Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Eleń ete qalyp, ekpindep turǵan qara balaǵa qaraı qaldym. Ol «al, tabyńdar» dep masaırap turdy. Árkim ár aqyndy aıtyp jatyr, biraq eshkim taba alar emes. Birshama turǵannan keıin olarǵa jaqyndap: «bul óleńniń avtoryn men aıtaıyn» dep edim, bári maǵan «sen qaıdan bilesiń» degendeı ańtaryla qarady. «Bul óleńniń avtory Gýrev oblysynyń Embi aýdanyndaǵy Aqkıiztoǵaı degen aýylda turatyn Amanqos Ershýov degen aqyn» dedim. Álgiler tańyrqap qaldy, О́leńdi oqyǵan qara bala maǵan jaqyndap: «Onyń mekenjaıyn men de bilmeıtin edim, sen qaıdan bilesiń?» dep tańyrqaı qarady. Men úlken maqtanysh ári qýanǵan leppen: «ol meniń ustazym, maǵan ádebıetten sabaq bergen Amanqos Ershýov» degenimde olar ákesin kórgen baladaı bolyp, meni japyrlaı qorshap alyp, qyzyǵa qarap: «sonda ol aqyn Almatyda turmaı ma? Aýylda júrse de aty Almatyǵa jetken qandaı baqytty aqyn» dep shýlap ketti. Surasam bular oqýǵa bıyl túsken jýrnalıstıka fakýltetiniń balalary eken. Keıin bulardyń arasynan da belgili qalamgerler shyqty. Olardyń alǵashqy týyndygerlik jolynda ustazym Amanqos aǵaıdyń da úlesi bolǵany men úshin ári qyzyqty ári qýanyshty edi. Amanqos aǵamnyń osy óleńi talaı jyldar boıy onyń qazaq jyrynyń kóshindegi shamshyraǵy bolyp, ony oqyrman aýylyna qurmetpen jetelep otyrdy. О́zi de bir óleńinde:
«Atym shyǵyp bir shýmaq qara bultpen,
Men osylaı qoshtastym balalyqpen.
Sodan beri qansha jyl, qansha zaman,
Tabaqtas ta bolmappyn danalyqpen», dep jazdy. Qarapaıym adam edi, danalyqpen tabaqtas bolmadym dep jazsa da, talantty týyndylary arqasynda qazaqtyń ataqty aqyndarymen syılas, syrlas, dámdes, joldas, ini, aǵa bolyp ǵumyr keshti.
«Qara jer, sende týdym, sende ólemin,
Nesine aram ter bop sendelemin.
Men osynaý bulttaǵy bulqynyspen,
Býǵa aınalyp ketkendi jón kóremin», dep tolǵanǵan aqyn endi óziniń týǵan jeriniń topyraǵynda máńgilik damyldap jatyr. Aýylda týdy, aýylda ósti, aýylda óleń jazdy, aýylda ómirden ótti, astanada turmasa da kókjıekten kórindi, kóshten qalmady, qazaq jyrynyń bir júırigi bolyp, aqyndyq antologııasyna qoltańbasyn saldy.
Bir qyzyq jaǵdaı oıyma túsedi. Meniń ákem Oralbaı Muzdaquly aqyn, jyrshy, ánshi, dombyrashy bolǵan adam. Ol ózin Jylyoı aımaǵynda ǵumyr keshken, osy jerde jıi saparda bolǵan, Jem boıynyń aýasyn jutyp, sýyn ishken Aral men Ájibaı, Qashaǵan men Sáttiǵul, Aralbaı men Bala Oraz, Orazǵalı men Qumar aqyndardyń shákirti sanady, olardyń óleń-jyrlaryn halyq arasynda keńinen nasıhattap, qadir tutty. Men de ákemniń shákirti retinde sony qulaqqa quıyp óstim.
Amanqos aǵa jetpis jasqa tolǵanda «Qazaq ádebıeti» gazetine bergen bir suhbatynda óleńge kelýine yqpal etken ustazdary men aǵalary týraly aıtqanda meniń ákemniń atyn da qurmetpen aıta kelip, «onyń uly О́tegen aqyn meniń shákirtim» dep túıindeıdi. Aqyndyq ta týystyq sekildi tutasyp jatady eken. Ákem oǵan ustazdyq yqpal jasasa, Amanqos aǵa maǵan ustaz boldy, men qazirgi talantty aqyn, dramatýrg, ǵalym, pýblısıst, Amanqos aǵanyń qyzy Marjan Ershýdy sońymnan ergen qaryndasym dep qadirleımin. Onyń aqyndyq albyrttyǵy men aqıqatshyl minezin jaqsy kóremin. Ol ákeden alǵan tálimin qazaq jurtyna jaqsy kórsetip keledi. Sana sabaqtastyǵy osy bolar dep oılaımyn.
