Ǵasyrlyq ǵıbrathana

Kez kelgen ult, halyq úshin eń basty qundylyq – tarıhy men mádenıeti. Al osy qundylyqtyń materıaldyq bóligin saqtaıtyn birden bir oryn – árıne, arhıv.

– Sol sebepti de arhıv isine júk­­teletin jaýapkershilik óte zor. Ar­­hıvtiń arqasynda ýaqyt baıla­nysy, mádenıet pen qoǵamdyq ómir­­diń damý tarıhy saqtalyp, qu­­­jat­tarmen baıandalady. Arhıv ta­­­rıhı shejire qoımasy ǵana emes, ár­bir ulttyń basty qazynasy da. Qa­­zaqstan memleketi tarıhynyń qa­lyptasýynda arhıvterdiń mańy­zy da zor boldy, – deıdi Batys Qa­­zaq­stan oblystyq memleket­tik ar­­­hı­viniń basshysy Aıjan ­Saýǵa­baeva.

Bári Bókeılikte bastalǵan

Batys Qazaqstandaǵy arhıv isiniń tarıhy HVIII ǵasyrdyń so­ńy­nan bastaý alady. Tuńǵysh ar­hıv­tiń qurylýyna Bókeı han men onyń urpaqtary sebep bolypty. Al Bókeıdiń uly Jáńgir hannyń tusynda arhıv isi qalyptasyp, kádimgideı damı bastady. Han ordasynyń arhıvi 1784 jyldan bastalyp, Bókeı ordasyn basqarý, ekonomıkasy, mádenı ómiri, kishi júz qazaqtarynyń tarıhy, Isataı Taımanovqa qatysty qujattardy qamtyǵan. Alaıda 1917 jyly qarjy tapshylyǵy, qujattardy saqtaıtyn arnaıy ǵımarattyń bolmaýy, bilikti mamandardyń jetispeýi saldarynan Bókeı arhıvi daǵdarysqa ushyraǵan. Sol sebepti Qazaq SSR-iniń Ortalyq arhıvin basqarǵan Aleksandr Melkov 1924 jyly Han arhıvin basqa qu­jattarymen birge Ortalyq arhıvke kóshirý týraly másele kótergen. Osylaısha, Qazaqstan Halyq Ko­mıssarlar Keńesi tóraǵasy Nyǵmet Nurmaqovtyń jeke ókimimen Bókeı han­dyǵynyń jáne Orynbor arhı­vi­niń qujattary tikeleı Almaty qa­­lasyna kóshirildi. Ol qujattar qa­­zirge deıin sol jerde saqtalyp tur.

Al Batys Qazaqstan oblysy­nyń memlekettik arhıv qory Aza­mat soǵysynan keıingi jyldar­­da qu­ryla bastady. 1917 jyldyń 1 qa­­zanyna deıin jergilikti tarıh­qa baı­lanysty qujattar Máskeý, Oryn­bor, Almaty, Astrahan, Sankt-Peterbýrg qalalarynyń já­ne Reseı Federasııasynyń bas­qa qala­larynyń vedomostvolyq ar­hıv­terine qoıylyp saqtalǵan. Sol kezderi kóptegen qujat joǵal­yp, jyrtylyp jáne órtenip ketken.

1923 jyly 10 mamyrda gýber­nııalyq atqarý komıteti Pre­zı­dıýmynyń «Oral gýbernııalyq arhıv bıýrosyn uıymdastyrý týraly» sheshimi shyqty. Mine, dál osy kún Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıviniń týǵan kúni bolyp atalyp keledi.

Bir ǵasyrdyń qazynasy

Árıne, Oral qalasy pat­sha­ly Reseı kezinde de, keńestik Qa­zaqstan tusynda da mańyzdy eldi meken, qalyptasqan ortalyq boldy. Qalalyq mádenıettiń, úlken ólkeniń kindigi retinde arhıv isi de jedel damı bastady. Oral gýbernııalyq statıstıka­lyq bıýrosy qujattarynan bastal­ǵan arhıvte 1924 jyldyń aıaǵyna qaraı 53 qor, 15 270 is tirkelipti. Al 1932 jyldyń 1 sáýirinde 412 qor, 108 677 is, 87 gazet tigindisi jınalǵan.

