqshylyq týraly aqparat negizge alynbaıdy. Elimizde jerasty sýlaryn paıdalaný deńgeıi de óte tómen», dedi Á.Bektaev.

Saladaǵy túıindi máselelerdi tizbe­lep, olardy sheshý joldaryna nazar aýdarǵan partııa tóraǵasy keńeske qatysýshylardyń nazaryn О́zbekstan elinde arnaıy túsirilgen fılmge burdy. Onda kórshi eldiń sýdy qalaı únemdi paıdalanyp jatqany týraly baıandalady eken. Máselen, ózbek mamandary sý arnalaryn betondaýdyń aldynda onyń astyna ylǵaldy múlde ótkizbeıtin jabyndy tósep jatqany áńgimelenedi. Al jasandy arnalarda egiske baratyn sýdyń jalpy 50 paıyzǵa jýyǵy jol-jónekeı jerge sińip, bosqa joǵalatyny aıtylady. Sondaı-aq arnalardy yldılatyp qazýdyń arqasynda júzdegen shaqyrymǵa sozylǵan aryq­tar boıyndaǵy úlken-úlken sýsorǵylar alynyp tastalyp, elektr qýaty men oǵan jumsalatyn mıllıondaǵan qarjy únemdelip jatqany baıandalady. Partııa jetekshisi qońsy qonyp, qoltyqtasyp jatqan jeri men tabıǵaty uqsas eldiń tájirıbesin úırengen abzal ekenin eske saldy.

Kelisimniń mańyzy

Keleli keńeste sóz alǵan Sý resýrs­tary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov elimiz transshekaralyq sý resýrstaryna táýeldi ekenin jetkizip, kórshi memlekettermen yntymaqtastyqta jumys isteý mańyzdy ekendigine toqtal­dy. «Eń táýeldi transshekaralyq kontekste ol ońtústik baǵyttaǵy aımaqta ornalasqan. Ortalyq Azııa elderiniń sý resýrstaryn ózara kelisimmen paıdalaný kestesin jasaý boıynsha jumystar jal­­ǵasyp jatyr. Ol óz nátıjesin bere­­di degen úmittemiz», degen mınıstr sa­ladaǵy túıindi máselelerdiń birsha­ma sheshimin qarastyratynyn aıtty. Sóıtip, respýblıkalyq keńesti uıym­das­­tyrý­shy partııa jetekshilerine alǵysyn bildirdi.

Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń mindetin atqarýshy Ábilhaıyr Tamabek máselege qatysty Úkimet tarapynan atqarylyp jatqan jumystarǵa keńinen toqtaldy. «Mınıstrlik Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligine oblys­tar ákimdikterimen birlesip, fermer­ler­ge sý berý qaǵıdalaryn bekitýdi jáne ol úderisti avtomattandyrýdy, kom­mýnaldyq sý sharýashylyǵy uıym­daryn qurý jónindegi jumysty uıym­dastyrýdy, naqty sý jetkiziletin sýarmaly jerlerdiń alańdaryn aıqyndap, sý paıdalaný kestelerine sáıkes kepildi jáne ýaqtyly sý berýdi qamtamasyz etýdi, sýarý maqsattary úshin jerasty sýlaryna geologııalyq zertteý júrgizýdi qamtamasyz etýdi usynady.

Sonymen qatar jaıylymdardy sýlandyrý maqsatynda keıingi 3 jylda, ıaǵnı 2020-2022 jyldar kezeńinde respýblıka boıynsha 5 614 qudyq qazyldy. Sonyń nátıjesinde 5,3 mln ga jaıylym sýlandyryldy jáne 1,9 mln bas mal sýmen qamtamasyz etildi», dedi mınıstrlik ókili.

Sýdy tıimdi paıdalaný tetikteri

Rasynda da, statıstıkaǵa súıensek, Qazaq­stan jeriniń 70 paıyzyna qur­ǵaq­shylyq qaýpi tónip tur. El halqy­nyń 25 paıyzǵa jýyǵy qazirdiń ózin­de de­­gradasııaǵa ushyraǵan aımaq­tar­da tura­dy. Ekonomıka salalaryn­da halyq­tyń sý resýrstaryn paıda­lanýyn­daǵy aǵym­daǵy jaǵdaıy saqtalatyn bolsa, 2030 jylǵa qaraı sý tapshylyǵyna baı­lanys­ty elimizdiń áleýmettik-ekono­mıkalyq damý qarqynynyń tómendeý qaýpi bar.

Memleket basshysy halyqqa Jol­daýynda: «Elimiz úshin sýdyń mańyzy munaı, gaz nemese metaldan kem emes», dedi. Aýyl sharýashylyǵyn sýmen qamta­masyz etý týraly aıta otyryp, ol sýdyń bar bolýy fermer kúnkórisiniń kepili eke­nin uqtyrdy. Al ár fermerdiń artyn­da qansha sharýa men halyq turǵany má­lim. Joldaýda sý resýrstaryn tıim­di jáne uqypty paıdalaný, atap aıtqan­da, sý únem­deý tehnologııalaryn jedel engizý boıyn­sha birqatar mańyzdy mindetter qoıylǵan.