Jaqynda Marjan qaryndasym Amanqos aǵanyń týǵanyna 80 jyl tolýyna oraı buryn jazǵan maqalamdy jiberip, «osyny ýaqyt talabyna saı qaıta qarap, jańǵyrtyp beresiz be?» dep qolqa salyp, Amanqos aǵamnyń ákem týraly: «belgili aqyn, qoǵam qaıratkeri О́tegen inimniń ákesi Oralbaı da oramdy sózdiń ıesi edi» dep ákemniń anama arnaǵan bir shýmaq óleńin keltiripti:
«Oıýlanǵan jıegi,
Aq kóılegin kıedi.
Shákes quıǵan kúreń shaı,
Dombyramnyń tıegi», degen jyry janymdy jyly nurǵa bólep, kóńilimdi kókke kóterip jiberdi. Anamnyń áz esimi Shákes edi. Bul óleń negizi uzaq, názik lırıka bolatyn, ókinishke qaraı, men kezinde ustap qala almadym. Biraq Amanqos aǵamnyń osyny mysalǵa keltirgeni meniń jan dúnıemdi jarqyratyp, anama degen sheksiz saǵynyshymdy odan ári tereńdete kóterip, teńizdeı tolqytyp, kózime jas úıirdi. Tirisinde ata-ananyń qadirin bile bermeımiz, joǵaltqasyn tappaı jetimsireımiz. Osynaý orny tolmas saǵynyshymdy qaıta jańǵyrtqan Amanqos aǵanyń ákemniń anama arnaǵan bir shýmaq óleńin mysalǵa keltirýi ómir sabaqtastyǵy ǵoı. Aqynnyń seksen jyldyq toıynyń qarsańynda men tapqan bir asyl osy bolsa, bir asyl aqjarma aqyn Amanqos Ershýovtyń óleń-ómiriniń jalǵasyp jatqany. Ol endi marjan jyr bolyp Marjan qaryndasymdy jańa jyldarǵa jetelep kele jatyr. Joly jórgem bolsyn.
Aqyndyq taǵdyr qyzyq qoı ózi... Ustazym týraly oılaǵanda, esime kóp jaılar kóldeneń túsip, sol jaǵdaıattar alys-alys kúnderge, sonaý aq shaǵyldy armannyń qııan qystaýyna, uzan jaılaýyna alyp jóneledi...
Esime Jem jaǵasynda jalańaıaq júgirgen balań kúnder qaıyra oralyp, anadaı abzal, ákedeı aqjal Aqkıiztoǵaıym aldymnan qushaǵyn ashyp, baýyryna basyp, júgire shyqqandaı bolady. Qatarlastarym, qanattastarym qaptap aldymnan umtylǵandaı qýanamyn. Ákemniń kózin kórgen, anammen syrlas bolǵan qarııalar umsynyp, alys joldan ıyǵyn shań basyp oralǵan uldarynyń betinen súıgendeı kúı keshemin.
Jamanqumaqtyń jalǵyz mosyaǵashy tusyna kelgende «senimen birge baramyz» degendeı bolyp asyǵa jóńkilip, abyrjı qozǵalyp, qamshylar jaǵymnan qaptaldasa shubyrǵan «aq bulttar, ala bulttar, qara bulttar» buırabas ustazymnyń shashyndaı uıysqan buıryǵyndy dalany ózimen birge ertip, Aqkıiztoǵaıǵa qaraı asyǵa tartady. Oıyma óleń joldary keledi:
«Aq bulttar, ala bulttar,
qara bulttar,
Qarasań aspanda da alalyq bar.
Bireýde jas ta bolsa danalyq bar,
Bireýde qart ta bolsa shalalyq bar».
Kóńildiń qum-saǵatyna qaıyra úńilemin. Bul óleńmen kezdesýime deıin áli arada birneshe jyl jatyr edi...
Ol jyldary bizdiń úı malda, qoınaýy qut Qaraqumnyń shyǵys-teristik jaǵynda otyrar edi. Jerdiń aty da osy óńirge tán – Qońyrqudyq. Shaǵyry shalǵyndy ormandaı bolǵan, «Qaraqum degenshe qaraǵym deseıshi» degen qanatty sózge keıipker bolǵan Qaraqum qoınaýynda, Qońyrqudyq pen Aqqudyq jaılaýynda, Maıkómgen men Etkómgenniń baılaýynda ótken balań kúnder ákem Oralbaı men Amanqostyń ákesi Nazar aqsaqalǵa da etene ortaq jerler edi. Demek, bizge de ystyq, bizge de ortaq jerler ǵoı ol.
