Otandyq ǵylym: deńgeı men áleýet

Ǵylym salasy boıynsha eli­miz qaı deń­geıde jáne otandyq ǵy­lym­­nyń naq­ty áleýeti qandaı? Bul suraq­tar­ǵa jaýapty «Ulttyq memleket­tik ǵyly­­mı-tehnıkalyq saraptama or­taly­ǵy» aksıonerlik qoǵamy ǵyly­mı-tehnı­kalyq aqpa­rat ortalyǵy daıyn­daǵan 2023 jylǵy qyrkúıektegi «2020-2022 jyl­dardyń qorytyndysy boıyn­sha Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ǵy­lym­nyń jaǵdaıy men damý baǵyttary týraly» taldamalyq esebinen tabýǵa bolady.

Ekonomıkanyń basty salala­ryndaǵy elimizdiń negizgi ornyn anyqtaý, ony basqa elmen sa­lys­tyrý qashanda mańyz­dy. Ol úshin ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq damýdyń belgi­li ári bedeldi halyqaralyq reıtıng­terine júgineıik. Iаǵnı álemdik naryqta baǵa beretin Adam damýy­nyń ındeksi, Jahandyq básekege qabilettilik ındeksi jáne Jahandyq ınnovasııalar ındeksi sekildi reıtıngter bar.

Adam damýynyń ındeksi álemdik elder men aımaqtardaǵy adam damýyn sıpattaıdy. Dál osy reıtıng kórset­kishi boıynsha Qazaqstan birshama tómen­degenine qaramastan, adamı damý deńgeıi óte joǵary elder tobynda qalyp, 191 eldiń ishinde 56-oryndy ıelenip otyr.

Jahandyq básekege qabilettilik reı­­tınginde básekege qabiletti bız­nes ja­sa­latyn ortany qurý jáne ony qol­daýdaǵy ulttyq ekonomı­kanyń qa­bileti baǵalanady. Bul ındeks el­der­diń básekege qabiletti óńdeý ónerká­sip­terinde taýarlardy óndirý jáne eks­port­taý múm­kindigin kórsetedi. О́kinish­ke qa­raı, bul jerdegi bizdiń pozısııa­­myz kóńil kónshitpeıdi. Onyń ústi­ne kórsetkishterdiń de turaqty tómen­deýi baıqalady. 2022 jyly Qazaq­stan 63 el ishinde 43-orynǵa turaqtasa, 2019 jyly 34-orynnan 9-ǵa túsip qalǵan.

Jahandyq ınnovasııalar ındeksi álemdik ekonomıkany ınnovasııalyq kórsetkishterine qaraı baǵalaıdy. Bul – dúnıe júzindegi elderdiń ǵyly­mı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq damý deńgeıin baǵalaýǵa arnalǵan eń úlken kórsetkish. 2022 jyly álemdik reıtıngte Qazaqstan 132 eldiń ishinde 82-shi, Ortalyq jáne Ońtústik Azııa aımaǵy boıynsha 3-oryndy ıelengen О́zbekstannan keıin, tıisinshe 83 jáne 4-orynda tur.

Adam damýynyń ındeksi boıynsha 56-orynǵa turaqtap, Belarýs (60-oryn) jáne О́zbekstannan (101-oryn) alda kelemiz. Biraq jahandyq básekelestik deńgeıi jáne ınnovasııa boıynsha bul eki elden qalyp qoıdyq.

Árıne, búgingi tańda qabyldanǵan sharalar qaıta qaraýdy jáne túbe­geı­li ózgertýdi qajet etetini anyq. Bul jerde másele qarjynyń jetis­peý­shiligine emes, básekege qabiletti bız­nesti damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaı almaı otyrǵanymyzǵa kelip tireledi. Sapaly adamı kapıtalymyz bola tura biz bıznes jáne ınnovasııalar salasynda tıimdi strategııalardy, saıasatty ázirleýde kenje qalyp otyrmyz.