Bul rette sýarmaly jerlerdiń kólemi – 2 esege, 3 mln gektardan 1,5 mln gek­tarǵa deıin qysqardy. Onyń 500 myń gek­­tarǵa jýyǵy melıorasııalyq jaǵ­daıy qana­ǵat­tanarlyqsyz jerlerge jatady. Bul úderisterdiń shıelenisýi halyq ty­ǵyz ornalasqan eldi mekenderdegi aýyl tur­ǵyndarynyń áleýmettik-ekono­mık­alyq ómir súrý jaǵdaılaryna teris áser etti.

«Keıingi jyldary Qazaqstanda sý tutynýshylardyń barlyq toby úshin ony tartýdyń jalpy kólemi jylyna shamamen 25 mlrd tekshe metrdi qurady. Onda aýyl sharýashylyǵynyń úlesine shamamen 15 mlrd tekshe metr nemese sý tartýdyń jalpy kóleminiń shama­men 60%-y tıesili boldy. Aýyl sha­rýashylyǵyna tutynýdyń basty prob­­le­malarynyń biri – sýdyń aıtar­lyq­­taı joǵalýy. Ortasha alǵanda, 2020 jyl­dan 2022 jylǵa deıin magıst­ral­dyq arnalar arqyly sýdy tasymal­daý ke­zin­de sýdyń ysyraby shamamen 20%-dy qurady. Egistikterde arnalardaǵy sha­­rýashylyqaralyq jáne ishki sha­rýa­shylyq shyǵyndaryn, sondaı-aq sýa­rý­­dyń eskirgen ádisterine baılanys­ty sý shy­ǵynyn eskere otyryp, sý ysy­raby­nyń kólemi 40%-ǵa jetedi.

Eger 1990 jylǵa deıin Qazaqstanda jaıy­lymdardyń 80-85%-y sýlandyryl­ǵan dep eseptelse, qazirgi ýaqytta bul kór­setkish naqtylaýdy qajet etedi. Is júzinde barlyq jerde, tıisti jumystyń bol­maýyna baılanysty, sýlandyrý qon­dyr­ǵylarynyń 70%-dan astamy isten shyǵyp, jańalarynyń qurylysy toq­tatyldy», dedi partııa tóraǵasynyń orynbasary Tóleýtaı Rahymbekov óz baıandamasynda.

Aýyl sharýashylyǵyn sýmen jab­dyq­taýdyń negizgi problemalaryna arna­­lar, basqa gıdrotehnıkalyq qury­lystardyń tozýynyń joǵary dárejesi (70%-dan astam) jáne odan týyndaǵan sýdyń úlken shyǵyny, resýrs únemdeý tehnologııalaryn (shashyratý, tamshylatý, dıskretti) engizýdiń óte tómen dárejesi, sýdy esepke alýdyń jáne sý bólýdi avtomattandyrýdyń zamanaýı ádisteriniń paıdalanylmaýy, aýmaqtyń 90%-dan astamynda sýarýdyń eskirgen tehnologııalaryn qoldaný jatady (sýdyń joǵalýy, erozııa, qaıtalanatyn tuzdaný). Bularmen birge jetildirilmegen tarıftik saıasat, aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdiń agrotehnologııalardy jáne ǵylymı negizdelgen aýys­paly egisterdi saqtamaýy, sharýa agro­qurylymdarynyń qazirgi zamanǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkasymen jáne jab­dyqtarymen jaraqtandyrylýynyń tómen deńgeıi de solardyń qatarynda. Sondaı-aq bilikti kadrlardyń jetispeý­shi­ligi, ǵylymnyń, ǵylym men óndiristiń ıntegrasııalanýynyń álsiz deńgeıi, óńirlerde demonstrasııalyq alańdar qura otyryp, aýyl turǵyndaryn oqytý já­ne olardyń biliktiligin arttyrý boıyn­sha bilim berý júıesiniń bolmaýy jaǵ­daıdy múlde ýshyqtyryp jibergen. Osy máselelerdi kóldeneń tartqan T.Ra­hym­bekov, birinshi kezekte salaǵa bilikti kadrlar daıarlaý mańyzdy ekenin aıtty.

Ortaǵa tastalǵan usynys

Aýyl sharýashylyǵyn sýmen jabdyq­taýdy damytý máselelerin talqylaı oty­­ryp, «Aýyl sharýashy­lyǵyn sýmen qam­­tamasyz etý – aýyl turǵyndarynyń taby­­syn arttyrýdyń negizi» respýb­lıka­lyq keńesine qatysýshylar Úkimetke áb­den pysyqtalǵan 15 usynys joldady. Or­taǵa tastalǵan bul usynystarǵa siz de óz oıy­ńy­zdy bildire alasyz, qur­metti oqyrman

«Aýyl sharýashylyǵyn sýmen qamta­masyz etý – aýyl turǵyndarynyń taby­syn arttyrýdyń negizi» res­pýb­lıkalyq ke­ńesine qatysýshylar usy­nylǵan usy­nymdar Memleket bas­shysy Q.Toqaevtyń Joldaýyn sátti iske asyrýǵa, sýarmaly eginshilik múmkin­dikterin tıimdi paıdalaný esebinen aýyl halqynyń tabysyn arttyrýǵa yqpal etetinine senim bildirdi.