AES salynsa, oǵan Balqashtyń sýy paıdalanylmaıdy

Boıdaǵy úreıdi jeńbeseń, soǵysta jeńiske jete almaıtynyń sııaqty alapat iri energııa resýrstaryn batyl paıdalanbaı, derbes úlken ekonomıka jasaý múmkin emes ekenin durys túsinetin kez keldi.  Bul  kez kelgen damyǵan eldiń tájirıbesinen aıqyn kórinedi.

Sý reaktorynan elge, aýaǵa, qorshaǵan ortaǵa eshqandaı zalal kelmeıtinin buǵan deıin de jazǵan edik. Sondaı-aq atom elektr stansalaryna kim kó­ringen betaldy soqtyǵysa qoımaıdy. Onyń ondaǵan jaqsy mysalyn kóldeneń tartýǵa bolady. Tipti soǵys júrip jatqan Ýkraın­a­daǵy AES-terge de dál qazirgi kúnde soqty­ǵa qoıýǵa eshkimniń batyly jetpeı­di. О́ıt­keni olarǵa qorǵan bolyp turǵan ha­lyq­ara­lyq yqpaldy uıymdar men qaýymdas­tyqtar bar.

«Eýropadaǵy úlken elderdiń qata­ryn­da­ǵy Ýkraınany elektr qýatymen 51 paıyz atom elektr stansalary qam­tamasyz ete­di. Ondaǵy AES-tiń 95 pa­ıyzyn Rosatom salǵan. Máselen, qazirgi kúnde ol elde soǵys áreketteri júrip jatyr. Biraq AES-ke qaýip tón­di­redi degen eshqandaı másele kóterilip jatqan joq. Demek, biz joq nárseni saıa­sılandyra bermeýimiz kerek. Al endi qazir bizdiń elge nege AES kerek? Bile bilsek, bolashaǵymyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda qam­tamasyz ete bilýimiz shart. Naqty aıt­qan­da, energetıkalyq qaýipsizdik úshin qajet. Desek te bizde AES-ti kórshi el­derdiń turǵyzǵanyna partııalyqtar úzildi-kesildi qarsy. Sondyqtan AES-ti fransýzdar nemese japondar salǵanyn qalaımyz. Áıtse de Ońtústik Koreıa da jaman emes, olarmen de jumys isteýge bolady. Qazirgi tańda OK-da atom elektr stansalaryn salý qatty damyǵan. Naq­tylap aıtsaq, olar árbir iri nysanǵa arnap shaǵyn AES-ter ornatyp jatyr. Biz bul jańa tehnologııalyq ádisti de jiti baqylap otyrmyz», deıdi «Baıtaq» ja­syldar partııasynyń tóra­ǵasy Azamathan Ámirtaev.

Partııa jetekshisi qazirgi kezde qar­­­sy­­­­lar­dyń kópshiligi elimizde AES salý­­­dy bosqa saıasılandyra beretinin aıtty. Árıne, ol durys emes. Bul jerde birinshi kezekte AES-ti turǵyzýdyń quny men materıaldyq sapasy birinshi orynǵa shyǵýy kerek. Kim arzan baǵa usynady? О́ıtkeni báriniń tehnologııasy birdeı. Búginde Energetıka mınıstrligi salynatyn AES-tiń bir bóligin fransýzdarǵa, ekinshi bóligin japondarǵa, al úshinshi bóligin OK-ǵa saldyrý usynysyn da qarastyryp jatyr. Shyndyǵynda, Qa­zaqstan óte kóp energııaǵa muqtaj. Son­dyqtan elge AES kerek.