Ákem orta saýatty, latyn qarpimen de, orys árpimen de oqyp, jaza alatyn jan bolatyn. Jibermeı qaraıtyn baspasózi – aýdandyq «Embi» gazeti. Aıyna bir-eki ret keletin avtodúken jetkizetin shań basqan bir býda gazetti aqtaryp-tóńkerip, ishinen «Embini» taýyp alatyn da, maqtadan syrylyp tigilgen juqaltań keýdeshesiniń oń jaǵynda aýyzy ashyńqy qaltasynan qulaqshasy qyzǵylt-qońyr kózáınegin alyp, únemi ondyq shamnyń jaryǵyn, kóterip qoıyp, uzaqty kesh «kázıt» qaraıtyn. Ákem ásirese óleń-jyrdy qaǵys jibermeıdi. Aýdan aqyndaryn jatqa biledi. «Janashtyń jańa jyrlary shyǵypty, aýyzdyǵyn shaınap kele jatqan jorǵa ǵoı» dep otyratyn. «Osy, álgi Jetimek Nazardyń balasy jaqsy aqyn bolyp kele jatyr, ákesi kóp sóılemeıtin, tuıyqtaý kisi ǵoı, shamasy sóz naǵashy jaǵynan keldi me eken» dep, óz pikirine ózi toqmeıildik tanytyp jatatyn. «Aqyn bolǵasyn Amanqostaı bolý kerek qoı» dep ákem aǵyl-tegil bolady da jatady.
Bir kúni men de «Embini» qaraı qaldym. Sońǵy betinde «Qońyrqudyq» degen óleń basylypty. Avtory – Amanqos Ershýov.
«Ata-babam kókeıge qonymdy ǵyp,
Dep qoıypty atyńdy Qońyrqudyq.
Jymyńdaǵan túngi ottar shaqyrady,
Men túgil, jolaýshynyń jolyn buryp», ep tógilip barady. Ol kezde óleńdi taldaýǵa kúshimiz jete bermeıdi, ózimiz otyrǵan soń ba, álde jer aty tanys bolǵan soń ba, osy óleń maǵan keremet áser etti. Áp-sátte jattaldy da qaldy. Bul óleńdi arada osynshama ýaqyt ótse de áli kúnge jatqa oqımyn. Aýylym týraly oılanǵanda bul óleń eshqashan esimnen shyqqan emes. Qasym jyrynyń qaısarlyǵyn, Muqaǵalı aqynnyń taý sýyndaı tókpeligin, soǵys kezeńi aqyndarynyń arman-muńyn óne boıynan ótkizgen, jurtyna jyr ǵyp jetkizgen Alashtyń aıtýly aqyny Amanqos Ershýov ádebıetke osy «Qońyrqudyqtan» kelgen sııaqty bolady da turady.
Aqkıiztoǵaı aýylyndaǵy Amangeldi orta mektebiniń 6-synybynda talpynyp óleń jaza bastadym. Alǵashqy óleńimdi sol kezdegi «janyp turǵan taqyryp» – Oktıabrge arnaǵanym esimde. Eshkimge kórsetpedim, eshqaıda bermedim onymdy. О́leńdik kórkemdigi joq, uıqasy aıaǵyn ár jerden bir basqan nárse sııaqty bolǵany da áli esimde. Endi aqyndardy ózimshe zertteı bastadym. Buǵan deıin mektep oqýlyqtary betterinen kórip, oqıtyn aqyndarymyzdyń bári tuldyr jetim, áke-shesheden erte aıyrylǵan jandar bolatyn. Men tipti aqyn bolý úshin áýeli jetim bolý kerek shyǵar dep oılaıtynmyn. Jáne kitaptaǵylardyń bári de shetterinen birer jylda qatar týyp, bir jylda dúnıeden ótken. Sonymen tiri aqyndy kórý degen qıyn eken degen oı da qylań bergen. Áke-sheshem tiri, men, sirá, aqyn bola almaspyn dep kúdiktene berdim.