1941 jyly soǵys bastalǵan­da Oralǵa odaqtas respýblıkalar­dyń evakýasııalanǵan arhıvteri – Stalıngrad, Astrahan, Nıkolaev, Odessa oblystyq memlekettik arhıvteri, Moldavııa KSR IIHK Kıshınev ýezdik memlekettik ar­hıvi, KSRO-nyń túrli mekeme arhıvteri kóshirildi. Al 1942 jyly Batys Qazaqstan oblysy arhıvi quramynan Gýrev arhıvi derbes bólinip shyqty.

1953 jyly Batys Qazaqstan oblystyq arhıvi quramynan bi­raz qujat alynyp, Máskeý, Almaty arhıv­terine berilgen. Bular negizi­nen áskerı bólimder men gospı­tal­dardyń qujaty, sondaı-aq revolıýsııaǵa deıingi birqatar qor­lar edi.

Búginde Batys Qazaqstan ob­lys­tyq memlekettik arhıvinde 2 499 qor, 677 680 saqtaý birligi bar eken. Bul degenińiz óńirdiń ǵasyrdan artyq jylnamasy, mıl­lıondaǵan adamnyń taǵdyry degen sóz ǵoı. Qurylýy 1923 jyl de­genmen, naqty qujattardyń da­tasy 1919 jyldan bastalady. Sondaı-aq 1864-1927 jyldar ara­lyǵynda toltyrylǵan metir­keler – jergilikti meshitter men shirkeýlerdiń tirkeý kitaptary da genealogııalyq zertteý, ólketaný izdenisteri úshin taptyrmas aqparat kózi. Arhıvte saqtaýly 59 merzimdi basylym tigindisiniń eń árisi 1860 jyldan bastalady.

– Ásirese 1860-1930 jyldar aralyǵynda shyqqan kóne ba­sylymdar kóbirek suranysqa ıe. Mysaly, «Iаıskaıa pravda» já­ne «Krasnyı Ýral» gazetteri jıi qaralady. Sondaı-aq 1863 jyl­­dan bastap shyqqan kitap qory­myz da bar. Munda áskerı ataman­dar­dyń esepteri, jalpy sanaq qory­tyndylary, Oral oblysyna sho­lý, okrýg pen aýyldar týraly, ataýly kúnder tizbesi sekildi qun­dy qujattar bar, – deıdi Aıjan Nurǵalıqyzy.

Táýelsizdik shejiresi

«Búgingi kún – erteńgi tarıh» degen sóz ras qoı. Oblystyq ar­hıvtegi tarıhı quńdylyǵy jo­ǵary dúnıeniń bir parasy – 1991 jyldan qalyptasa bastaǵan qujat­tar. Bulardyń qundy bolatyn sebe­bi – jas, táýelsiz Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń, sonyń ishin­de she­ka­radaǵy Batys Qazaqstan ob­ly­synyń da qalyptasýy men da­mýynyń eleýli sátteri baıan­dalady.

Máselen, maıdanger Jym­pı­ty jáne Orda aýdandary­nyń «Qurmetti azama­ty» Muhtar Áji­ǵulov, belgili sýret­shi Sáken Ǵumarov, eńbek arda­ge­ri, máde­nıet salasynyń eńbek sińir­gen qyzmetkeri Naýryzǵalı Sydyqov, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Isataı Kenjalıev, jazýshy Engels Ǵabbasov, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen mádenıet qaıratkeri Jaı­san Aqbaev tapsyrǵan qujat kol­leksııalary ózinshe qyzyqty maz­mundy quraıdy.

Jergilikti arhıvıster Qazaq­stan jáne Reseı memleketteri­niń arhıv qorlarynan Syrym Datulynyń 250 jyldyǵyna jáne Bókeı handyǵynyń quryl­ǵany­na 100 jyl tolýyna baılanysty qu­jattardy anyqtap, kóshirmelerin arhıv qoryna tapsyrdy.

– Egemendik alǵannan bastap qurylyp jatqan qujattama­nyń mańyzy zor, óıtkeni onda jas ege­men memleket – Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń jáne onymen birge bizdiń oblystyń qurylýy, qa­lyptasýy men damýynyń negizgi ke­zeńderi beınelengen, – deıdi arhıv basshysy.