«Árıne, qazir men AES-tiń salynýy­na qarsy shyqsam, órkenıetten aýlaq kóp adam qoldap shyǵyp, artymnan ilesýi de bek yqtımal. Biraq bizge naqty ýaqyt talabymen sanasyp, halyqqa shynaıy shyndyqty uǵyndyryp, tú­sin­dirý mańyzdy. Sondaı-aq qazir Ult­tyq qorymyzda aqsha bar kezde qolaıly sátti tıimdi paıdalanyp, ár básekeli iste utysqa shyǵýymyzdy oılaý kerek. Sondyqtan bolashaqty mol energııa kózimen qamtamasyz etý úshin AES-ti múmkindiginshe tezirek salýdy qolǵa alǵanymyz abzal. Sebebi onyń qurylysy bastalǵannan keıin salynyp bitýi taǵy 10 jylǵa jalǵasady. Al tehnologııa kúnnen-kúnge damyp, energııaǵa qajettilik te sát sanap artyp barady. Qazirgi zamanda bir kúnińdi tıimdi paıdalana almaı qalsań, ondaǵan jylǵa tatyrlyq ıgilikten qa­ǵy­lýyń ábden kádik», dedi A.Ámirtaev.

Máselege qaıta oralsaq, ana memleket anandaı, myna memleket mynandaı dep bóle jaryp qaraýǵa bolmaıdy. Desek te qazir Reseı memleketiniń aýyr sanksııalarǵa kómilip jatqan kezi. Olar AES-ti salýǵa qajet kóp qu­­­ryl­ǵylar men bólshekterdi, sondaı-aq mıkroshemalardy, prosessorlardy damyǵan ozyq elderden alatyny málim. Búgingi geosaıası ahýalǵa baılanysty olar endigide qurylysqa qa­jet qat dúnıelerge qol jetkize de almaıdy. Demek, olardyń qurylysqa qatysýy da ekitalaı. Qazir AES-ter sıfrlanǵan, elektrondy. Qashyqtan robot­tar arqyly basqarylady. Onyń bári Eýropa men AQSh-tan ǵana shyǵyp jatqany belgili. Bul tehnologııadan maqrum elder Qazaqstanda salynǵaly turǵan AES qurylysyna qatysýy da múmkin emes.

Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory Saıabek Sahıev atalǵan ǵylym ordasynda 600-den astam sala ǵalymdary jumys isteıtinin aıtty. Onyń 200-den astamy Eýropa men AQSh, Kanadanyń ozyq laboratorııalary men synaq stansalarynda qyzmet etip júr eken. Bul ınstıtýt 1957 jyly ashylǵan. Onda ıadrolyq fızıka sala­synda kóptegen otandyq ǵalym-maman­da­rymyz eńbek etedi. Sondyqtan, AES mamandary elimizde joq nemese tym az degen aqparattar shyndyqqa múlde janaspaıdy.

Osy salanyń jetekshi ǵalymy ári Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory óz ónimderin MAGATE ke­li­simimen kórshi elderge shyǵara bas­ta­ǵandaryn mysalǵa keltirdi. Keńes oda­ǵynan qalǵan osy syndy jaqsy dú­nıe­ler­di saqtap qala otyryp, ári qa­raı damytýymyz kerek ekenine nazar aýdartty.

«Jańa OK-nyń shaǵyn AES-teri jóninde aıttyńyzdar. Jer aýmaǵy keń baıtaq bizdiń elge, múmkin sol shaǵyn AES-ter qolaıly bolar? Sondaı-aq Qazaqstanda terrıtorııa úlken, bos jat­qan jer kóp, sondyqtan AES-ti eldi meken­derden aýlaq, japan dalaǵa tur­ǵyz­sa halyqqa qaýipsizdeý bolmaı ma?» degen suraǵymyzǵa S.Sahıev jaýap berdi.

«Birinshiden, Qazaqstan nege AES-tiń eń qaýipsiz túrin tańdap otyr? Bárimizge málim Semeı polıgonynda ıadrolyq bombalardyń úzilissiz jarylystary boldy. Olardyń zardabyn halqymyz áli kúnge deıin shegip otyr. Sodan halqymyzdyń sanasyna úlken qorqynyshtar uıalap qalǵan. Sizdiń aıtyp otyrǵandaryńyz ras. Olar kishi modýldi reaktorlar dep atalady. О́tken tamyz aıynyń basynda 2 apta AQSh-ta issaparmen bolyp qaıttym. AQSh-tyń Energetıka mınıstrliginiń 16 ulttyq laboratorııasy bar. Olardyń eń kishisinde – 3 500, úlkeninde 16 000 adam jumys isteıdi. Solardyń altaýymen bizdiń Iаdrolyq fızıka ınstıtýty tyǵyz qarym-qatynasta jumys istep kele jatyr. Solarmen birge birqatar jumysty nátıjeli atqaryp kelemiz. Onyń ishinde zertteý jumystarymen qatar óndiris te bar.

Atalǵan kishi modýldi reaktorlar álemde endi salynyp jatyr. Sondyqtan onyń tıimdiligi men keri áseri áli tolyq synaqtan ótip bolǵan joq. Áıtse de biz keleshekte AQSh ǵalymdarymen birge seriktesip, AQSh – Qazaqstan kishi reaktorlaryn jasap shyǵarýdy oılastyryp otyrmyz. Tipti tek Qazaqstannyń jeke reaktoryn jasap shyǵarýǵa da óz potensıalymyz jetedi dep oılaımyz. Sondyqtan bizde AES-ke qatysty túk te joq dep aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmaıdy. Qudaıǵa shúkir, bizdiń bul salada mamandarymyz da, ǵalymdarymyz da bar. Múmkin keıbiriniń bilimin jetildirý úshin qysqamerzimdi dáristerge qatystyrý kerek shyǵar. Al saladaǵy bylaıǵy kez kelgen mamandy jaqsy daıyndaýǵa óz bilimimiz ben ǵylymı dármenimiz jetedi. Biraq munyń bári – bolashaqtyń jospary. Kúni erteń bola qoımaıdy. Al kishi modýldi reaktorlarǵa kelsek, olar taǵy 5-10 jyl synaqtan ótsin. Qudaı saqtasyn, erteń jetilmegen birer jerinen aqaý shyǵyp jarylyp ketse, onyń zardaby qalaı bolaryn oıǵa alýdyń ózi qorqynyshty.

Ekinshi suraq: AES nege Úlken aýylyna salynyp jatyr? Ol AES eki bloktan turady. Qýattylyǵy – 1 200 mgavat. Qazaqstan AES kompanııalarynyń bas dırektorynyń aıtýyna qaraǵanda, onda 2 000 adam jumys isteıtin bolady. Olardyń 300-i – joǵary bilimdi, 1 500-i – arnaıy mamandyqtar boıynsha, qalǵan 200-ine mamandyqtyń qajeti joq. Aıtylǵan 300 joǵary bilimdi, 1 500 arnaıy mamandardy biz Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bazasynda, qysqa merzimde daıyndap bere alamyz. О́ıtkeni 66 jyldyq tájirıbemiz bar. Týra osy AES-ke qoıylatyndaı reaktorymyz da bar. Ol jumys istep tur.

Al endigi aıtarym AES-ti kez kelgen jerge salýǵa bolmaıdy. Onda jumys isteıtin 2 000 adam bir jerde ómir súrýi kerek qoı. Olardyń árbirimen kelisimshart jasalady. Olar qý dalada qalaı turady. Al Úlken aýylynyń janyn tańdaýdyń basty sebebi, ótken ǵasyrdyń sońynda-aq ol jerge AES salý josparlanǵan bolatyn. Sol kezde ol belgili sebepterge baılanysty salynbaı qaldy. Sóıtip, elge tıimdi jos­par júzege aspady. Endi daıyn turǵan alańdy joǵaltý biz úshin úlken qatelik bolmaq. О́ıtkeni ol óte kóp shyǵyndar ákeledi. Qazir Túrkııa men Mysyrda jáne Belarýste osyǵan uqsas AES-ter salynyp jatyr. Mysyrda – 2 blok, Túrkııada – 4 blok, Belarýste 2 blok turǵyzylý ústinde. Osy 8 bloktyń bári birdeı. Biraq olardyń ornalasqan jerleri ártúrli bolǵandyqtan, ishki qurylym, qurylystary mindetti túrde birkelki bolmaıdy. О́ıtkeni ondaǵy kóp dúnıe klımatqa baılanysty. Sondyqtan syrtqy kórinisi birdeı bolǵanymen, reaktorlardyń ishki qurylymdary sol jerdiń klımatyna saı bolýy shart. Al aýa raıy ártúrli.

