Túrkistan oblysynyń týmasy Shardara aýylyndaǵy mektepti bitirgen soń, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine oqýǵa tústi. Atalǵan oqý ornynda «Ǵylymı fızıka» mamandyǵy boıynsha magıstratýrany támamdaǵannan keıin «Bolashaq» baǵdarlamasymen Anglııaǵa attandy. Lıverpýl ýnıversıtetinde «Teorııalyq fızıka» boıynsha PhD zertteýin júrgizip, ǵylymı dárejesin qorǵap keldi. Qazir Qaraǵandy qalasyndaǵy E.Bóketov ýnıversıtetinde «Fızıka jáne nanotehnologııalar» kafedrasynyń oqytýshysy ári «Jas ǵalym» baǵdarlamasymen postdoktorant retinde ǵylymı zertteýin jalǵastyryp jatyr.
– Doktorantýrada elementar bólshekter fızıkasy boıynsha zertteý jasadym, ıaǵnı elementar bólshekter fızıkasynyń teorııasyn zertteýmen aınalystym. «Elementar» dep aıtý úshin bólshek qanshalyqty kishkentaı bolýy kerek jáne bólshekter ózara nemese basqa ózderi sııaqty elementar bólshektermen qalaı áserlesedi? Mysaly, bizge elektr togin berýge jaýapty elektronnyń ólsheminen de kishkentaı bólshekter bar. Kvark dep atalatyn bólshekter – sonyń bir kórinisi. Mundaı bólshekterdiń tabıǵatyn túsiný úshin elektrli zarıady bar proton sııaqty bólshekterdi ózara soqtyǵystyrý arqyly eksperımentter jasalady. О́lshemi tym usaq bólshekterdi oqyp, zerttep, túsinýge klassıkalyq fızıka jaramaıdy, bul úshin kvanttyq fızıkany oqýymyz qajet. Munyń bári ne úshin kerek? Eger biz atomnyń quramyn túsinbegende, búgingi kúndelikti turmysta paıdalanatyn elektronıkany oılap shyǵara almas edik. Sol sııaqty tabıǵatty tereń túsiný bizdiń tabıǵat týraly túsinigimizdi keńeıtedi ári tehnologııanyń damýyna múmkindik beredi, – deıdi U.Moldanazar.
Keıipkerimiz postdoktorlyq zertteý jumysyn Germanııadaǵy Dortmýnd tehnıkalyq ýnıversıtetimen birlese júrgizip jatyr. Osy zertteýinde kaon dep atalatyn mezonnyń óte sırek kezdesetin ydyraýyna analız jasaýmen aınalysady. Onyń pikirinshe, shetelde doktorantýra oqýdyń, ǵylymı dáreje qorǵaýdyń, sheteldik ýnıversıtetpen birlese zertteý júrgizýdiń birqatar artyqshylyǵy bar. Mundaı artyqshylyq óz kezeginde zertteý jumysyn jeńildetedi.
– Shetelde doktorantýra oqýdyń óz artyqshylyqtary boldy. Aıtalyq, osy salada bilimi men tájirıbesi tereń, halyqaralyq deńgeıdegi ǵalymdarmen jumys isteýge múmkindik týady. Árıne, elimizdegi ǵylym deńgeıin júzdegen jyldar boıy qalyptasqan eýropalyq standartpen salystyrǵan durys emes. Qarapaıym materıaldyq jaǵdaıdyń ózin salystyrýǵa kelmeıdi. Mysaly, Lıverpýl ýnıversıtetinde meniń zertteý baǵytymdaǵy aldyńǵy qatarly jýrnaldarǵa tolyq access (ruqsat) bar. Qýantarlyǵy, qazir bizdiń elde ǵylymǵa erekshe nazar aýdarylyp jatyr. Desek te jaqyn arada sheshýdi qajet etetin máseleler de bar. Sonyń eń bastysy – materıaldyq jaǵdaı. Mysaly, «Jas ǵalym» granty sheńberinde beriletin soma maǵan halyqaralyq ǵylymı konferensııalarǵa qatysýǵa jáne jetekshimmen oflaın rejimde jumys isteýge jetkiliksiz. О́tken jazda Dortmýnd ýnıversıtetindegi jetekshimmen 3 aıdaı oflaın jumys istedim, sol jumys sapardyń tek bir aıy ǵana «Jas ǵalym» sheńberinde, qalǵan eki aıy Dortmýnd ýnıversıtetiniń qoldaýymen ótti, – deıdi keıipkerimiz.