Tolaıym tabys

Árıne, kez kelgen salanyń ju­mysyn alǵa súıreıtin sapaly mamandar ǵoı. Batysqazaqstandyq arhıvıster de elimiz boıynsha únemi aldyńǵy qatardan kórinip júrgen úlgili ujym.

2015 jyly qarasha aıynda Al­maty qalasynda ótken jas mura­ǵatshylar baıqaýynda Aq Ja­ıyq óńiriniń jas arhıvshileri I oryn­dy, 2019 jyly Qyzylordada II oryndy jeńip aldy. Al 2021 jy­ly pandemııa kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik já­ne vedomstvolyq arhıvter ara­syn­daǵy IV Respýblıkalyq jas ar­hıvshiler baıqaýy Oral qala­syn­­da onlaın ótti. El táýelsiz­digi­niń 30 jyldyǵyna arnalǵan, Qa­zaqstannyń ár aımaǵynan 7 koman­da qatysqan saıysty oraldyq ar­hıvshiler tamasha uıymdastyr­ǵan bolatyn.

Arhıv mamandary buryn-soń­dy ǵylymı ortaǵa, jalpy kóp­shi­likke beımálim qujattardy júıe­lep, qujattar jınaǵy men anyq­tamalyqtar shyǵarýdy jol­ǵa qoıǵan. Mysaly Oral arhıv­shileri daıyndaǵan alty tomdyq «Bozdaqtar» Zerde kitaby, Bókeı Ordasynyń tarıhyna arnalǵan «Istorııa Býkeevskogo hanstva. 1801-1852 gg» atty jınaq búginde zertteýshilerdiń qolynan túspeıtin qundy eńbekke aınaldy. «Kitaptar men qujattar jınaǵyn shyǵarýdyń máni óte joǵary. Sebebi bir taqyryp nemese tarıhı oqıǵa boıynsha toptastyrylyp, jınaqtalǵan arhıv­tik qujattardyń negizinde ólketaný­shy ǵalymdarymyz elimizdiń tarıhyn jazyp, belgisiz tustaryn ashýǵa septigin tıgizedi», deıdi arhıv basshysy Aıjan Saýǵabaeva. О́kinishtisi, arhıv qyzmetkerleri daıyndaǵan jınaqtyń bárin kitap etip shyǵarýǵa qarjy tapshy­ly­ǵy­nan múmkindik bola bermeıdi.

«Bolashaqtyń arhıvi»

Qazaqstannyń qıyr shetinde jatsa da, Batys Qazaqstan oblys­tyq memlekettik arhıvi – elimiz bo­ıynsha elektrondy qyzmet kórse­týde alda turǵan mekemeniń biri. Munyń syry – Oral arhıviniń jańa tehnologııa­ǵa, ınnovasııa­ǵa erekshe kóńil bólýinen dep oılaımyz. Sonaý 2015 jyly-aq BQO arhıviniń dırektory Aıjan Saýǵabaeva jáne zertteýshiler­men jumys jáne aqparattyq teh­nologııalar sektorynyń meńgerý­shisi Aıgúl Isqaqova ázirlegen «Elektron­dyq úlgini paıdalaný boıynsha ádistemelik usynymdar» atty jumys respýblıkalyq baı­qaýda júlde alǵan edi. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń «Bir­yńǵaı elektrondy arhıv qujat­tary» atty aqparattyq júıe jobasy Batys Qazaqstan oblysynda keń aýqymda júrgizilip otyr.

– Búginge deıin bizdiń arhıv qoımasy jáne sıfrlandyrý bóli­mi mamandary 112 qor, 78 345 myń is, 12 329 807 paraq qujatty skanerlep bazaǵa saldy. Ǵylymı eńbekterdi, áleýmettik-quqyq­tyq qujattardy birinshi kezekte e-for­matqa kóshirip jatyrmyz. Bul – óte kerek is. Ásirese indet kezinde on­laın, sıfrlyq, elektrondyq for­mattyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórdik qoı, – deıdi Aıjan Saýǵabaeva.