Sol sııaqty Úlken aýylyna salynatyn AES-tiń de óz erekshelikteri mindetti túrde bolady. El-jurttyń jaǵdaıyn oılaıtyn suraqtar. Rasynda, AES-tiń shyǵyndary bar. Ol – radıasııa qaldyqtary. Qazir ǵalamshardaǵy barlyq elder ony oq­shaý­lap, arnaıy saqtaý oryndarynda berik qorǵap otyr. Qazaqstan oǵan qosylyp, sol standartpen jumys isteı alady. Ekinshiden, salynatyn AES Balqash kóliniń bir tamshy da sýyn paıdalanbaıdy ári lastamaıdy. Oǵan biz – osy salanyń ǵalymdary kepildik bere alamyz.

Ol AES kerek bolsa, 3-kontoryn qosyp, úıdegi turǵan qarapaıym tońazytqysh bar ma, sony toqqa tyǵyp qoısańyz, motory ystyq bolǵanymen ishi salqyn bolyp turady ǵoı. Sol sııaqty syrttan bir tamshy sý paıdalanbaı 3-kontordy qosyp qoıyp paıdalanýǵa da bolady. Mine, osy tehnologııany iske jaratady. Onda eshqandaı radıasııany sýǵa shaımaıdy. О́ıtkeni radıasııa aýada bar, sýda bar, qatty denede bar. Sonyń eń qorqynyshtysy radıasııa sýǵa aralassa, ol óte kúrdeli. Sondyqtan biz ony mindetti túrde alys ustaıtyn bolamyz. Qazir meniń sózime ılanbasańyzdar bizdiń ınstıtýtqa ke­li­ńizder, sonda reaktordy dáleldep, bárin tájirıbe júzinde jasap, kórsetip bere­miz. Sonda onyń eshqandaı qaýip-qateri joq ekenine kózderińiz tolyq jetedi. Instıtýtta qaltalaryńyzǵa radıasııany ólsheıtin qural salyp beredi. Sonyń ózi-aq shyryldaǵan dybys shyǵaryp, neniń ne ekenin aıyryp alýǵa kómektesedi. Negizi zertteý reaktorynda ár buryshta radıasııany ólsheıtin detektor tur. Ony biz sóndire de almaımyz. О́ıtkeni ol Energetıka mınıstrliginiń arnaıy komıtetiniń baqylaýynda tur. Bir nárse bola qalsa, aqparat birden sonda baryp túsedi. Ol aqparat týraly mindetti túrde MAGATE-ge habar beriledi. Bul – búkil álemdegi qalyptasqan sondaı júıe. Qazaqstan MAGATE-ge 1994 jyly táýelsiz el bolyp kirgendikten, biz bul baqyldaýda múlt ketpeımiz. Ondaı jaǵymsyz jaǵdaı Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń 66 jyldyq tarıhynda bir ret te bolmaǵan. Sondyqtan myń ret estigenshe, bir ret kelip óz kózderińizben kórgenderińiz abzal», dedi bas dırektor.

