Infografıkany jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Al Prezıdent osydan tórt jyl buryn AES salýǵa baılanysty «qajet bolsa, bul másele boıynsha referendým ótkizemiz» dep málimdegen edi. Biraq bıylǵy maýsymda energetıka mınıstrligi referendým ótpeıtindiginen habardar etken. Kóp uzamaı ekobelsendiler men azamattyq qoǵamnyń ókilderi óz narazylyqtaryn bildirgenderi bar.
Jalpy, elimizde 2035 jylǵa qaraı energetıkalyq tapshylyq týyndaýy múmkin dep boljam jasaǵan otandyq ǵalymdar energııa óndirýdiń jalǵyz kózi atom energııasy ekendigin biraz ýaqyttan beri aıtyp keledi. Mamandar osy jyldyń aıaǵynda elektr energııasyn tutyný ony óndirýden 1,6 mlrd kVt saǵ asyp, keleshekte de bul kórsetkish saqtalady, dep esepteıdi. 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan elektr energııasynyń boljamdy teńgerimindegi biryńǵaı energetıkalyq júıe bergen málimetterge sáıkes alty jylda óndirý men tutyný arasyndaǵy alshaqtyq 5,5 mlrd kVt saǵ bolýy múmkin.
Energetıka mınıstrliginiń 2035 jylǵa deıingi boljamdy saraptamalyq qujattarynda osy ýaqytqa deıin tutyný deńgeıi 152,9 mlrd kVt saǵ quraǵan. Berilgen aqparattarǵa sáıkes jańa energetıkalyq nysandar búginde tek joba túrinde 35,4% (nemese 40 mlrd kVtsaǵ) aıyrmashylyqta kórinedi. Mamandar bul «energetıkalyq sańylaýdy» jabý úshin 11 jyldan keıin qýaty 2 GVt bolatyn AES-ten bólek, qýaty 5 GVt bolatyn gazben jumys isteıtin elektr stansalaryn, qýaty 2 GVt GES, qýaty 1,5 GVt kómirmen jumys isteıtin JES jáne qýaty 6 GVt-tan joǵary jańartylǵan energııa kózderiniń ártúrli nysanyn salý qajet ekendigin túsindiredi. Osylaısha, elektr energetıkasyn damytý barlyq baǵytta júrýi kerek bolsa, al atom elektr stansasy – sol aýqymdy josparlardyń bir bóligi ǵana sekildi.
Kórsetilgen kezeńge deıingi elektr energııasynyń boljamdy tepe-teńdiginde atom óndirisiniń úlesi – 11,8%, jel men kún energııasynyń qýatty úlesi –16,7%, al sý elektr stansasynyń úlesi (shaǵyn qondyrǵylardy qosa alǵanda) 13%-ǵa jetýge tıis ekendigi naqty aıtylǵan. Elektr energetıkasyndaǵy kómirmen jumys isteıtin JES úlesin 66,7%-dan 40,2%-ǵa deıin tómendetý kerektigi kórsetilipti. Al gazben jumys isteıtin jylý elektr stansalary men aralas sıkldi gaz qondyrǵylary jalpy qýattyń 18%-yn qurap tur. Jasyl ıadrolyq energetıkalyq tehnologııalardan bas tartsa, Qazaqstannyń basqa turaqty kózderdi paıdalana otyryp, qýatty arttyrý arqyly tapshylyq máselesin sheshýi qıynǵa soǵady. Jylý stansalarynda óz kómirimiz jetkilikti bolǵanymen, bul salany damytý óte qıyn. Álem osy ekologııalyq «las» energııadan alshaqtap jatyr, halyqaralyq qarjy ınstıtýttary endi mundaı jobalarǵa ınvestısııa salmaıdy. Sonymen qatar Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı kómirtekti beıtaraptyqqa kóshý týraly mindetteme alǵan edi. Bul jerdegi áńgime, tipti bizdiń elimizdiń halyqaralyq qaýymdastyqqa atmosferaǵa shyǵaryndylardy azaıtý týraly ýáde bergeninde emes, jutar aýanyń jaı-kúıin, onyń ishinde halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin qajet. Elde gazdy tutyný kólemi turaqty túrde óskenimen, ol – jetkiliksiz. Kún men jel energııasy, ókinishke qaraı, turaqty bolmaı tur, tek qosymsha balama kózder ǵana.
Osy rette óz pikirin bildirgen belgili akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Birlesbek Alııarov: «Qazaqstannyń jalpy elektr energııasyn óndirýi shamamen jylyna 100 mlrd kVt·saǵ. Elektr energııasy – barlyq qoldanylǵan energııa kóziniń erekshelikterine qaramaı, jelidegi elektr sapasynyń birkelki bolýy onyń qunynda bolyp tur. Kópshilik jaǵdaılarda, óndirilgen elektrdegi otyn quny 30 paıyzdan aspaıdy. Qalǵan qun elektr jelisin jetkizý men taratýda. Sońǵy jyldary Eýropa mamandary kómir qyshqyl gazynyń paıda bolý kólemin tómendetip, kómir jaǵýdy toqtatý kerek, degen pikirmen qosa, jasyl energııa kózi retinde, kún sáýlesi men jelden elektr alý qajettiligin alǵa tartyp keledi. Solarǵa erip Qazaqstan osylardy biraz damytty. Olarǵa qaraǵanda arzandaý jáne qýattylaý AES az aıtyldy», deıdi.
Biraz elderdegi AES-te óndiriletin elektr mólsheri shamamen (kVt·saǵ.) AQSh – 8000 mlrd (úlesi 20%, Qazaqstannyń jalpy mólsherinen 8 ese artyq) kómirden – 200 mlrd bolsa, Fransııa – 400 mlrd (70% asady), Reseı – 200 mlrd (20% az), Koreıa – 100 mlrd (20%), Shvesııa – 60 mlrd (40%) jáne Kytaı – 40 mlrd (5% kem) úlesteri bar. Ýrannyń bir ólshemindegi jylý berý mólsheri kómirdikinen mıllıon esege jaqyn joǵary kórinedi. AES-ta kómir qyshqyl gazdarynyń paıda bolýy joqtyń qasy. Qoldaný merzimi kópshiliginde – 30 jyl. Eń uzaq qoldaný Shveısarııada 50 jyldaı, qazirgi kúni 80 jylǵa deıin uzartý jaıy talqylaný ústinde. Salyný merzimi kópshiliginde 10 jyldan kem emes. Otyndy (1/4 úlesin) 1-2 jylda bir ret almastyrý kerek eken.
«AES salýdaǵy kemshilikter birinshiden, kVt qýattaǵy salyný quny 2300 dollardan asady. Kómirdegiden 2,5 esedeı qymbattaý, al kún sáýlesinen 2 esedeı arzandyǵy bar. Ekinshiden, qýattyń ózgertý aýqymy kem ári salqyndatý sý kólemi artyqtaý.Úshinshiden, elektr kózine aınaldyrýda baıaý neıtrondylarda – 3%, jyldam neıtrondylarda 30% bolýy múmkin. Tórtinshiden, elimizde qoldaný tájirıbesi azdaý.
Al artyqshylyǵyna kelsek, kómirqyshqyl gazdary azaıyp, jyl saıynǵy qoldanylý 8000 saǵattaı (KúnES, JelES – 3000) bolady. Mundaıda eldegi ýran óndirisin otyn retinde tolyq qoldanýǵa múmkindik týyp tur. Meniń oıymsha, AES salý-salmaý týraly referendým ótkizýden buryn, Úkimet, belgili atom energetıkasy jáne jalpy energetıka salasynyń mamandarymen birneshe ret talqylama jumystaryn júrgizip baryp, olardyń oılaryn elge keńinen tanystyrýǵa tıis. Qazaqstandy AES salýǵa ıtermeleıtin jalǵyz sebep (syltaý) bar – ol Batys elderiniń, óz esepteý joldaryn qoldanýda (belgili aqparat kózderinde, álemdegi energetıkanyń kómir qyshqyl gazynyń shyǵý kóleminiń 80% damyǵan 20 elge keledi delingen), kómir qyshqyl gazynyń shyǵý kólemin azaıtyp, ekonomıkalyq tıimdiligi joǵary dep sanaýy. Eger ár eldiń úlesi kómirqyshqyl gazdyń energetıkadaǵy jalpy shyǵý kólemimen sanalsa, onda Qazaqstan 11 orynǵa shyǵady eken. Eger osy kólem, jer aýdanyna shaǵylsa, onda Qazaqstan 20-orynnan da ári keter edi. Aqylǵa salyp, túsinistikpen qaralsa, osylaı esepteý durys sııaqty. Biraq Batys elderi ár eldiń kómirqyshqyl gazynyń kólemin, halyq sanyna nemese jalpy ónim qunyna shaǵyp, Qazaqstandy AES, KúnES, SýES jáne JelES salýǵa ıtermeleıdi», deıdi.
