Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń qatysýymen ótken is-shara «Ádiletti Qazaqstan jáne ulttyq qundylyqtar» taqyrybyna arnaldy. Kezdesýge qatysqan zııaly qaýym ókilderi men sarapshylar ulttyq qundylyqtardyń Ádiletti Qazaqstan qurý jolyndaǵy rólin keńinen talqylady.
Máýlen Áshimbaev qazirgi tańda elimizde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen mádenı murany jáne ulttyq qundylyqtardy dáripteý baǵytynda da aýqymdy reformalar iske asyrylyp jatqanyn atap ótti.
«Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń Túrkistan tórinde ótken otyrysynda júıeli ıdeologııalyq jumystyń negizgi baǵyttaryn belgilep berdi. Bul baǵytta tarıhı sanany jańǵyrtý, mádenı murany nasıhattaý, óskeleń urpaqty tárbıeleý máselesine basa mán berildi», dedi M.Áshimbaev.
Álemdegi geosaıası jaǵdaıdyń kún saıyn kúrdelenip bara jatqanyn atap ótken M.Áshimbaev osy kezde ulttyq biregeılikti saqtaý, tarıhı tamyrymyzdan ajyramaý, jalpy aıtqanda, qazaqy qalyptan aınymaý ózekti máselege aınalyp otyrǵanyn eske saldy. Ulttyq qundylyqtar, eń aldymen, tilimizge, tarıhymyzǵa, mádenıetimizge, dástúrimizge jáne ata dinimizge taban tireıtinine nazar aýdarǵan Senat tóraǵasy: «Tarıhı sanany qalyptastyrý – mańyzdy mindetterdiń biri. Sonyń aıasynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Senat asharshylyq taqyryby boıynsha biraz arhıv qujattaryn jarııalady. Búginge deıin jeti tom jınaq ázirlendi. Bul jumys aldaǵy ýaqytta da jalǵasady», dedi. Palata spıkeri otyrys barysynda aıtylǵan usynystar Senat jumysynda eskeriletinin atap ótti.
Máýlen Áshimbaev ulttyq qundylyqtar máselesinde ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrimiz ben dindi bir-birine qarsy qoıýǵa bolmaıtynyn da aıtty.
«Halqymyz ejelden din men dástúrdi sabaqtastyra bilgen. Kóshpendi órkenıetke tán oı erkindigi, ashyqtyq, toleranttylyq ártúrli radıkaldy kózqarasqa boı urmaýǵa múmkindik berdi. Biz din máselesinde ata-babamyz qalyptastyryp ketken jáne ýaqyttyń synynan ótken osy rýhanı jolymyzdan jańylmaýymyz kerek. Ultymyzdyń ulylary Abaı da, Shákárim de, Alash qaıratkerleri de osyǵan úndegen», dedi M.Áshimbaev.
«Qaı kezde de, ásirese jahandyq ahýal shıelenisken búgingideı kezeńde ulttyq qundylyqtarymyz – bizdiń baǵdar ustaıtyn temirqazyǵymyz bolýy kerek. Sondyqtan bul rette bárimizge mańyzdy mindet júkteledi. Ol – ulttyq qundylyqtarymyzdy barynsha qorǵaý jáne dáripteý. Ásirese zamanaýı tásilder negizinde olardy óskeleń urpaqtyń sanasyna sińirý mańyzdy dep esepteımiz», dedi Senat spıkeri.
Otyrys barysynda qatysýshylar qozǵalǵan máselege qatysty óz pikirlerin bildirip, aldaǵy ýaqytta bul baǵytta birlesip jumys isteýge múddeli ekenderin jetkizdi. Sondaı-aq is-sharada ulttyq qundylyqtardy oqytý baǵdarlamalary, sıfrlyq kommýnıkasııanyń zamanaýı formattary jáne basqa da bastamalar arqyly dáripteý jóninde tyń ıdeıalar aıtyldy.
Jıynda sóz alǵan jazýshy Jabal Erǵalıev Ádiletti Qazaqstan qurý ulttyq ıdeologııamyzdyń basty taqyrybyna aınalýǵa tıis ekenin aıtty. «Qazir biz úshin ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýdan, Ádiletti Qazaqstan qurýdan asqan ulttyq múdde de, murat ta bolmaýǵa tıis», dedi qoǵam qaıratkeri.