Abyz baba – Pir Bekettiń kindigi kesilgen Aqmeshittiń aqjaınaq qumynda kindikteri kesilgen aqyndar: Soǵystyń surapylynan oralmaǵan, jany nurlanǵan shaqta «Jazyq Dala» dep qolyn qoıatyn Dalabaı Jazyqbaev, erke Jemniń sabyrly aǵysyndaı bııazy, bir ózi bir ádebıet ınstıtýtynyń júgin kótergendeı Qabıbolla Sydıyqov, óleńderiniń ekpini Jeltaýdan soqqan jeldeı esken aqjarma azamat Meńdekesh Satybaldıev, at qulaǵynda oınap, talaı alaman báıgede shabandoz bala atanǵan Aıtýar О́tegenov, onyń maqalasynsyz «Embi» gazeti shyqpaıtyn tusalmas tilshi Qonash Qaldyorazov, syrǵa berik syralǵy dostar, klastas qanattastar Amanǵalı Seńgirbaev, Aman Jankeev, Maqsot Qýatbaev, óleńnen ǵylym súzgen Amantaı Ospanov, ári ǵalym, ári synshy, ári aqyn, Amanqos aǵamnyń qyzy Marjan Ershý, aǵysty aqyn Búrkit Bazarbaev, olardan keıin shyqqan jamyraǵan júırikteı jigerli top, taǵy basqa, asyǵys sholǵanda aýyzǵa túspeı jatqan ini-qaryndastarym aıaýly meken – atakúldik Aqkıiztoǵaı aýylynyń túlekteri. Osy tizimniń ishinde men de barmyn dep kóńilim toǵaıady. Báriniń basynda Beket Ata tur dep qabyldaımyz. Al osy tizimniń tór tusynda kózge túsetin Amanqos Ershýovtyń orny bir bólek. Týǵan jerge týyn tigip, taban aýdarmaı, tózimdi kún keship kele jatqan, aqyndar ustahanasynyń kórigin dúrildetip, jyryn oqyǵan jandardyń júregin dirildetip Amanqos aǵamyz Aqkıiztoǵaıynda otyryp-aq alashqa sóz uzatty.
Paıǵambar hadısinde eń saýapty isterdiń biri – adamǵa bilim berý, oqytý degen. Sol saýapty qalaǵanynsha alyp jatqan aqyn-ustaz, Allaǵa shúkir, jetimek bolsa da, jetim emes eken. Uzaq jyl ujymshar basqarmasy bolǵan ákesi Nazar Ershýov naǵashymdy san ret kórip, aýzymdy toltyryp «assalaýmaǵaleıkým» dep sálem berip, atyn ustaǵanym bar.
Sol kezde buryn tarıh shańyna kómilip kete jazdaǵan ulttyq dástúr – aqyndar aıtysy qaıtadan jandana bastaǵan. Biraq qazirgi aıtystardaı azýyn aıǵa bilep, qaǵazǵa qaramaı jóńkile jóneletin salt áli qalyptasa qoımaǵan-dy. Aqyndar jazyp kelip, sony oqyp berip aıtysady. Soǵan qatysqan Amanqos aǵamyz munda da qamshy saldyrmaı, óleńniń barlyq zandylyǵy men tehnıkasyn tolyq saqtap, tórt aıaǵy túgel teńjorǵa jyrlarymen eldiń aýzynan túspeıtin boldy. Onyń taýyp aıtqan tirkesterin jurt jatqa aıtyp, kúler jerde kúlip, qostar jerde qostap jatatyn.
Stýdent bolyp júrgen kezimde, ekinshi kýrsta aýdandyq «Embi» gazetine «Týǵan jer» degen tolǵaýym shyqqanda elden, Amanqos ustazymnan hat keldi. Jyrymdy jaqsy qabyldap: «birshama óskenińdi kórdim, izdene ber, tilektespin» degen sózi maǵan berilgen kepildeme sııaqty bolyp, jigerimdi janyp ketip edi.
Búginde aqyndyq aıdyny teńiz tektes, shashy jeldi kúngi teńizdiń jelinen dýdyrap, aspanǵa tartqan aqsha bulttardaı bolyp, basyn bir silkip tastap, óleń oqyp turatyn talantty jannyń tanys beınesi kóz aldyma keledi. Týǵanyna seksen jyly toılanyp jatatyn is-sharanyń izgi keıipkeri Aýylda týyp, aýylda ǵumyr keshken Amanqos Ershýovtyń ómirsheń óleńderi endi onyń máńgilik ómiri bolyp jalǵasyp jatqany kóńilge qýanysh syılaıdy. Ol qýanysh – halyqtyń qazynasy. Qazynamyz kóp bolsyn, qymbatty baýyrlar!
О́tegen ORALBAIULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn, Jylyoı aýdanynyń
qurmetti azamaty