Jas ǵalymnyń aıtýynsha, ekinshi másele – ǵylymı jýrnaldarǵa qoljetimdilik. Mysaly, ol E.Bóketov ýnıversıtetinde oqýǵa bolatyn jýrnaldardy qoldana almaıdy. О́ıtkeni bul joǵary oqý orny onyń zertteýine qajetti halyqaralyq bazadaǵy ǵylymı jýrnaldardy oqýǵa ruqsat almaǵan. Sol sebepti Lıverpýl ýnıversıtetiniń resýrstaryn paıdalanady. Atalǵan sheteldik ýnıversıtetten oǵan sol jaqtyń zertteýshisi retinde «honorary association» múmkindigi berilgen. Osy arqyly Lıverpýl ýnıversıteti ruqsat alǵan materıaldardy oqyp, zertteýinde qajetine jaratady.
– Ǵylymnyń damýyna kedergi keltirip turǵan taǵy bir túıtkil – qaǵazbastylyq. «Jas ǵalym» grantyna qujat tapsyrý ońaı bolǵanymen, grantty alǵannan keıin toltyrýǵa mindetteıtin formalardyń kóp ekenin kórdim. Sonyń kóbinde bir málimetti qaıtalap suraı beredi. Osyǵan qosa eseptiń túrleri tym kóp. Onyń bári kimge kerek ekenin túsinbeımin. Elimizdegi ǵylym salasynda qolaısyz jaǵdaıdyń biri – doktoranttardyń ǵylymı dárejesin, ıaǵnı PhD qorǵaýdaǵy qıyndyǵy. Elge kelgenime 1,5 jyl ǵana boldy. Osy ýaqytta bizdegi doktoranttarǵa ǵylymı dárejesin qorǵaý sheteldegi jaǵdaıǵa qaraǵanda qıyndaý ekenin túsindim. Jaqynda bir qorǵaýǵa qatystym, shetelde qorǵap kelgen maǵan qıyn sekildi kórindi. Mysaly, Anglııada júıe basqasha. О́z ýnıversıtetimnen bir, syrttan ózge joǵary oqý ornynan bir professorǵa dıssertasııamdy 2 aı buryn jiberdim. Olar jiti tanysyp, qorǵaıtyn kúni menen maıda-shúıdesine deıin surap, jaýap aldy. Osylaısha, eki adamnyń aldynda ǵana qorǵap shyqtym, – deıdi U.Moldanazar.
Keıipkerimizdiń aıtýyna qaraǵanda, bizde doktoranttar 4 turaqty, 4 ýaqytsha keńes múshesi men 2 resenzenttiń aldynda qorǵaıdy. Bul dıssertasııa qorǵaýshyny kúızeliske uryndyrýy múmkin. Úlken aýdıtorııanyń aldynda sóılep, árqaısysynyń suraǵyna jaýap berip, resenzııa alyp, qanshama qaǵaz ótkizýi kerek.
– Jas ǵalymdarǵa qazir grant kóp bólinip jatqany qýantady. Dese de meni oılandyrǵan jaıt – áıel ǵalymdar men zertteýshilerdiń qalasa da grantqa qujat tapsyrýdan tartynatynynda. Mysaly, meniń aınalamda fızıka baǵyty boıynsha ǵylymı zertteý júrgizip, grant baıqaýyna qatysýdy qalaıtyndar bar. Biraq olar tapsyrýǵa tıis eseptiń, qujattyń kóptiginen, talaptyń qatańdyǵynan baq synaýdan sanaly túrde bas tartyp jatady. Aıtalyq, «Jas ǵalym» grantyn jeńip alǵandarǵa ár jylda «Scopus» bazasyndaǵy ǵylymı jýrnalǵa 1 maqala shyǵarýdy talap etedi. Máselen, men óz zertteýime kóp ýaqyt bólemin, tańǵy segizden keshki jeti-segizge deıin jumys istesem de 1 jylda mundaı nátıjege jetý qıyn. Keıde «Scopus» bazasyndaǵy ǵylymı jýrnalǵa joldanǵan bir maqalany tekserý, oqý, zerdeleý, resenzentterdiń talabymen qaıta óńdeýge 6 aı, tipti 1 jyl ketip qalady. Sonda ǵalym zertteýdi qashan júrgizedi? Múmkin gýmanıtarlyq ǵylymda zertteýlerdi anketa nemese basqa da ádister arqyly júrgizip, qysqa ýaqytta maqala tapsyrýǵa bolatyn shyǵar, alaıda eksperımentter, analızder, reaksııalar júrgizýdi qajet etetin jaratylystaný ǵylymdarynda qıyn. Al siz otbasyndaǵy turmystyq sharýalardan, kelindik qyzmetten, kishkentaı sábıinen qalǵan ýaqytty jumsap, 1 jylda «Scopus»-qa maqala shyǵarý qanshalyqty qıyn, tipti múmkin emes ekenin oılaı berińiz, – deıdi ǵalym.