«Uly dalada dinnen buryn, dinnen de myqty altyn dińgegimiz, altyn tamyrymyz – halqymyzdyń salt-dástúri, ádet-ǵurpy bolatyn. Qazirgi jastarymyzdyń bilmestikpen jan-jaqqa urynyp júrgeni ata-babamyzdan qalǵan salt-dástúrdi bilmeı, umyt bolyp bara jatqanynan. Prezıdent aıtqan ulttyń jańa bolmysyn, jańa sapasyn qalyptastyrý úshin eń birinshi ǵasyrdan-ǵasyrǵa kele jatqan ulttyq sanamyz ben ulttyq ádet-ǵurpymyzdy qalpyna keltirip, jastardyń boıyna sińirýimiz kerek», degen Jabal Erǵalıev orys halqynyń saıahatshysy Nıkolaı Prjevalskıı Jetisý óńirin aralaǵanda «Bul halyqqa bilim berýdiń qajeti joq, olardyń salty men dástúriniń ózi tunyp turǵan bilim men ǵylym» dep jazba qaldyrǵanyn da mysalǵa keltirdi.
«Uly dalanyń, kók pen jer astyn mekendegen halyqtyń zańdylyqtaryn qalyptastyrǵan bilimi de, ǵylymy da ultymyzdyń salt-dástúrine arqaý bolǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Biraq qazir zaman basqa, adam basqa. Qundylyq pen sana da basqa. Rýhanı, turmystyq jutańdyq jaılaǵan búgingi zamanda qazaq balasy eshkimdi kinálamasa, eshkimdi sókpese eken deısiń. Tereń zerdeleıtin bolsaq, oǵan zaman da, sol zamannyń adamy da kináli emes. Kináli – saıasat. Bizdiń uly dalamyzǵa keshegi Reseılik patsha aralasqannan keıin dininen, saltynan aıyrý saıasaty júrgizildi. Sonyń saldarynan talaı soraqylyqqa barýǵa májbúr boldyq. Keńestik júıeniń júrgizgen saıasatyn bárimiz jaqsy bilemiz. Talaı náýbetti basynan ótkergen, ult zııalylarynyń ómiri qıylyp, qan keshýden ótken halqymyz qazir birin-biri emes, saıasatty aıyptap, alaıda daý-damaıdy qozdyrmaı, sol tarıhtan qorytyndy shyǵaryp, alǵa qaraýǵa tıis», degen jazýshy qazirgi ýaqytta bizge múlde jańa kózqaras, tyń oıbaılam men jańa sana qajet ekenin atap ótti.
Jıynda Memlekettik eltańbanyń avtory, belgili sáýletshi Jandarbek Málibekov ulttyq arhıtektýranyń mańyzy jóninde pikir bildirip, bul baǵyt ulttyq sananyń qalyptasýyna tikeleı áser etetinin atap ótti.
«Sana degenimiz – tereń rýhymyz ben dástúrimizge taban tireıdi. Bul baǵytta ulttyq arhıtektýranyń da mańyzy zor. Biz Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ulttyq arhıtektýra ınstıtýtyn ashtyq. Bul – qajetti ári mańyzdy bastama. Sebebi qazirgi qurylystyń bári keńestik normatıvpen salynyp jatyr. Mundaı kezde biz óz dástúrimizdi, sanamyzdy berik qalyptastyra almaımyz. О́ıtkeni vızýaldy orta bizge ondaı múmkindik bermeıdi. Sondyqtan ǵylymı zertteýler júrgizip, sonyń negizinde ulttyq arhıtektýrany basymdyqqa ala otyryp, Astanadan shaǵyn aýdan salý kerek. Bul – adamnyń sanasyna tikeleı áser etetin faktorlardyń biri», dedi J.Málibekov.
Al aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ońaıgúl Turjan jıynda ulttyq ımıdj, aqparattyq qorǵanys jáne aqparattyq shabýyl máselelerine keńinen toqtaldy. Ulttyq ımıdjdiń kúrdeli uǵym ekenin eskertip ótken sarapshy onyń beriktigi men jaǵymsyz sıpatqa ıe bolýyna áser etetin baǵyttardy da atap ótti. «Aqparattyq qorǵanys ulttyq ımıdjdegi turaqtylyqty qamtamasyz etse, aqparattyq shabýyldar ony kerisinshe jaǵymsyz sıpatqa burady. Al qoǵammen baılanys ǵylymy eki baǵytqa da qyzmet etedi», deıdi sarapshy.
