Atalǵan aýmaqta dalalyq jumystar júrgizildi. Aldaǵy ýaqytta ininiń mańaıyna fotoqaqpan ornatylady. Buǵan deıin tek jalǵyz daraqtan kezdesip júrgen edi. Bul beıne arqyly úndi jaırasynyń óniminiń molaıýyn baıqaýǵa bolady. Úndi jaırasy Ile-Alataý memlekettik ulttyq tabıǵı parki aýmaǵynyń Aqsaı, Medeý fılıaldarynyń birneshe shatqalynda, oǵan irgeles Almaty oblysy ákimshilik aýmaǵynyń ońtústikke qaraı jerlerinde kezdesedi. Kúndiz kórinbeıtindikten, tún qarańǵysyndaǵy ańnyń ushyrasýy óte sırek bolady.
Úndi jaırasy (lat. Hystrix indica, 1792) – kemirgishter otrıady (lat. Rodentia), Jaıratektester tuqymdasy (Hystricidae), IV sanattaǵy sırek kezdesetin, az zerttelgen túr. Qazaqstan faýnasyndaǵy tuqymdastyń jalǵyz túri. Mekendeıtin jerleri – taýdyń shatqaldary men qoınaýynyń teńiz deńgeıinen 2 myń metr bıiktiktegi jer bederi oıly-qyrly alasa taýlar men taý eteginde mekendeıdi. (QR Qyzyl kitaby, Almaty, 2010)
Tirshilik belgisi kóbine túnde kórinedi. Dene-turqynyń uzyndyǵy – 80-90 sm, ortasha salmaǵy – 13-30 kılo tartady, keıde 25 kıloǵa deıin jetedi. Jaıranyń túr-túsin denesine ózgeshe shanshyla ornalasqan soıaýdaı ınelerinen ańǵarýǵa bolady. Sol arqyly sytyrlaǵan daýys shyǵaryp, jaýynan qorǵanady. Bir qyzyǵy, denesindegi myńdaǵan ınelerdiń jalpy salmaǵy 100 gramdaı ǵana eken. Denesi qońyrqaı qara bolyp keledi. Aıaqtary qysqa, in qazýǵa arnalǵan tyrnaqtary myqty («Ana tili» gazeti, 2014 jyldyń 13 aqpany).
Jaıranyń qaýipti jaýlary – shıbóriler men qańǵybas ıtter. Dese de, shatqaldarda udaıy kúzetý jolǵa qoıylǵan. Sondaı-aq úndi jaırasyn qolda ósiretin Esik qalasynyń turǵyny jaırany tabıǵatta kóbeıtý maqsatynda birneshe daraǵyn ulttyq park aýmaǵyna jersindirýge basshylyqqa usynys bildirgen edi. Ázirge tek usynys retinde qalyp otyr. Eger iske asatyn bolsa, Zoologııa ınstıtýtynyń bıologııalyq negizdemesi boıynsha OSh jáne JD komıtetiniń arnaıy ruqsatymen ǵana iske asady. Qyzyl kitapqa kiretin túrdi qorǵaý, taralýyna septigimizdi tıgizý – mindetimiz.
Tuńǵyshbek JAPARQULOV,
Ile-Alataý memlekettik ulttyq tabıǵı parki ǵylymı qyzmetkeri
ALMATY