Keleshekte oń nátıjege qol jet­kizý úshin BUU turaqty damý maq­sat­taryn anyqtap otyr. Atap aıtqan­da, ondaǵy alǵa qoıylǵan 9-maqsat Úki­metti ǵylymı zertteý jáne tájirı­belik-konstrýktorlyq jumystar shyǵyn­daryn ulǵaıtyp, zertteýshiler sanyn arttyrý arqyly ındýstrııalandyrý men ınnovasııalardy ilgeriletý úshin turaqty ınfraqurylym qurýǵa shaqyrady. Qazaqstan osy usynystardy nazarǵa alyp otyr. Ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq ju­mystarǵa memlekettik qoldaýdyń artyp kele jatqany barshaǵa aıan. Bul baǵytqa jumsalǵan shyǵyn 2022 jyly 12 mlrd teńgege artqan. Iаǵnı 109,3 mlrd teń­geden 121,6 mlrd teńgege deıin ósti.

Otandyq ǵylymnyń jahandyq bá­sekege qabilettiligin jáne onyń ult­tyq deńgeıde qoldanbaly máse­le­­­­ler­­di sheshýge qosqan úlesin art­tyrý úshin ǵylymı zertteý jáne tájirı­belik-konstrýktorlyq ju­mys­tarǵa jumsalatyn shyǵyndy bar­lyq kózden ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyna deıin kezeń-kezeńimen ulǵaıtý josparlanyp otyr. Bul ǵy­­lymı zertteýmen aınalysatyn sýbek­­tilerdiń barlyǵy­nan tıimdi­lik­ti talap etetin úlken qadam bolmaq.

Bizdiń eldegi memlekettik statıs­tıka derekteri boıynsha 2022 jy­ly ǵylymı zertteýlermen jáne tájirı­belik-konstrýktorlyq ju­mys­tarmen 414 uıym aınalysqan. Bul aldyńǵy jyl­men salystyrǵanda 24 birlikke az. Qyzmet sektorla­ry boıynsha ǵy­ly­mı zertteý jáne tájirıbelik-kons­trýk­torlyq ju­mys­tarmen aınalysatyn uıymdar sanynyń ózgerýin qarasty­ratyn bolsaq, kásipkerlik salada edáýir azaıǵanyn ańǵarýǵa bolady. 2023 jyly kásipkerlik saladaǵy 23 uıym bul naryqtan shyǵyp ketken. Ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy júzege asyratyn memlekettik uıymdarda ǵana azdaǵan ósim baıqalady.

2021 jylǵa qaraǵanda 2022 jylǵy qyzmet sektorlary boıynsha uıymdar sanynyń ózgerýi, birlik

Bul kórsetkish elimizde bıznes­ke, onyń ishinde ınnovasııalyq jáne ǵylymı zertteý qyzmetimen aınalysatyn kásiporyndarǵa qolaıly jaǵdaı jasalmaǵan degen tujyrymdy rastaıdy.

Ǵylymı zertteý jáne tájirıbe­lik-konstrýktorlyq jumystardyń nátıjelerine degen suranys aı­maq­tar­daǵy ǵylymı zertteýlerge de­gen qyzyǵýshylyqpen de ar­typ otyr. О́ńir­ler boıynsha ǵyly­mı zert­teý jáne tájirıbelik-kons­trýktor­lyq jumys­tarǵa bólingen ishki shyǵyndar­dyń kórsetkishterine kelsek, 2022 jyly toǵyz oblysta ǵylymı zertteýlerge jumsalǵan shyǵyndar: Aqtóbede – 7,3 mln teńge, Almatyda – 399,0 teńge, Aty­raýda – 5 944,2 mln teńge, Ba­tys Qazaqstanda – 304,0 mln teń­ge, Jambylda – 2 307,5 mln teńge­, Qosta­naıda – 54,5 mln teń­­g­e, Túrkis­tanda – 60,0 mln teń­ge, Shyǵys Qazaqstanda - 1 140,0 teńge jáne Shymkentte 5,0 mln teńgege azaıǵan. Bul jerde Al­maty jáne Shyǵys Qazaqstan oblys­tarynda osy aı­maqtardan ǵyly­mı áleýeti edáýir basym jańa aımaq­tardyń qurylýymen baılanysty shyǵyndardyń azaıǵanyn eskerý qajet.