Akademıktiń aıtýynsha, barlyq tabıǵı gaz jaǵatyn bý týrbınaly JES-te kómirqyshqyl gazyn az shyǵaratyn qosymsha gaz týrbınasyn ornatýdan elimizde shamamen 200 MVttaı qýat paıda bolatyndyǵyn, barlyq tabıǵı gaz jaǵatyn qazandyqtarda gaz týrbınalaryn ornatý SO2 shyǵý kólemi kem 100 MVt-taı elektr jáne gaz jetkizetin qubyrlardaǵy artyq qysymdy paıdalaný taǵy da 100 MVt-taı SO2 shyǵarmaıtyn qýattar beredi. Osy qondyrǵylarda paıda bolatyn sýyqty qoldaný taǵy 20 MVt-taı qosady eken. Kún sáýlesi ystyq sý shyǵarýǵa (tek aýyldyq jerlerde) qoldanylsa, ol keminde 1 mln tonna kómir jaǵýdy azaıtady. Ol 150 MVt qýatty, SO2 shyǵaryndylarynsyz JES salǵanmen para-par. «Jasyl» energetıka damytýda da negizinde kishigirim (1 MVt qýatty), kishi (1 MVt qýatty) jáne óte kishi qýatty (100kVt) salý jón-aq. Elimizde anyqtalǵan SýES salý joly júrgizilse, olardyń jalpy qýaty 350 MVt-taı bolady.
Sonymen qatar elektrdi óndirý tıimdiligi onyń qunyna qaraı anyqtalsa, bizde (óz muqtajyna jáne eksportqa) tek kómir jaǵatyn elektr stansalaryn salýy kerek. Bul sheshimniń negizgi sebebi elimizde kómir óte arzan jáne Ekibastuz kómiri álemde teńdesi joq qoljetimdi otyn ekendigin eskerýimiz de qajet.
Sonymen álem kartasynda atom energııasynyń múmkindigin paıdalanýda ekonomıkasy damyǵan 31 memleket engen. Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń tiziminde Fransııa birinshi orynda, onda byltyr atom elektr stansalarynyń úlesi 62,6%-ǵa jetip, elde 56 reaktor jumys isteıdi eken. Taza atom energetıkasy Belgııa (46,4%), Shveısarııa (36,4%), Fınlıandııa (35%) jáne Ońtústik Koreıa (30,4%) sııaqty elderde energetıka sektorynyń joǵary úlesine ıe. AQSh jumys istep turǵan ıadrolyq reaktorlardyń úlesi boıynsha emes, jalpy qýaty boıynsha kósh bastap turǵan, san jaǵynan kelgende júzge tartady.
Qytaıdyń energetıkalyq qýatyndaǵy AES úlesi – 5%. Bul el jańa energobloktardy salýda belsendilik tanytyp, alǵashqy orynǵa shyǵyp otyr. Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń málimetinshe, Qytaıda qazirdiń ózinde 55 energoblok iske qosylǵan. Taǵy 21 energobloktyń qurylysy júrip jatyr. Jyl saıyn elde birneshe reaktor paıdalanýǵa beriledi. Sarapshylar mundaı qarqynmen 2030 jylǵa qaraı Qytaı ıadrolyq salada álemdik kóshbasshyǵa aınalýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy.
Aıtpaqshy, Qytaı ıadrolyq otynnyń bir bóligin, tipti reaktorlarǵa arnalǵan otyn jınaqtaryn (ýran túıirshikteri bar qurylymdar) Qazaqstannan satyp alyp otyr. Bizdiń elimiz ýrandy atomdyq energetıkaǵa óndirý jáne óńdeý boıynsha álemde jetekshi oryndardyń birin alady. Ekonomıkasy damyǵan elder beıbit atom energııasyna den qoıyp, bizdiń elimizdiń shıkizatyn paıdalanyp otyrǵany kóńilge medeý.
Sonymen AES salýdy jaqtaýshylar men qarsylastar arasyndaǵy ekijaqty pikirtalas sońy referendým qorytyndysyna sáıkes anyqtalmaqshy. Jalpy daýys berý ýaqyty áli belgisiz bolǵanymen, Ortalyq saılaý komıssııasynyń ókilderi referendým ótkizýge daıyn ekendikterin jarııalady.