Qazirgi tańda arhıvtiń oqyr­man zaly 200-ge jýyq tulǵaǵa oflaın jáne onlaın baǵytta qyz­met kórsetedi. Zertteýshiler qata­rynda Reseı Federasııasynan jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Astana, Qostanaı, Aqtaý, Almaty, Qaraǵandy, Atyraý, Taraz, Aqtóbe qalalarynan keletin ǵalymdar da bar. Oral arhıviniń elektrondy qyzmetin paıdalanǵan talaı adam júrekjardy rızashylyǵyn pikir paraǵyna qaldyryp jatady.

«Men BQO Memlekettik mura­ǵa­­tynda elektrondy arhıv ba­ryn áýeli feısbýk paraqshasy­nan kórdim. Birden saıtqa kirip, qor­larmen tanysa bastadym. Me­niń zertteý taqyrybym «Soǵys ba­la­lary» (1941-1945 jj) bolǵan­dyq­tan, birden UOS-ǵa arnalǵan qujattar jınaǵyn kórip, qýana ári qyzyǵa qaradym. Aıta ketetin jaıt, Almaty, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystary arhıvteriniń saıtyna kirip edim, elektrondy bazasy joq bolyp shyqty. Sonda Qazaqstan boıynsha sizdiń mekeme birinshi bolyp úkimettiń aqparatty sıfrlandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrǵan eken. Bul – basqa muraǵattarǵa úlgi bolarlyq úlken kórsetkish. Ásirese zertteýshilermen jumys jáne qujattardy paıdalaný bó­liminiń arhıvshisi Botakóz Naǵy­movaǵa erekshe rızamyn. Elek­trondyq oqý zalyna tirkelý, qa­jet­ti qujatqa tapsyrys berý jol­daryn qaıta-qaıta túsindirip, úıretti», dep jazypty tarıh ǵyly­mynyń kandıdaty Gúlbaný Súgirálimova.

Túıtkil tezirek sheshilse...

Ǵasyrlyq toıdyń ústinde ju­mysqa kedergi, kóńilge qaıaý túsi­retin jaıttardy aıtpaı ketýge de bolar ma edi?

Biraq aıtpaýǵa bolmaıdy. Ja­qynda se­n­ator Darhan Qydyr­áli Úki­met basshysyna depýtattyq sa­ýal joldap, birneshe másele kó­terdi. Sonyń biri – arhıv qoıma­larynyń kúrdeli jaǵdaıy.

«Kez kelgen eldiń ótkenin qat­tap, búginin bolashaqpen jalǵaı­tyn jady, ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyratyn qundy qujaty, memlekettiń menshigin aıqyndaıtyn aıǵaǵy – arhıv ekeni belgili. Bizge kelgen hattarǵa baılanysty arhıvterimizdiń jaı-kúıi qandaı degen suraqqa jaýap izdegen edik. Jaǵdaı kóńil kónshiterlik emes eken», deıdi senator.

Dál osy másele Batys Qazaqstan oblystyq arhıviniń de basynda bar. 1978 jyly salynǵan arhıv ǵımaraty ábden tolǵan ári tozyǵy jetken. Qujattardy qalypty temperatýralyq jáne ylǵaldyq rejimde saqtaýǵa múmkindik joq. Qazaqstannyń barlyq oblysynda qalalyq arhıv bólek mekeme bolsa, Batys Qazaqstanda ol joq. Osynyń bári oblystyq arhıvtiń júktemesin eselep arttyrady. Mysaly, qujat qoryna eseptegende BQO arhıvinde 83 maman qyzmet etýge tıis. Alaıda arhıv shtaty 28 adam ǵana. Arhıvshilerdiń ortasha jalaqysy 120 myń teńge shamasynda. Qazaqstannyń batys óńirindegi úsh oblystyń arhıvshileri aýyldyq jerde jumys istegeni úshin 25 pa­ıyz ústemeaqy ala almaı otyr. Shyn máninde, óńirlerdegi arhıvterge keshendi ózgeris qajet.

Táýelsizdik jyl­dary Almaty, Astana, Túrkis­tan, Qyzylorda, Shymkent qala­larynda ǵana jańa arhıv ǵımaraty salynǵan. О́zge oblystar «quryqqa syryq jalǵap», amalsyzdyń kúnin keship keledi...

Batys Qazaqstan oblysy