Jalpy alǵanda, bul kórset­kishter aımaqtar boıynsha ǵylymı zertteý qyzmetin júzege asyrý daıyndyǵynyń, mamandaný jáne quzyrettilik deń­geıin kórsetetin ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tar shyǵyn­darynyń árkelki ekenin aıqyndap otyr.

Almaty qalasyndaǵy uıymdar 2022 jyly ǵylymı zertteý qyzme­tin júzege asyrýǵa barynsha daıyn boldy. Olardyń jalpy kólemdegi shyǵyndarynyń úlesi 38,5 paıyzdy qurap, ótken jylmen salystyrǵanda 9,4 paıyzǵa ósti.

Astana qalasynda ǵylymnyń jal­py ǵylymı zertteý jáne táji­rıbe­lik-konstrýktorlyq jumystar shyǵyn­daryna qosqan úlesi 11,8 paıyzǵa ósip, eldegi otandyq ǵyly­mı zertteý jáne tájirıbelik-kons­trýktorlyq jumystar shyǵyn­darynyń 18,9 paıyzyn qurady.

Jyl saıyn ulǵaıyp kele jatqan ǵylymı zertteýler kólemi boıyn­sha Mańǵystaý oblysy 3-orynda tur. Osy saladaǵy ǵylymı zert­teý jáne tájirıbelik-konstrýk­torlyq jumys­tar­dyń 96 paıyzy uıymdardyń jeke qarajaty esebinen, al memlekettik qarajattyń 4 paıyzy baǵdarlamalyq-nysanaly jáne granttyq qarjylandyrý baǵ­dar­lamalary men jobalaryn iske asyrýǵa jumsalǵanyn atap ótken jón. Oblystyń ǵylymı uıym­darynyń mem­le­kettik qarjy­landyrýdan táýelsiz bolýy ondaǵy qyzmetkerlerdiń aılyq jalaqysyn 687 myń teńgege deıin kóterýge múmkindik berdi, bul – res­pýblıkalyq ortasha jalaqy deńgeıinen úsh ese joǵary.

2022 jyly ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tarǵa jumsalǵan shyǵyndar boıynsha jalpy respýblıkalyq kólemniń 7,3 paıyzyn quraǵan tórtinshi aımaq – Soltústik Qazaq­stan oblysy. Bul óńirde ınjenerlik ázirlemeler men tehnologııalar boıynsha tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy júzege asyrý esebi­nen ǵylymı zertteýlerge jumsala­tyn shyǵyndar 22 ese ósti. Bul óńirlerdegi ǵylym qaldyq qaǵıda­tynan qarjylandyrylady dep esepteıtin skeptıkter úshin jaqsy mysal.

Besinshi orynda 4,8 paıyzben Shyǵys Qazaqstan oblysy tur. Dál osy bes aımaq ǵylymı zert­teý jáne tájirıbelik-konstrýktor­lyq jumys­tar shyǵyndarynyń shamamen 80 paıyzyn quraıdy. Qalǵan 15 óńirge shyǵyndardyń 20 paıyzy tıesili. Demek, kóptegen aımaqtyń ǵylym, óndi­ris jáne ekonomıkalyq damý jaǵy­nan bir-birimen múldem baılanysy joq. О́ńir basshylary aımaqtardy damytýda qolda bar ǵy­lymı áleýetti paıdalanbaıdy jáne damytýǵa tyryspaıdy degen sóz.

Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, ǵylymı zertteýler men tájirıbelik-konstrýktorlyq ázirlemeler damy­ǵan elderde ekonomıkalyq ósýdi anyqtaı­tyn negizgi faktorlardyń biri bolyp sanalady. Qazaqstan búginde soǵan umtylyp otyr.

Arman QAShQYNBEK,

«Ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy