Dastarqan basynda ár adamnyń jas ereksheligine, onyń úı ishindegi laýazymyna baılanysty ornalasý reti bolady. Ejelgi dástúr boıynsha, eń syıly, jasy úlken adam kıiz úıdiń tórinde, ıaǵnı esiktiń qarama-qarsy joǵarǵy jaq bóliginiń dál ortasyna otyrǵyzylady. Osy adamnyń oń jaǵyn ala jasy men mártebesine saı kelesi qonaqtar ornalassa, sol jaǵynda úı ıesi, onyń sol qol jaǵyna úı ıesiniń báıbishesi otyrady. Qonaq kóp bolsa, báıbisheniń bas jaǵyna úı ıesiniń etene jaqyn, mártebesi joǵary týysy otyrýyna ruqsat etilgen. Tórden karaǵanda oń jaq erler jany dep atalsa, sol jaq áıelder jaǵy, keıde qazan-aıaq jaq dep te atalady. Kireberis tusta (bosaǵada) otyrýyna da, as ishýge de (ólikti jóneltý, aza ǵurpynda ǵana bolmasa) jol berilmegen (tabý).
Sonymen qatar kıiz úıdiń dál ortasyndaǵy ot jaǵylatyn, ıaǵnı shańyraqtyń astyndaǵy kishkentaı keńistik «ot basy, oshaq qasy» erekshe qasterlengen. Úıge kirgen adam ózine tıesili ornyna qaraı ótip ornalasady. Úıden shyǵarda da otqa tabyný saltynan týǵan ot aınalmaý yrymyna baılanysty kelgen izimen keri shyǵýy kerek. Bul yrym dastarqanǵa da qatysty. Dastarqan basynda otyrǵan kezde tórdegi úlkender ǵana maldas quryp otyryp, basqalary bir tizesin astyna búge, bir tizesin aldyna tik júreleı qoıyp otyrady. Eki aıaǵyn da júrelep, júginip otyrýǵa da bolmaıdy. Birinshisi syrtta ýaqytsha otyrǵanda, sońǵysy namaz oqyǵanda otyratyn otyrys túrlerine jatady. Dastarqan jıylǵan soń da kóptiń ishinde kósilip, aıaǵyn sozyp otyrýǵa bolmaıdy, adamǵa tabanyn qaratyp otyrýǵa, tyıym salynǵan. Áıel-qyzdar erler sııaqty bir aıaǵyn tik qoımaı, eki aıaǵyn da astyna basa bir baǵytqa qaraı «jatqyza» búktep otyrýy shart.
Dastarqan basyndaǵy ustanymdarǵa keletin bolsaq, dámnen úlken nárse joq dep sanaıtyn dástúrli ortada dastarqan basyna baılanysty qalyptasqan qaǵıdalarmen qatar mańyzdy da buljymas erejeler men josyn-joralǵylar mol. Olar otbasy músheleriniń, qonaqtardyń dastarqan basynda ornalasýy, ózin ustaýy jáne syıly taǵamdardyń mańyzy men retine karaı, tartylýy, bata jasaý, asatý, sybaǵa usyný, qaıtarylýy, as qaıyrý sııaqty dástúrli ustanymdardan quralady.
Úlkendi syılaý salty dastarqan basynda qatań saqtalady. Úlkender men úı ıesi astan dám tatqan soń ǵana basqalary taǵamǵa qol sozady. Áıel adamdar as-sý kuıýǵa qolǵabys jasap, tómende, qazan-aıaq jaqta otyrady. О́te syıly, mártebeli ulyq, bekzadalardy qonaq etken jaǵdaıda daıashylyq jasaý, sháı, qymyz quıý er adamdarǵa júkteledi. Sol otbasyna kúıeý bala bolyp keletin adamdar men jasy kishiler tómengi jaqta otyrady.
Sonymen, dastarqan basy nemese úı ishindegi kenistikte ornalasý reti úı ishindegilerdiń jas-jynystyq ereksheligin, áleýmettik mártebesin bildiredi. Osy turǵydan kelgende, dastarqan basyndaǵy ádepti áleýmettik qatynastardy rettep, úılestiretin qoldanbaly úlgi deýge bolady. Dastarqan basynda ózin ustaýdyń qalypasqan qatań normalary bar. Dastarhan basynda, kisi kóp jerde kerilmeıdi. Dámdi, dastarqandy kıeli sanaǵandyqtan, bir tabaqtan as jegen adamdar jaqyn, joldas-jora, ıaǵnı dámdes boldy dep esepteletindikten, olar keıin ózara eshqashan jamandyqqa baryspaıdy degen senim bolǵan. Muny dástúrli orta «Bir kún dám tatqanǵa qyryq kún sálem» degen sóz oralymymen qysqa qaıyryp aıtqan.
Úlken, syıly kisilerdiń qolynan dám tatqan nemese osyndaı kisilerdi dastarqan jaıyp qonaq etken qazaq dámdes, dastarqandas bolǵanbyz; qolynan dám tatqanbyz; dastarqanymyzǵa batasyn bergen dep maqtanysh qylady. О́ıtkeni, qazaqtyń dastarqan ústinde aqsaqaldardyń keleli keńesi, ataly áńgimeleri aıtylady, ónerpazdardyń kúıi oınap, áni shyrqaly, aqyn-jyraýlardyń aıtysy men dýmany bolady. Birge bolǵan adamdar beıtanys adamdarmen tanysyp, dám-tuzy jarasy, arazdasyp júrgender bolsa, tatýlasyp ketedi. Qazaq shaqyrǵanda kelmegen, dám tatpaı ketken adamdy dastarqan syılamady, dastarqan attady dep sógedi. Úlken as kelgende qarııalardyń biri asqa bata beredi. Onda negizinen dastarhanǵa bereke, basqa amandyq, denge saýlyq tilegen izgi nıetti tilekter aıtylady. Úılený toıynda, otaý kótergende úıdiń basty berekesi, merekesi sanalatyn dastarqanǵa «Dastarqanyń mol bolsyn, dastarqanyń jıylmasyn» dep bata beredi.
(Joǵaryda jazylǵan málimetter Ádil Ahmetovtyń «Túrki áleminiń yrym-tyıymdary kitabynan alynǵan)