Qazir jel energııasyn eń kóp paıdalanyp jatqan el – Qytaı. Jel ener­gııasyn óndiretin baǵandar men qa­laq­shalar da birshama ýaqyt ótken soń synady. Ony qaıta jóndep, qalpyna keltirý jumysy tym qymbatqa túsip jatyr. О́ıtkeni qalaqshanyń bireýi synsa, mindetti túrde úsheýin de túgel almastyrý kerek. Sebe­bi olar bir-birine jalǵanyp jatyr. Onyń úsheýin birdeı jóndeý shyǵyny qazirgi kúnde ózin-ózi aqtamaıdy. Nátı­je­sinde, sol jaratylǵan energııa ózi jasaǵan energııa­syna tatymaıdy. Son­dyq­tan ol ázirshe ózin-ózi aqtaı almaı keledi. Bul kemshilik pen mol shyǵyndy saladaǵy kópshilik ǵalym-mamandar aıta bermeıdi. Biraq bul – moıyn­dal­ǵan dúnıe. Dese de Qazaqstan bul energııa kózin de damytyp jatyr. Ashyǵyn aıtqanda, bul qalaqtar arqyly óndi­ri­le­tin energııa 10 paıyzǵa da jet­peı­tin bolady. Áıtse de bul salany jan-jaqty damytý isi jalǵasyp jatyr. Sol úshin de bir ǵana AES-ti salyp tastap barlyq energııa máselesin sheshe alamyz degen oı joq. Jańaǵy aıtylǵan kishi modýldi stansalardy damytý isi de qatar júrgizile beredi deıdi sala mamandary.

«AES-ke Balqashtyń sýy paıdalanylmaıdy. Joǵaryda aıtylǵandaı 3 kontr qoıylyp, ózin-ózi sýmen qamtı beredi. Al qaýipsizdik jóninde taǵy bir mysal aıtaıyn. AQSh-taǵy eń úlken qalanyń biri Bostonnyń ortalyǵyna ornalasqan AES eshkimge zııanyn tı­giz­beı neshe jyldan beri jumys istep tur. Odan bar-joǵy 20 metr jerde arheologııa fakýlteti bar. 40 metr jerde jataqhana, 100 metr jerde laboratorııa ǵımaraty tur. Sondaı-aq 120 metr jerde qoǵamdyq tamaqtaný orny bar. Árıne, Amerıka qaýipsizdikke qatań qaraıdy. Qazirgi múmkindikti jiberip alǵysy kelmeıtin Qazaqstanda birinshi kezekte qaýipsizdikke muqııat bolady dep oılaımyn.

Aıtqandaı Chernobyl atom elektr stansasy jarylǵannan keıin álem el­deriniń bári stansalardyń qorǵanys qabyrǵalaryna qatty mán bere bas­tady. Ony da umytpaý kerek. Qazir olardyń myqty bolǵany sondaı, eger álemdegi eń úlken A-38 ushaǵy AES-tiń ústine áýeden 10 shaqyrym bıiktikten kelip qulaıtyn bolsa, oǵan eshqandaı zaqym keltire almaıdy. Osy sııaqty qorǵanysy men qaýipsizdigi je­tedi. Mundaǵy eń jamany – myń jylǵa deıin qaýiptiligi joıylmaıtyn ra­dıasııalyq shyǵyndysy. Qazir ony qa­ýipsizdendirý úshin ǵalymdar ju­mys istep jatyr. Bul úderis esh­qa­shan toqtamaq emes», dedi ǵalym S.Sahıev.

Taıaýda Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev AES qurylysyna qa­­­­tys­ty jalpyulttyq referendým ótki­zý­­ge qajetti barlyq saraptama da­ıyn eke­nin málimdedi. Referendýmda eli­miz­diń ener­getıkalyq tur­ǵy­da táýel­sizdigin oılaǵan jáne ekono­mı­ka­nyń eńbektep emes, eńse tiktep damyǵanyn qalaıtyn azamattar sanaly túrde durys tańdaý jasaıdy degen úmit bar.