Ońaıgúl Turjan eń birinshi kezekte syrtqy ulttyq ımıdjge selkeý túsirmeýdiń mańyzyna toqtaldy. «Jańa ulttyq arhıtektýra degen másele de sonyń ishine kiredi. Árıne, bul qur maqtana berý degen sóz emes, buǵan qatysty ımıdjdi tehnologııa kóp. Qazirgi eń ótimdi túri – jasandy ıntellekti paıdalaný. Sebebi jastar jańashyldyqqa erekshe nazar aýdarady. Memlekettik tildi nasıhattap, ony ózge ult ókilderine úıretýdiń metodıkasynda osy tásildi paıdalaný qazirgi tańda óte tıimdi», dedi jıynǵa qatysýshy.
Aqparattyq ıntellektýaldyq ımmýnıtetti kúsheıtýdi mektepten bastaýdy usynǵan sarapshy áleýmettik jelilerdegi ulttyq qundylyqtarǵa qarsy kontentke der kezinde den qoıýdyń mańyzdylyǵyna da toqtaldy. «Ulttyq bolmysymyzǵa, tabıǵatymyzǵa qatysty teris aqparattar paıda bolsa, quzyretti oryndar kóbine únsiz qalady. Keıde tym kesh jaýap berip jatady. Biraq ol kezde aqparattyq vırýs qoǵam aǵzasyna tarap úlgeredi. Osylaısha, jurtshylyq ekiudaı oıda qalady, senimsizdik paıda bolady. Halyq tipti senip júrgen dástúrlerge kúdikpen qaraı bastaıdy. Qundylyqtarymyzdy qurbandyqqa bermeý kúresin kúsheıtetin kez keldi», dedi Ońaıgúl Turjan. Qazirgi zamannyń tym asyǵys ekenin eskertip ótken aqyn: «Bizge quıǵan shaıdy iship úlgertpeıtindeı shapshańdyq kerek. Biraq shaıymyzdy tógip almaıtyndaı eptilik te qajet», dedi.
«Ulttyq múdde» dıalog alańynda sóz alǵan jazýshy, dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Roza Muqanova tulǵa mádenıetin qalyptastyrý, kórkem ádebıet, ulttyq kıno, teatr tóńireginde tushymdy oılarymen bólisti.
«Táýelsizdik jyldary óz tarıhyn, tilin, dilin, dástúrin, ádet-ǵurpyn qurmetteıtin ult tárbıeleý úshin ádebıetimizdi, mádenıetimizdi, tarıhymyzdy tereń bilýge jol ashyldy. Biraq keı tustar aqsap qaldy. Saldarynan dinshildik, ózgeniń mádenıetin, ózge jurttyń dástúrine qyzyǵý ústemdik ala bastady. Qazir dúıim qaýym úmit artatyn keı tulǵalarymyzdyń basqa baǵytqa, túsinikke, syrttyń ıdeologııasyna qyzmet etip ketkenin baıqaımyz», degen jazýshy ulttyq múddege úles qosqan akter, rejısser, tarıhshylar men ádebıetshilerdiń suhbatyn jastarǵa tyńdatyp, halyqpen jıi rýhanı baılanys jasaý qajettigin aıtty. «О́ıtkeni elge, ultqa rýh kerek. Jańa senim kerek. Mundaı ulttyq múddege qyzmet etýge jazýshylar, qalamgerler, óner adamdary daıyn. Osy bir olqylyqtardyń ornyn toltyrsaq, syrttan keletin yqpaldy kúshterge toıtarys bere alamyz», dedi R.Muqanova.
«Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory, UǴA akademıgi Dıhan Qamzabekuly qundylyqtardy qalyptastyrý bir kúnde, ne bir kezeńde sheshile qoıatyn másele emes ekenin eske saldy. Bul júıeli baǵytty, belgili bir ýaqyt aralyǵyn qamtıtyn úderis ekenin aıtqan seriktestik basshysy: «Ulttyq qundylyqtardy jańǵyrtý jolynda ata-ananyń jaýapkershiligine basymdyq berilýi qajet. Qoǵamdyq birlestikter quryp, bul baǵyttaǵy jumysty jandandyrýdyń mańyzy zor. Sondaı-aq gazet-jýrnaldardy, onyń ishinde balalar basylymyn qoldaýdyń jańa múmkindikterin qarastyrǵan jón. Máselen, «Baldyrǵan», «Ulan», «Drýjnye rebıata» jáne taǵy da basqa balalar basylymy qazir kúrdeli jaǵdaıda tur. Elimizde 10 myń balabaqsha bar desek, sonyń kóp bóligi «Baldyrǵanǵa» jazylmaıdy. Qazir kúshtep jazdyrý degen joq. Biraq mekeme de, ata-ana da balanyń zeıinin baspasózge aýdarǵany durys. Árıne, áleýmettik jeliniń múmkindigi kóp. Alaıda onyń saldaryn da umytpaý kerek. Baǵdarlasaq, áleýmettik jelidegi kommenttiń 30 paıyzy bylapyt sózder», dep sózin jetkinshekter máselesine qaraı oıystyrdy.
Dıhan Qamzabekuly sondaı-aq ult qundylyqtaryn qolǵa alǵanda, áýeli ǵylymı pedagogıkalyq-psıhologııalyq, áleýmettik jobalardyń mazmunyn tolyqtaý qajettigin alǵa tartty. «Aldyńǵy býyn, zamandastarymyz áli eski taqyrypty qaýzap keledi. Eski zamannyń sózin sóılep jatady. Osy jıynda qanshama másele kóterildi, olardyń túıini tarqatylý úshin birlese jumys isteýimiz qajet», dedi akademık.
Dintanýshy-ǵalym Keńshilik Tıyshhan dinı senim men jaýapkershilik máselesin qozǵap, zańnyń osy tusyn naqtylaý men ózektendirýdi usyndy.
«Bilim-Innovasııa» halyqaralyq qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Darhan О́te ulttyq qundylyqtardy jastardyń boıyna sińirýde sapaly kontent qalyptastyrý mańyzdy dep esepteıdi.
«Jastardyń boıyna ulttyq mentalıtetti sińirý máselesinde zamanaýı, tartymdy, balalardyń jas erekshelikterine saı kontentter jasaý qajet. Ustaz retinde bul qadamnyń memlekettik deńgeıde jasalýy asa mańyzdy der edim. Japonııa bul máseleni ýaqytynda túsinip, óziniń Ýolt Dısneıin qurdy. Narýto sııaqty ulttyq keıipkerleri arqyly ózderiniń mádenıetin dáriptedi. Ártúrli komıksti, áleýmettik jelidegi dúnıeni aýdıtorııanyń jas erekshelikterine saı damytyp, óz jastaryna ǵana emes, búkil álemge mádenıetin, dástúrin nasıhattap jatyr. Eger biz osy máseleni qolǵa alyp, qazirden bastap jumys istemesek, keıingi urpaqqa ulttyq qundylyqtardy túsindirý qıyn bolady», dedi D.О́te.
Al belgili mádenıet qaıratkeri Qanat Aıtbaev dıalog alańynda elimizdegi mektepterge salt-dástúrler páni engizilip, onda qazaq halqynyń ulttyq ádet-ǵuryptary týraly tereń málimet berý kerek degen usynysyn jetkizdi.
«Biz ózge ulttyń dástúri men kıim úlgisin dáriptemeı, ózimizdiń ulttyq dástúrge bet burýymyz kerek. Ol úshin mektepterge oqytý tili qandaı ekenine qaramastan salt-dástúrler pánin engizý qajet. Bul sabaq aptasyna eki ret ótýge tıis dep sanaımyn. Sebebi qazaq dástúrindegi qyz balanyń orny, onyń kıim úlgisi, ata-anaǵa degen qurmet sııaqty tárbıelik mándegi qundylyqtar balaǵa kishkentaıynan túsindiriletin bolsa, biz mentalıtetti qoǵam qalyptastyra alatyn edik», dedi Qanat Aıtbaev.
Aıta keteıik, dıalog alańynyń otyrysyna Senat jáne Májilis depýtattarymen qatar halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, «Qazaq boxing» mektebiniń jattyqtyrýshysy Muhıt Amantaev, «Unknownkazak» jobasynyń avtory, bloger Dıas Kamerıdanov, taǵy basqa sarapshylar qatysty.
Jıyndy Senat tóraǵasy M.Áshimbaev qorytyp, «Ulttyq múdde» alańynyń qundylyqtarǵa qatysty usynystary eskeriletinin jetkizdi.
